Burada həmişə tarixin nəfəsini lap yaxınında hiss edirsən - indi Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyətinin yerləşdiyi "İsmailiyyə" binasında vaxtaşırı qatıldığımız iclaslarda mövzular bir-birindən fərqli olur, dəvət edilənlərin tərkibi dəyişir, amma hər dəfə o uzun iclaslarda hansısa anlarda göz önündə köhnə fotolar sıralanır, həm də quruca şəkil kimi qalmır, indi süni zəka proqramları ilə ediləni belə məqamlarda lap çoxdandır ki, korşalmayan yaddaşımız, hərarəti azalmayan duyğularımız özü yerinə yetirir - fotolar dirilir, artıq tarixin olan tanış simalar hərəkətə gəlir, səssiz filmlərdəki kimi tərpənirlər, nə dedikləri eşidilməsə də, nə danışmış olduqlarını oxuduqlarımızdan təsəvvür edirik.

1918-ci ilin 2 fevralında olduğu kimi, qarşıdakı illərin 2 fevrallarında da "İsmailiyyə"nin zalı ağzınacan dolu ola bilər, arxada qalmış çox 2 fevrallarda da həm o zal, həm də o böyük toplantı salonundakı səhnə dəfələrlə dolub-boşalıb.

Kimlər ki teatr tariximizdən, Bakının XX əsrin ilk onilliklərindəki mədəni həyatından, "İsmailiyyə"nin aqibətindən agahdır, onların xəbəri var ki, həmin gün gənc dramaturq Cəfər Cabbarlının həyatındakı ən xoşbəxt parçalardanmış. O gün Xeyriyyə Cəmiyyətinin binasında - "İsmailiyyə"də "Solğun çiçəklər" nümayiş etdirilirmiş.

Genişliyi, möhtəşəmliyi ilə heç Tağıyev teatrından da geri qalmayan bu məkanda, elə tez-tez orada olan kimi, yenə Abbas Mirzə Şərifzadə (1893-1938)  səhnədə idi, baş rolu ifa edirdi, yenə Aleksandra və Yeva Olenskayalar (1900-1959) onun yanında idilər, Azərbaycan tamaşaçıları arasında artıq yetərincə rəğbətlər qazanmış aktyorlar bu tamaşada vardılar, hər biri də şövqlə, həvəslə oynayırdı.

Üçcə həftə keçir. Yenə həmin bina, yenə həmin səhnə, yenə Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinin təşkil etdiyi teatr axşamı. Ancaq budəfəki tamaşanın ayın əvvəlindəkindən təfavütü ondadır ki, səhnədəkilər tamaşaçıların elə gendən səsindən, hərəkətlərindən tanıdıqları məşhur aktyorlar deyil, tələbələrdir. Onlar Bakının müxtəlif məktəblərində təhsil alırlar. Di gəl, çoxunun yetərincə səhnə təcrübəsi var, bugünəcən dönə-dönə səhnədə görünüblər, elə peşəkar aktyorlarla yanaşı çıxış etdikləri də olub.

O illərin teatr axşamlarının bir özəlliyi də vardı ki, tamaşalar adətən yalnız bəlli bir pyesin nümayişindən ibarət olmurdu. Dövrün ab-havası, günün ovqatı da nəzərə alınaraq tamaşanın əvvəlindəmi, pərdələr arasındakı fasilələrdəmi ayrı-ayrı aktyorlar səhnəyə çıxır, şeirlər ifa edirdilər.

Elə 1918-ci il fevralın 2-dəki tamaşa da istisna olmamışdı. "İsmailiyyə"dəki həmin teatr axşamı Tofiq Fikrətlə (1867-1915) başlanmışdı:

Çeynəndi, yetər, varlığımız cəhl ilə qəhrə,

Doğrandı mübarək vətənin bağrı səbəbsiz.

Birlikdə bu gün bulmalıyız dərdinə çarə,

Can qardaşı, qan qardaşı, şan qardaşıyız biz.

Millət yoludur, haqq yoludur tutduğumuz yol.

Ey haqq, yaşa, ey sevgili millət, yaşa, var ol! -

məşhur "Millət şərqisi"nin o axşam səslənən, riqqət oyadan misraları həmin günlər içərisində insanların yaşadıqları, düşündükləri ilə birbaşa bağlı idi, ürəklərdən xəbər verirdi və bu şeirin ardınca daha bir "Millət şərqisi" oxunmuşdu - bu dəfə Mirzə Ələkbər Sabirinki:

Qeyrət edib çalışdın, düşdün qabağa, millət!

