Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyinin Məktəblər və ictimaiyyətlə iş şöbəsinin müdiri filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Nəzmiyyə Yigitoğlu AZƏRTAC-a müsahibəsində Türk dünyası abidələrindən danışıb. O bildirib ki, muzeydə türk xalqlarının tarixinə yönəlmiş eksponatlar, kitablar hər zaman olub. “Sak, massaget tayfalarının sərkərdəsi, Tomiris xatun haqqında məlumat, yaxud XI əsrdə yaşamış Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk” əsəri, Oğuz türklərinin yayıldığı coğrafiyanı, etnoqrafiya və mədəniyyətini, türkcəsini yaşadan “Kitabi-Dədə Qorqud” eposu, XI əsr türk intibahının daha bir əvəzsiz əsəri “Qutadqu bilik” və digərləri muzeyin elə ilk zallarındaca yer alan dəyərlərimizdir. “Divanü lüğat-it-türk” misraları ziyarətçilərə səslənir:

Harada görsən bir türk,

Beləcə söyləyər xalq:

“Bunda bütün ululuq,

Bundan ayrısında yox!”

Türkdilli xalqların musiqi mədəniyyətinin ilkin təzahürü olmuş aşıq sənəti və müxtəlif formalı saz alətləri də gərgin arxeoloji qazıntıların maraqlı tapıntılarındandır. Daha doğrusu, əlindəki sazla birlikdə gil lövhələr üzərində həkk edilmiş aşıq heykəlcikləri qədim sivilizasiyaların dövrümüzə əvəzsiz hədiyyəsidir”, - deyə müsahibimiz bildirib.

Muzeyin şöbə müdiri diqqətə çatdırıb ki, Türk dünyasında aşıqlar müxtəlif dövrlərdə “varsaq”, “yanşaq” və “ozan” kimi adlarla tanınıblar. Aşıq sənətinin aşkar edilmiş yeraltı heykəlciklərinin arxeoloqlar 5000-dən, 3000 ilə qədər yaşı olduğunu təsdiq edirlər. Bu gil lövhələr Elam və Şumer sivilizasiyalarına aiddirlər. Onların əksəriyyəti İranın Şuş bölgəsində və Mesopotamiyada aşkar edilib və bir çoxu Parisdəki Luvr muzeyində və İran muzeylərində qorunur. Bu heykəlciklərdə həkk olunmuş qədim saz musiqi alətlərinin təkamül yolunda bir neçə minilliyin olduğunu görürük.

Ədəbiyyat Muzeyinin ilk zalında sərgilənən iriölçülü tablo da həmin heykəlciklərin təsvirini və onlar haqqında tarixi faktları diqqətə çatdırır.

“Qədim Türk dünyasının ədəbiyyatı və mədəniyyəti təbii ki, qohum dil normaları və şivələri ilə yaranıb ərsəyə gəlib. Ədəbiyyat Muzeyinin ekspozisiyasında yaranma tarixi Miladdan öncəki dövrə aid olan Alban dövlətinin, türk alban tayfalarının dövrümüzə gəlib çatmış əlifbası da yer alır. Lakin Türk dünyasının qədim əlifba, yazı sistemini yaşadan ən məşhur və dəfələrcə öyrənilmiş salnaməsi Orxon-Yenisey kitabələridir. Ədəbiyyat Muzeyində Orxon-Yenisey kitabələri əsasında hazırlanmış Türk əlifbası tamaşaçıların böyük marağına səbəb olur. Bu əlifbanın ardınca da ziyarətçilər VIII əsrin Göytürk xaqanı Bilgə xaqanın kiçik qardaşı, cəsur Gül tiginin (685-731) şərəfinə qoyulmuş daş kitabələrdəki bu sözlərini oxuyurlar:

Tanrının iradəsi,

Özümün bəxtim olduğu üçün

Xaqan taxtına oturdum.

Xaqan taxtına oturub yoxsul,

Zəif xalqı bütünlüklə topladım,

Yoxsul xalqı varlı etdim,

Az xalqı çox etdim.

Nə qədər sözüm varsa

Əbədi daşa həkk etdim.

Ədəbiyyat Muzeyinin geniş ekspozisiyasının bir hissəsi klassik şairlərimizin dövrünü, yaradıcılığını ehtiva edir. Əfzələddin Xaqani, Şirvani, Nizami Gəncəvi və digərlərinin əsərlərində yer alan avtobioqrafik məlumatlar onların türkmənşəli olmasına işarə edir. Böyük ideoloq və ədəbiyyatşünas Məhəmməd Əmin Rəsulzadə əsərində Nizami məsnəvilərində dəfələrlə işlənmiş “türk” istilahının yerinə, obrazlılıq missiyasına görə təhlillərini ustalıqla təqdim edir. Bu dəyərli faktlar, yeri gəldikcə, muzey ziyarətçilərinə də çatdırılır”, - deyə şöbə müdiri bildirib.

Müsahibimiz qeyd edib ki, Ədəbiyyat Muzeyinin XX əsr elmi, ədəbi, siyasi mühitini işıqlandıran zallarında 1937-ci ilin repressiya qurbanlarına aid materiallar qorunur: “Burada da zamanının böyük türkoloqları, türk dilçiliyi mütəxəssisləri, qədim əlyazmaların toplayıcıları və tədqiqatçıları və yüzlərlə fikir, düşüncə insanlarının qəsdən öldürülməsi haqqında faktlarla tanış oluruq.

Beləliklə, 1945-ci ildən fəaliyyətdə olan Ədəbiyyat Muzeyi bu günün muzey quruculuğu standartlarından fərqli olaraq özünəxas klassik üslubu ilə yeni-yeni materiallar, eksponatlarla daim zənginləşməkdədir. Türk sivilizasiyasına məxsus bədii-elmi dəyərlər də bu xəzinənin qiymətli parçalarıdır”.

AZƏRTAC