O gün orada dediyimi indi burada təkrarlayacağam.

2026-cı il mayın 2-si əziz bir gün idi.

Görkəmli ictimai-siyasi xadim, səfir, təhsil qurucusu, dəyərli alim, dostumuz Hafiz Paşayevin sadəcə doğum günü deyil, yuvarlaq ildönümü idi, doğmalar, yaxınlar, həmkarlar, istəyənlər toplaşmışdı, səmimiyyət havalı bir xoş məclis idi, ürəkdən gələn sözlər söylənirdi və mənə də söz növbəsi çatdı, mən də düşüncələrimi, arzularımı qısaca ifadə etdim.

Oradan başladım ki, Hafiz müəllimin indi bayram etdiyimiz bu yuvarlaq yaşına, bu rəqəmə iki baxımdan inanmaq olmur. Bu rəqəm adama həm sənəddə göstərildiyindən az, həm də elan edildiyindən çox gəlir.

Hafiz Paşayevin arxada qalan onillər əzrində gördüyü işlərin həcmini, fəaliyyətlərinin miqyaslarını nəzərə alanda fikirləşirsən ki, yox, əslində yaşı dəqiq hesablansa, bundan xeyli çox olmalıdır. Çünki bu qədər faydalı işi bu müddət içərisində yerinə yetirmək, bu qədər Ümumazərbaycan mənası daşıyan mühüm nəticələri bu vaxt ərzində əldə etmək mümkün deyil: Elmlər Akademiyasının Fizika İnstitutunda araşdırmalarda ötən dövr, Moskvada, İ. V. Kurçatov adına Atom Enerjisi İnstitutunda aspirantura dönəmi, ABŞ-də Kaliforniya İnstitutunda elmi təcrübə illəri, Vaşinqtonda ölkəmizin ilk Fövqəladə və Səlahiyyətli səfiri olduğu çağlar, Azərbaycan xarici işlər nazirinin müavini işlədiyi, ölkəmizin ilk Diplomatik Akademiyasını qurduğu vaxtlar, ömrün ADA Universiteti fəsli, saysız səfərlər, konfranslar, çıxışlar, silsilə məqalələr, kitablar və bunların yanındakı neçə-neçə tarixi mənalı ciddi, millətəxeyir işlər.

Amma digər baxımdan, indi Hafiz müəllimin yaşı kimi nişan verilən rəqəm həddən ziyadə şişirdilmiş təsir bağışlayır, çünki adam gözümüzün qarşısındadır: həm zahirən, həm də bütün zehni, fiziki, ruhi imkanları ilə cavan, sinəsi yeni-yeni niyyətlər, arzularla dolu, ürəyi işləmək, qurub-yaratmaq həvəsli.

Elə mayın 2-sindəki unudulmaz axşamda da bu, aşkarca görünürdü: deyirdi, gülürdü, rəqs edirdi, hərdən məclis əsnasında telefonlarla çəkilən hansısa fotoya baxanda zarafatla, göz qaytarmaqçün “Heyif, deyəsən, qocalıram, bu şəkildə yaxşı düşməmişəm” desə də, gənclik şövqü ilə daşırdı.

Məhəbbətlə dolu o şux məclis bir çox cəhətdən düşündürürdü, riqqətə gətirirdi.

Gördüyü işlərin əhatəsi, şəxsiyyətinin siqləti elədir ki, bir çox başqalarına olduğu kimi, professor Hafiz Paşayev üçün də hansısa rəsmi bir məkanda rəsmi yubiley mərasimi qurula bilərdi, buna layiqdir də. Dəvətnamələr göndərilib qonaqlar dəvət edilərdi, adətən elə yığıncaqlara xas olan tərzdə rəsmi nitqlər səslənərdi, təbriknamələr təqdim edilərdi, oxşar çıxışlar səslənərdi, təntənəli mərasim bitərdi və elə həmin andan da qalardı keçmişdə.

Ancaq Hafiz müəllimin bu ad gününə gələnlər ən məhrəm insanlardılar: ailə – onun qanla, şəcərəylə bağlı olduğu qohum-əqrəba və yubilyarın illər boyu yığdığı dostları, yetirmələri, həmkarları, yəni ikinci ailəsi. Qıraq adam olmadığından o axşam ənənəvi yubiley toplantılarına xas quru, bəzən qəlp, boğazdan yuxarı bircə kəlməyə belə yer yoxdu.