İndi bir az da dincəl, baş qoy yatağa, millət!

Hər yerdə, hər məkanda hər dürlü iş qayırdın,

İslamə xidmət etdin, məzhəbləri ayırdın,

Yüzlərcə coqə yapdın, minlərcə söz buyurdun,

Hər gündə bir cəmaət atdın qırağa, millət!

İndi bir az da dincəl, baş qoy yatağa, millət!

Ruh həmin ruh idi, istək həmin istək idi, deyişin tərzi başqa idi və təzələşən təlatümlü zamanda, yeni başlanan yüzildə insanları içəridən silkələməkdən ötrü belə sözlərə ehtiyac vardı.

 O axşam bunların ardınca Cəfər Cabbarlı özü səhnəyə gəlmişdi, "Ana" şeirini aktyorların da qibtə edəcəyi məharətlə söyləyərək tamaşaçıların alqışlarını qazanmışdı.

Bu dövr gənc Cəfər Cabbarlının şöhrətinin gəlhagəl dəmləri idi. 18-19 yaşlarında bir gənc üçün əsərlərinin səhnəyə gəlməsi, dövrün məşhur aktyorlarının ifasında canlandırılması, qəzetlərdə bu tamaşalar haqqında müsbət rəylərin dərc edilməsi Cəfəri ədəbiyyatın yüksək üfüqlərinə uçuran qanadlar deməkdi.

Qışın axır-uxurudur, təqvimdəki bayram hələ yetişməyibsə də, "İsmailiyyə" artıq yenə bayramlıdır, axın-axın insan bu dəfə tanış məkana təzə tamaşaya baxmaqçün tələsir. Əsəri səhnəyə Müsəlman Aktyorlar İttifaqı hazırlayıb. "Ulduz" adlanan təzə pyesin müəllifi yenə Cəfər Cabbarlıdır. Bu əsər Qafqazda, Şərqdə cərəyan eləyən narahat, gərgin hadisələri əks etdirir. Cəfər Cabbarlı cavan yaşıyla heyrətli həssaslıqla dövrün yeyin döyünən ürək ritmlərini tuta bilib. Bilib ki, xalq nə istəyir, bilib ki, dövrün ehtiyacı hansı əsərlərədir, hansı sözədir.

Bakı, Azərbaycan Novruz ərəfəsindədir. Hamı bayram əhvallıdır. Cəfər Cabbarlının yeni pyesi - "Ulduz"u bu bayram ovqatını bir az da dərinləşdirir. Ayın 19-da bu səhnədə yenə Cəfər Cabbarlının əsəri oynanacaq. Demək, qarşıdan gələn Novruz onun üçün ikiqat-üçqat bayrama çevriləcək. Ancaq üç gün sonra baş verənlər insanların içərisini kədərlə, qüssəylə doldurur, bayramlarını qara gətirir. Şəhərdə törənən erməni vəhşilikləri bayramı qara edir. O yerdə ki növbəti bayram yaşanacaqdı, Cəfər Cabbarlının qəhrəmanları səhnədən yenə ürəkləri fəth edəcəkdilər, - o səhnə kömürə çevrilmişdi. Od vurulan "İsmailiyyə" binası ilə birgə nə qədər arzular, istəklər, sabaha yönələn niyyətlər külə dönmüşdü.

1918-ci ilin martı gün-gün yeni faciələrin bəd soraqları ilə irəliləyir. Tək Bakı yox ki, Azərbaycanın dörd yanı alov, qan içindədir. Millətimizə qarşı görünməmiş soyqırımları başlanıb, bu qətliam insan adına yaraşmayan ifrat qəddarlıqla icra edilir.

Ürəyi zamanla həmahəng çırpınan Cəfər Cabbarlı bir-birinin ardınca bu müsibətləri əks etdirən sarsıdıcı əsərlər yaradacaq. Müsibətlər bütün Azərbaycan boyu törədilmiş, ən dəhşətliləri Şamaxıda, Qubada olmuşdu. Azərbaycanın müxtəlif guşələrində, əsas da Şamaxıda erməni zülmünə məruz qalanlar nicat ümidi ilə Bakıya pənah gətirmişdilər. Ancaq burada xəyal qırıqlığına uğramışdılar, Bakıda vəziyyətin ölümdən qaçaraq gəldikləri yerlərdən də ağır olduğuna şahid kəsilmişdilər. Bu qəm mənzərələrini Cəfər Cabbarlı bütün müdhiş çılpaqlığı ilə "Əhməd və Qumru" hekayəsində əks etdirmişdi.