Lap səslənərsə belə, onlara dərhal reaksiya verəcək redaktor vardı axı! Böyük qardaş, akademik Arif Paşayev oturmuşdu məclisin başında və həmişəki kimi, iti, şux, yerində söylənən sərrast sözləri, atmacaları ilə məclisə xüsusi bir könül açıqlığı, rahatlıq gətirirdi.

Fürsət idi, qohum-qardaş, dost-tanış danışdıqca Hafiz müəllimin məziyyətlərini sadalayırdı, deməyinə həqiqətləri deyirdilər, lakin Atrif müəllimin məzəqarışıq replikası hər dəfə tərif sözlərini yarımçıq qırır, onun “Çox tərifləyirsiniz, korlayacaqsınız Hafizi” atmacasından sonra məclisdən gülüş dalğası keçirdi.

Hafiz müəllimin məclisi, əlbəttə ki, ADA-lılarsız olmazdı, indi universitet əslində onun ikinci evidir, oradakılar da sadiq silahdaşları. Hafiz müəllim onlardan birinə söz verib, bir neçə başqa qonaqdan sonra ikincisini təqdim edib danışmaq fürsəti yaradanda yenə Arif müəllimin məclisdə qəhqəhə yaradan növbəti replikası eşidilirdi: “Burda ADA-nın Elmi Şurasını keçirirsən, özünü təriflətdirirsən, başqa danışmaq istəyənlərə fürsət vermirsən”.

Hafiz müəllimin məclis boyu hər dəfə ayağa qalxıb bir mətləbini bölüşmək istəyəndə, hər iki-üç cümləsindən sonra Arif müəllimin incə yumor qarışıq müdaxilələri, bu xəfif müdaxilələrdən sonra dəqiqələrcə sürən gülüş sədası səbəb olurdu ki, yubilyar hər dəfə gülə-gülə şikayətlənsin: “Arif imkan vermir də işləyək!”

Başqalarına ara-sıra “Hafizi çox tərifləyirsiniz” deyə zarafatyana irad tuturdusa da, Arif müəllim arada özünü saxlaya bilmirdi, o da fəxr etdiyi açıqca hiss olunan qardaşının haqqında ürək sözlərini deyirdi, dünyaya gəlişindən bugünəcən gözü qarşısında keçmiş və bu məclisdəkilərin hamısından daha yaxşı bələd olduğu ömrün qiymətini verirdi, “Hafiz tarixi şəxsiyyətdir” deyirdi, tam haqlı da deyirdi (Amma o gün orada bunu biz söyləsəydik, yəqin, dərhal ona da bir şəbədə qoşacaqdı).

Bu məclisə baxırdım və bir ailənin, bir nəslin onsuz da əvvəldən mənə yaxşı bəlli olan vəhdətinə, bağlılığına, sədaqətinə fərəhlənirdim, sevinirdim. Fərəhlənirdim, sevinirdim ona görə ki, bu bir Azərbaycan ailəsi, bir Azərbaycan nəslidir. Milləti millət edən kütlə deyil, onun seçmə övladları, üstün nəsilləridir. Cavanşirlər, Qacarlar, Rəfibəylilər, Xanxoylular, Topçubaşovlar, Mehmandarovlar, Hacıbəylilər, Vəkilovlar, Bədəlbəylilər, Rüstəmbəylilər... olmasaydı, bu gün bu xalq bu cür deyil, başqa təhər olardı. Həmin şərəfli nəsillər sırasında Paşayevlərin də ayrıca yeri var və bu sülalənin bu sayaq mükəmməl olmasının memarı da unudulmaz Mir Cəlaldır.

Zamanında Şura hökuməti şanlı nəsilləri qırıb-çatdı, onları yox etmək istədi, çünki “sovet xalqı” adlı əsli-kökü olmayan bir toplum yaratmaq qəsdində idi və güclü nəsillər, ənənəsi, yolu, keçmişi olan nəsillər onunçün maneə idi. Millətin mənəviyyatına, varlığına çat salmaq istəyirsənsə, nəsilləri, ənənələri, dəyərləri zədələ – bu, həmişə millətlərə qarşı yönələn kənar məkrli siyasətlərin başlıca məqsədlərindən olub.

Bütöv, bir-birini duyan, bir-birinə arxa-dayaq duran, içəridən möhkəm, qovuşuq nəsillər nə qədər çox olsa, millətimiz daxilindən bir o qədər güclü olar.

Hafiz müəllimin o axşamının məni sevindirən əsas ibrətlərindən biri Azərbaycanın sabahında belə nəsillərin çox olacağına ümidləndirən gözəl bir nümunənin qarşımda olması idi. O məclisdə yetərincə yaşlı inlsanlar da vardı, ahıllar da, gənclər də, uşaqlar da. Sabah o gənclərin də, o uşaqların da öz ailələri olacaq, balaları dünyaya gələcək və bu gördükləri onların beyninə həkk olunan dərsdir axı!

Müəllim Hafiz Paşayevin məhz belə tərkibdə qurduğu məclislə verdiyi daha bir dərs idi bu!

Həm də belə görünür ki, bu dərs yalnız uşaqlarçün deyilmiş.

Məclisin ertəsi günü telefonlaşdıq, danışır ki, qohum-əqrəbadan neçəsi səndən qabaq zəng vurub təəssüratını söyləyir, deyirlər ki, nə yaxşı bizi yığdın, çoxdandır hamımız bu cür bir yerə yığışmamışdıq.

Demək, doğmalarla, simsarlarla bir olmağa, yaxın olmağa, yalnız uzaqdan-uzağa deyil, elə məhrəm məclislərdə birgə olmağa hər kəsdə daxili tələbat var.

Varsa, bizə qüvvət verən bu ailə sərvətindən niyə daim bəhrələnməyək?!

Həm də ona görə ki, bu, sadəcə ailə, nəsil, şəcərə yox, həm də millət məsələsidir.

Qardaşı qızı akademik Nərgiz Paşayeva isə elə həmin məclisdəcə əmisi haqqında duyduqlarını, düşündüklərini bölüşürkən bunları incə bir tərzdə elə söylədi ki, məclisdəkilərin çoxunu da təsirləndirdi. Dedi ki, biz bəzən doğmalarımızın, əzizlərimizin yanımızda olmasını elə belə olmalıymış kimi qəbul edir, bir gün onlarsız qala biləcəyimizi heç ağlımıza gətirmək belə istəməyərək yaşayırıq və onlarla olmağın məsudluğunu lazımınca hiss etmirik. Amma tale bizə itkilər də yaşadıb axı! İndi keçmişə baxdıqca hər an anlayırıq ki, onlarla olduğumuz günlərin hər bir anı nə qədər qiymətliymiş, necə səadət içərisində yaşayırıqmış. Bir-birimizin, bir yerdə olmağımızın qədrini bilək!..

Hafiz müəllimin bu şad günündə qardaşı Arif, bacıları Elmira, Ədibə, onların uşaqları, kuçik qardaş – həyatı insafsızca erkən bitmiş Aqilin yadigarları Nəzrinlə Mir Cəlal, yaxın-uzaq qohumlar, elə qohum qədər yaxın dostlar yanında, bütün məclis boyu öz balaları Cəmilə, Mir Camal ayaq üstə, xidmətdəydilər.

Hafiz bu əhatədə o, xoşbəxt idi, bir məhəbbət, ülfət, sədaqət, etibar adasında idi, – necə bəxtiyar olmayaydı.

Adətən məşhur yubilyarlara hansısa ordenlər, fəxri adlar, mükafatlar verilir.

Həmin gün Hafiz Paşayevlə bağlı rəsmi bir sərəncam olmadı, amma 2026-nın 2 mayında, yuvarlaq ildönümündə onunçün qismətinə düşən bu mükafatından artıq hansı təltif ola bilər ki!

Həmingünkü vacib rəsmi tədbirlərin və görüşlərin yaratdığı kəskin vaxt qıtlığına baxmayaraq, Mehriban xanım Əliyeva da qızları, nəvələri ilə o məclisə özünü yetirdi.