Əhməd və Qumru sevgililərdir, ikisi də Şamaxıdandılar. Ömürlərini bir-birinə bağlamaq əzmindəymişlər, ürəkləri həyat boyu birgə xoşbəxt yaşamaq arzusuyla döyünürmüş. Ancaq Əhmədin də, Qumrunun da, onların ailələrinin də başına olmazın bəlalar gətirilir. İndi Bakıda "İsmailiyyə" binasının qarşısında hər ikisi tanınmaz halda, dilənçi kökündə qarşılaşırlar. O da, bu da "Yaralıyam, şikəstəm, Şamaxı əsiriyəm" deyərək zarıyır.

Və qəfildən nəzərləri bir-birinə sataşır. Geyimləri cır-cındır, saçları pırtlaşıq, sifətləri yaralı olsa da, zahirən nə qədər dəyişmişlərsə də, hər halda iki sevən gənc bir-birini tanıyır, o buna, bu ona tərəf irəliləyir. Ancaq bir-birini qucaqlaya bilmirlər. Çünki qucaqlamaq üçün qollar lazımdır. Ancaq erməni cəlladları onun da, bunun da qollarını kəsib.

Və həmin əzazil soyqırımı dönəmində nə qədər insanın başına belə bəlalar gətirmişdilər - gözlərini çıxartmışdılar, başının dərisini soymuşdular, qadınların döşlərini kəsmişdilər, körpələri analarının bətnindəcə süngüləmişdilər.

Cəfər Cabbarlı "Əhməd və Qumru"da bu faciələri bütün acılarıyla yandırıcı təsirliliklə əks etdirməyi bacarmışdı.

O kədərli günlərdə Bakıda az qala hər tinbaşı müxtəlif məhəllələrdə, evlərdə, məscidlərdə yas mərasimləri qurulmuşdu. Çünki ölənlər, qırılanlar, bu cür zülmə məruz qalanlar beş deyildi, on deyildi, yüzlərlə idi, minlərlə idi. Cəfər Cabbarlı həmin yas məclislərində, o matəm yığıncaqlarında oxunmaqçün bir mərsiyə də yazmışdı. Bu həm ayrı-ayrı insanların dərdini, göynəyini göstərən bir nohə idi, həm də bir millət müsibətnaməsi:

Gülzar-i vətən soldu,

Millət xar u zar oldu,

Millət payimal oldu,

Dur, ey xar olan vətən!

Bir yandan ədu cəllad,

Bir yan nalə vü fəryad,

Ol bu zülümdən azad,

Dur, ey xar olan millət!

Əl çək bu həqarətdən,

Qurtar bu əsarətdən,

Xar ol bu xəcalətdən,

Dur, ey xar olan millət!

XX yüzilliyin əvvəllərində Azərbaycanın "istiqlal ədibi" deyəcək bir qələm sahibi axtarılanda ilk növbədə göz önünə Cəfər Cabbarlının surəti gəlir. Əgər dövr başqa cür cərəyan etsəydi, Azərbaycan Cümhuriyyətinin ömrü daha uzun olsaydı, görün, Cəfər Cabbarlı istiqlalnaməmizin hələ nə qədər rəngin səhifələrini yarada bilərdi. Ancaq 23 ay yaşadıqdan sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdi. Kirli əllər azadlığımızı, hürriyyətimizi əlimizdən aldı.

Cəfər Cabbarlının sadiq istiqlal ədibi olduğunu o dövrdə hər kəs bilirdi - sadə oxucular, tamaşaçılar da, hakimiyyətdə olanlar da. Millətin azadlığın şirin dadını duyduğu 23 xoşbəxt aydan sonra zəqqutum kimi acı qəmli günlər gəldi.