Zahirən, bu sağlam, möhkəm, mehriban ailə üçün adi haldır, həm də Paşayeva olan Mehriban xanımın əmisinin bayramıdır, atası, bacısı, bibiləri, digər qohumları buradadırsa, onun da ailənin nəcib vərdişlərinə sadiq insan kimi həmin məclisə gəlməsi təbiidir. Ancaq Mehriban Əliyeva ölkənin Birinci vitse-prezidentidir axı, respublika rəhbərliyindəki ikinci adamdır. Qohumluq, doğmalıq öz yerində, axı o həm də yüksək dövlət adamıdır, deməli, onun gəlişi elə dövlət diqqəti deməkdir.

Hafiz Paşayevsə gəncliyindən bu yaşınadək (hərçənd elə indi də cavandır) bütün fəaliyyətləri ilə, hazırda təhsil, elm, mədəniyyət sahəsində (bunların yanında həm də siyasətdə) gördüyü böyük işlərlə daim dövlət adamı olub, əlbəttə ki, Azərbaycanımız, dövlətimiz, xalqımız, gələcəyimiz naminə bu fədakar, bu yorulmaz əməklərin müqabilində ən uca dövlət diqqəti və ehtiramına da tam layiqdir!

(O məclisdə Hafizin elə sözarası toxunduğu bir mətləbə Mehriban xanımın dərhal verdiyi cavab, əmisinin xatirələrində yaşayan tarixi binanın ömrünü davam etdirməsi arzusunu eşidincə həmin tikili ilə bağlı verdiyi ayrıntılı bilgi mənə o həqiqəti pıçıldadı ki, bu zərif xanım ən püxtə “dəmir ledi”lərə xas səriştəliliklə dövlət maşınının bütün cikindən-bikindən elə Bakının hər binasının aqibətindən xəbərdar olduğu qədər genişlikdə halidir.

Kimsə indiki İslam Səfərli, sovet dövründəki Məşədi Əzizbəyov, çar dönəmindəki Vorontsov küçəsinin hüsnünü büsbütün dəyişərək tamam yeni görkəm alması, dünən mayın 1-də televiziyada ölkə Prezidenti və Birinci xanımın Azərbaycan prospektindən başlayaraq Nigar Rəfibəyli küçəsinin bir hissəsi də daxil olmaqla, İslam Səfərli küçəsi boyunca Mirzəağa Əliyev küçəsinədək olan ərazini abadlaşdırmadan sonrakı ziyarətini seyr edəndə gördüklərinə heyran qaldıqlarını məmnunluq və alxışlarla dilə gətirəndə Hafiz dalğın-dalğın dilləndi: “Kaş, “Fantaziya” hamamının binası da o təhər zövqlə bərpa ediləydi!”. Ardınca da əlavə etdi ki, bəlkə çoxlarından ötrü yanından hər gün keçdikləri o köhnəlmiş bina sadəcə bir tarixi memarlıq abidəsi kimi maraq kəsb edir. Mənimçünsə həm abidədir, həm də həyatımın unudulmaz bir parçası”.

Başladı tarixçəni nağıl etməyə ki, vaxtilə “Alimlər evi”ndə onlara mənzili bir neftçi ailəsi ilə şərikli veriblərmiş. Əslində layihədə bir ailə üçün nəzərdə tutulmuş böyük və bütöv olan mənzilin otaqları 2 ailə arasında bölüşdürülür. Həmin geniş və çoxotaqlı mənzildə ayrıca bir tualet və içərisində həm də ikinci tualet olan vanna otağı varmış. Püşkdə neftçi ailəsinin bəxti gətirir, vanna otağı onların hissəsinə düşür. Hafiz müəllim xatirinə gətirir o günləri ki, gənclik çağlarında ta təzə mənzilə köçənədək həftədə 1-2 dəfə yuyunmaqçün həmin “Fantaziya” hamamına yollanarmış.

Ancaq sən demə, o tarixi hamam da çoxdan dövlətin diqqətində imiş. Mehriban xanım qayıtdı ki, həmin binanın daşına nəsə xəstəlik düşüb, çürümə gedir, bizimkilər baxıb, indi də xaricdən mütəxəssislər gətirtmək istəyirik ki, özülün müalicəsini edib bərpa işlərini başlaya bilək).