Dünən istiqlalın qurucusu olmuş, o yolda çalışmış və eləcə də istiqlalı tərənnüm etmişlərin hamısı yeni siyasətin nəzərində düşmənlərə çevrildilər. Neçəsini gülləyə tutdular, sürgünlərə göndərdilər, nəsillərini dərbədər etdilər. Hansılarsa da xilası yurddan, əzizlərindən ayrılaraq qürbətə qaçmaqda, mühacirətdə tapdılar. Müvəqqəti olacağına ümid bəslədikləri mühacirətlər, nə acı ki, əbədi ayrılığa çevrildi.

Cəfər Cabbarlı isə qalmışdı. Vətənində idi, ömür davam edirdi. Onun indiyəcən yazmış olduqları da, gördüyü işlər də, düşüncəsi də hər kəsə bəlli idi. Ona görə də 1920-ci ilin 28 aprelindən 1934-cü ilin son dekabr günlərinəcən, axır nəfəsi gedib-gələnəcən onun başı üzərində hər an kəsməyə hazır qılınc asılmışdı. Onu hər an həbs edib güllələyə də, Sibirə sürgünə də göndərə bilərdilər.

Biçarənin ürəyi elə cavan yaşındaykən məhz bu qorxulardan partladı.

Ancaq 1920-ci ilin mənhus 28 aprelinə gəlib çatanacan Cəfər ləzzəti damaqdan getməyən xeyli bəxtiyar günlər də yaşamışdı. İstiqlal məsudluğunu vücudunun hər hüceyrəsi ilə duyduğu əziz günlər! Belə səadətli günlərdən biri 1918-ci ilin 10 noyabrında olmuşdu. Həmin gün o vaxtlar camaatın dilində rusca adıyla - "Obşestvennoye sobraniye" kimi məşhur olan "İctimai Yığıncaqlar Evi" təntənə ilə bəzənmişdi. Bu bina bir neçə saat sonra böyük bir bayram yaşayacaqdı. 1918-ci ilin 28 mayında istiqlalımız elan edilmişdisə də, hələ bu istiqlal bütöv deyildi. Paytaxt azad deyildi, Bakı düşmən əlində idi, burada meydan sulayanlar xalqın da, onun istiqlalının da yağıları idi, bu səbəbdən də Cümhuriyyətin rəhbərliyi hələlik Gəncədə yerləşib işləməyə məcbur qalmışdı.

1918-ci ilin 15 sentyabrında Qafqaz İslam Ordusu və cəsur Azərbaycan əsgəri Bakını təmizlədi. Baş şəhərimiz azad olundu və paytaxt Gəncədən Bakıya köçdü. Həmin günü - 1918-ci ilin 15 sentyabrını dərin düşünənlər, istiqlalın fəlsəfəsini dərk edənlər həmişə elə 1918-ci ilin 28 mayına bərabər tutublar. Çünki 15 sentyabr olmasaydı, 28 may da əldən gedə bilərdi, həm də bu, ehtimal deyil, gününə görə tutarlı sübutları olan qaçılmazlıq idi.

Və 1918-ci ilin 10 noyabrında İctimai Yığıncaqlar binasında qurulan mərasim həmin o günlərin əsas sərkərdəsinə həsr edilmişdi - Nuru paşaya (1889-1949).

Xilaskar Qafqaz İslam Ordusuna rəhbərlik etmiş, qısa bir zaman içərisində gənc azərbaycanlılar sırasından da bu orduda döyüşəcək cəsur döyüşçülər yetişdirmiş, yolu Gəncədən çıxaraq Qafqaz İslam Ordusu ilə birgə döyüşə-döyüşə, zəfərlər qazana-qazana Bakıya gəlib çatmış Nuru paşa noyabrın 17-də Bakını tərk etməli idi. Çünki Müttəfiq Dövlətlər Birliyindən ultimatum gəlmişdi ki, Bakı artıq azaddır, Qafqaz İslam Ordusu vəzifəsini yerinə yetirib, Bakını tərk etməlidir. Ancaq Azərbaycan insanı Qafqaz İslam Ordusuna, onun mərd sərkərdəsi Nuru paşaya minnətdar idi və bu minnətdarlıq mütləq ifadə edilməli idi. Həmin mərasim elə bu minnətdarlığın ifadə edilməsi məqsədilə qurulmuşdu. Qafqaz İslam Ordusunun zabitləri, Azərbaycanın ən seçmə şəxsiyyətləri, bütövlükdə 400 nəfərdən artıq insan İctimai Yığıncaqlar binasında idi.

Nuru paşanı əvvəlcə Fətəli xan Xoyski (1875-1920) - Baş nazir salamladı, hər cəhətdən sinnindən böyük olan 28 yaşlı generalın yüksək xilaskarlıq missiyasının ali qiymətini verdi.

Məclisin rövnəqi getdikcə artırdı, bir-birinin ardınca Qafqaz İslam Ordusunun rəşadətindən, Nuru paşanın hünərlərindən bəhs edən çıxışlar səslənirdi, şeirlər oxunurdu və qəfildən içəri bir türk paşası girdi. Bu, yalnız libasından general olduğu bilinən hərbçi deyildi, elə simaca da şəkillərini görmüşlərin tanıdığı Ənvər paşa (1881-1922) idi. O, elə içəri girincə hamıya müraciətlə ucadan səsləndi: "Ey qəhrəman türk övladları!"

Bir anlıq Nuru paşa da, digər insanlar da çaşan kimi oldu: o olmağına odur, amma odurmu?

Əslində bu, həqiqətən, Ənvər paşa idi, amma gerçək Ənvər paşa yox, Cəfər Cabbarlının "Ədirnə fəthi" pyesindəki Ənvər paşa. Müqtədir aktyor Abbas Mirzə Şərifzadə o tamaşadan Ənvər paşanın monoloqunu söyləyirdi, paşa libası öz yerində, amma Abbas Mirzə qrimi elə etmişdi ki, zahirən eynən Ənvər paşaya oxşayırdı, surətini yaratdığı qəhrəman haqqında soraqlar almışdı, onun nitqinin səciyyəvi cizgilərini mənimsəmişdi, ədalarını da olduğu kimi təkrarlayırdı. O qədər dəqiqliklə ki, hətta Nuru paşa da qarşısında elə doğmaca qardaşının dayandığı zənnində idi.

Bu anlar İctimai Yığıncaqlar binasındakı hər kəs sevinclərlə dolu idi. Ancaq ən məsud olan Nuru paşa idi. O, bir əsgər, daim meydanda olan döyüşçü idi. Əsgərsə, döyüşçüsə nə qədər böyük hünərlər göstərsə də, adətən şirin sözləri az eşidir. Ancaq bu gün səmimi minnətdarlıqlar, ürəkdən gələn məhəbbətli kəlmələr sel kimi axmaqda idi. Əlbəttə ki, bu şirin sözləri eşidib, bunca həssas münasibəti görüb xoşbəxt olmamaq mümkün deyildi.

Və növbəti çıxış üçün irəli bir cavan çıxır. Elan edilir ki, bu, Cəfər Cabbarlıdır. Cəfər də Qafqaz İslam Ordusunun şücaətləri, Nuru paşanın hünərləri ilə əlaqədar heyranlığını dilə gətirəndən sonra anladır ki, biz də çalışmışıq borclu qalmayaq.

Yazdığı, Azərbaycan səhnəsində dəfələrlə oynanmış "Ədirnə fəthi"ndən söhbət açır, söyləyir ki, o əsərin qəhrəmanı, elə az əvvəl gördüyünüz baş qəhrəmanı Ənvər paşadır, amma həmin pyesdə adınız birbaşa çəkilməsə də, əslində əsərdə varsınız, "Ədirnə fəthi"ndəki Ramiz surəti elə Nuru paşadır.

Nuru paşa hərbçi idi, arxada qalan aylarda ya döyüş meydanlarında olmuşdu, ya da təlim keçən, savaşlara hazırlaşan əsgərlərin yanında. "Ədirnə fəthi" tamaşasından xəbərsiz olması anlaşılan idi. Ancaq indi bu məclisdə özünün də, döyüşçülərinin də, qardaşı Ənvər paşanın da əməyinə yüksək qiymət verilməsi onu duyğulandırmışdı. Yaşı, sən deyən, çox olmasa da, Nuru paşa bişkin, həyatın hər üzünə bələd insandı, söz yox, bunu da yaxşı başa düşürdü ki, bir kəsin təqdirlərlə qarşılanan əməli, millətin müqəddəratı ilə bağlı hadisələr bədii əsərə çevrilibsə, səhnəyə çıxıbsa, demək, bunlar daha heç vaxt unudulmaz, gələcəkdə də yaddaşın üst qatında yaşar.