...Mayın 3-üdür. Artıq Hafiz Paşayevin ömrünün yeni ilinin ilk günüdür, amma mayın 1-də, 2-də sosial şəbəkədəki gedişatı izləyirəm. Azərbaycandan və dünyanın dörd bucağından ən müxtəlif insanlar Hafiz müəllimi təbrik edir, ona könüldən gələn saf arzularını çatdırır. Bunlar cəmiyyətin ən müxtəlif təbəqələrindən olan insanlardır. Bəziləri heç baxışca bir-biri ilə tən gəlməyən adamlardır. Ancaq bir ad, bir şəxsiyyətin cazibəsi onları qovuşdurub, bir edib, yekdil edib. Millətimizə isə bizi daha yaxın, daha ürək-ürəyə, beləliklə də, daha mütəşəkkil edən bu cür ruh və düşüncə vəhdətisə daim çox gərəkdir.

Professor Hafiz Paşayevin bir ömür bahasına qazandığı bu sevgi və sayğı, azərbaycanlıların ən fərqli təbəqələrindən olanların hamısının qəbul və təqdir etdiyi, hörmət bəslədiyi və inandığı barmaqla sayılacaq qədər az birləşdirici şəxsiyyət mərtəbəsinə ucalması onun ən ali nailiyyəti və səadətidir.

Ancaq mayın 2-də əziz Hafiz müəllimin o mehriban axşamında ondan və həmin məclisə toplaşanların hamısından daha xoşbəxt olan bir nəfər də vardı.

Azərbaycan xalqına köhnəlməyən kitablar, yaşayan ədəbi incilər yadigar qoyub getmiş Mir Cəlal həyatını həsr etdiyi, yaşamının mənası olan yaradıcılığını və bir insan olaraq aqibətini xəyalən tərəzinin gözünə qoyarkən içərisindəki yazıçının qısqanclıqla qarşılayacağı bir nəticəyə gəlirdi: “Mənim ən böyük əsərim ailəmdir”.

Bu məclisdə ilk badə onun şərəfinə qaldırılmışdı, Püstə xanımıyla birgə həmin axşam içində ən əvvəldə o anılmışdı və uzun saatlar boyunca dönə-dönə də xatırlanırdı. Təkcə yada salınmırdı, həm də görünürdü. Zalın bir başındakı ekranda məclisin davam etdiyi müddətcə köhnə-yeni fotolardan ibarət bir çarx fırlanırdı – lap vaxtın dayanmayan təkəri kimi. Söz yox, şəkillərin müəyyən sayı vardı, dolanıb-dolanıb yenidən təkrarlanırdı. O fotolardan birində yazıçı və ailəçi Mir Cəlal həmin “Alimlər evi”ndə övladları ilə birgə gözəl günlər yaşadığı mənzilinin balkonundadır, məhəccərə söykənib baxır, gendən funikulyor, 1950-ci illər Bakısının küçəsi, harasa şütüyən maşınları, harasa tələsən adamları görünür. Ancaq həmin fotoda Mir Cəlalın gözləri sanki bu görünənlərə deyil, görünməyənlərə, uzaqlara dikilib, bəlkə də özünün olmayacağı sabahlara. Olmayacağı, amma necəliyini bilmək istədiyi gələcək günlərə.

Vaxtın dayanmayan əqrəbləri kimi, Hafiz müəllimin o axşamında fotolardan ibarət çarx fasiləsiz fırlanırdı, – növbə gəlib çatırdı həmin şəklə – məhəccərə dirsəklənmiş Mir Cəlalın gözünün önündə gələcəyin içərisindəki bu məclis dururdu, öz Ən Yaxşı Əsərini – Ailəsini görürdü, övladlarını, nəvə-nəticəsini, nəslini, əzizlərini birilkdə görürdü, nəfəs-nəfəsə görürdü, yarımış görürdü, uğurlu görürdü, gümrah görürdü,

Xoşbəxtliyin iki şəkli üzbəüzdü. Hafiz müəllimin heç özünün xəbəri olmadan ad günündə, yuvarlaq ildönümündə etdiyi daha bir yaxşılıq həmişə özünü borclu saydığı atasına xoşbəxtliyin bu şəklini göstərərək onun ruhunu şad edə bilməsi idi!