Cəfər Cabbarlı nitqini tamamlayınca onun verdiyi bilgilərin təsirində olan Nuru paşa onu bağrına basır, həmin anlarda ondan az duyğulanmamış Cəfər isə, sanki rəsmiyyət qaydalarını unudaraq, Nuru paşanı evlərinə dəvət edir. Bəlkə də bunca həyəcanlı olmasaydı, hər sözünün, hərəkətinin yerini bilən Cəfər daha soyuq başla hərəkət edər, belə sırf şəxsi dəvəti dilə gətirməzdi. Bütün başqa tərəflərindən əlavə, Cəfər Cabbarlının evi də əslində otaqları çox olan koma idi və belə yüksək məqamlı qonağı o kasıbyana mənzildə qarşılamaq yaraşmazdı.

Və ayrı-ayrı xatirələr də təsdiqləyir ki (elə biri vaxtilə Teatr muzeyində Sona xanımla birgə işləmiş, ondan başqalarına söylənilməyən sovet əyyamları üçün "qapalı" xatirələri az dinləməmiş Turan Cavid), Cəfər sonralar etiraf edibmiş ki, məclis onu tutubmuş, bu dəvəti hamının qarşısında dilə gətirməyi ifrat ehtiyatsızlıqmış, həm özünü, həm dəvət etdiyi qonağı naqolay vəziyyətdə qoymaqmış. Deyirmiş ki, qəfildən söz dilimdən çıxdı, sonra bərk peşman oldum, başladım ürəyimdə özümü məzəmmət etməyə ki, o nə söz idi dedim, təklifi camaatın qarşısında etdiyimə görə kişini də çətin vəziyyətə saldım - nə deyib imtina eləsin, özümü isə ondan da betər kökə qoydum - axı Nuru paşa ən möhtəşəm saraylar görmüş bir adamdır, mənim çölündən də, içindən də fağırlıq yağan ev-eşiyimi görəndə o, üzə vurmasa da, mən pərt olacağam.

Ancaq söz ağızdan çıxmışdı, hamı eşitmişdi və ataların "yanlış da bir naxışdır" dediyi elə buymuş.

 Nuru paşanın Azərbaycanda qalacağı bircə həftəsi vardı. Bu təntənəli vidalaşma, təşəkküretmə mərasimi keçiriləndə noyabrın 10-u idi, paşa başının dəstəsi ilə Bakını ayın 17-də tərk edəsiydi. Ancaq Cəfərə söz vermişdi və zabit sözünün and səviyyəsində olduğu zamanlar idi.

Gəlir Bakının Dağlıq səmtinə, indi Cəfər Cabbarlının hamının tanıdığı evə (Doğrudur, təzə nəslin adamları o evin yerini bilməyə bilər. Bir vaxtlar get-gəlli olan həmin bina sökülməsə də, çoxdan ağzı qıfıllıdır, Cəfər Cabbarlının ev-muzeyinin bütün əşyaları da haçandır ki, oradan çıxarılıb). İçəri girincə mənzilin əşyasızlığını da, olanların nimdaşlığını da sezir, amma istəmir ki, ev sahibi sınsın, özünü elə ən təmtəraqlı bir mənzilin içərisində olan kimi aparır.

Təşrif gərirməsiylə kasıb mənzili şərəfləndirən Nuru paşayla nədən danışdıqlarını, Nuru paşanın Gəncədən Bakıya uzanan xilaskarlıq yolundakı macəralardan etdiyi söhbətləri sonralar Cəfər Cavid əfəndiyə söyləyibmiş, o da Mişkinaz xanıma danışıbmış və Mişkinaz xanımın dilindən də mənə Turan xanım söyləyirdi.

Nuru paşa çayını içib gedir və ertəsi gün onun göndərdiyi adamlar bu evin qapısını təzədən döyür. Baxırlar ki, paşa bir qalaq hədiyyə göndərib. Kim ki vaxtilə Cəfər Cabbarlının ev-muzeyində olub, yəqin ki, xatırlayar. Orada içəri girən kimi diqqət çəkən bir nikelli böyük çarpayı, ayaqlı paltarasan, divardan asılı saat vardı. Və bu görünüşü tamamlayan digər mənzil ləvazimatı. Hamısı Nuru paşanın Cəfər Cabbarlıya sovqatıydı. Gətirilənlərin hamısını düzmüşdülər, otaqların hüsnü anındaca dəyişmişdi. Bilmirəm nadir bir görüşün o yadigarlarının muzey bağlanandan sonrakı aqibəti nə təhər oldu və ya qalırsa, bundan sonra necə olacaq. Amma yaxşı ki, bir köhnə kinoxronikada həmin görüntülərin hamısı qalır.

1920-ci ilin 28 apreli gəldi, vaxt uçuldu, tar-mar olan zamanın dağıntıları altında çox insanlar, çox dəyərlər, çox şanlı səhifələr qalıb məhv oldu, dünənəcən fəxrlə danışılan çox söhbətlər, çoxlu munis xatirələr yasaqlaşdı, sükuta gömüldü.

O çarpayı da, o paltarasan da, o divar saatı da bütün 20-ci illər boyu, Cəfərin yaşamaqda davam etdiyi 30-cu illərin birinci yarısında da həmin mənzildə idi, bir vaxtlar kimin hədiyyəsi olduğu öyünərək söylənirdisə, sonra bunları kimin bağışladığını, üstəlik onun özünün bu mənzilə gəlməsini xatırlatmaq ölümcül xəta idi. Amma ha gizlət, ha danışma, ha sanki özünü o yerə qoy ki, elə bil bunlar olmayıbmış. Bilməli olan onsuz da hər şeydən xəbərdar idi. Sən lap gündə yüz yol de ki, mən bu təzə quruluşa sadiqəm, onun əsgəriyəm. Şura hökuməti bu and-amanlara deyil, öz məxfi qovluqlarına daha çox inanırdı.

Dünən üçrəngli bayrağımızın ucalışına həsr etdiyi şeirlə və bunun ilk olmasıyla Cəfər Cabbarlı qürrələnə bilirdisə, bu gün həmin şeir Cəfər Cabbarlı üçün bir qorxu qaynağı, ölüm hökmü kimi idi. Dünən "Ədirnə fəthi" ona başucalığı gətirən əsərdisə, bu gün onun varlığını ört-basdır etmək gərəkdi. Məclis-i Məbusanda - Cümhuriyyət parlamentində qulluqda olması, istiqlal dönəmində yazdıqları dünən ömrün əziz parçası idisə, bu gün o cür bağlılıqların hər biri ittiham aktı idi.

Ona görə Cəfər Cabbarlı bolşeviklər gələn gündən canını tapşıranacan daim səksəkə içərisində idi. Cəfər Cabbarlının həyatının son 14 ildən çoxu məhz belə keçdi. Hər adamla söz danışmağın riskli, ən yaxınlara belə sirr açmağın məsləhət bilinməyən şübhəcil sövet dövründə Cəfər hərdən söz ürəyini deşəndə dözmürmüş, onu içəridən daim gəmirən səksəkə barədə özü qədər inandığı dostlara danışırmış. Yəni Cəfər Cabbarlının həbs, güllələnmə, sürgün, bununla da bütün yaratdıqlarının məhv edilməsi vahiməsi haqda mülahizələr mənim dövrü nəzərə alaraq, "məntiqlə belə ola bilərdi" gümanlarım deyil, Cəfərin öz dilindən qopmuş etiraflardır ki, Əfrasiyab və Şəmsi Bədəlbəylilərə söyləmişdi, Məmməd Əliylə (1898-1993) bölüşmüşdü. Bəlkə başqalarına da deyibmiş, bu unudulmazlardan hər halda mən şəxsən eşitmişəm.

...Ancaq həyat davam edirdi. Cəfər yaşayırdı, işləyirdi və bəlkə də əksinə, gecə-gündüz usanmadan çalışırdı, çünki iş onunçün elə həyat deməkdi.

Cəfərli 1920-30-cu illərdə teatr meydanında onlarca, yüzlərcə insan çalışır. Hamısı səhnəyə vurğun, sənətə candan bağlı. Aralarında çox parlaqlar da, yükün ağırını çəkənlər də az deyil. Amma o dövrü düşünürkən, xəyal tərəzisinə qoyarkən bu fədakarların hamısı bir yanda, tək canıyla onların hamısına bərabər, amma həm də onların birlikdə edə bilmədikləri bir çox yenilikləri edən Cəfər də tərəzinin digər gözündə.

Bu da təkcə mənim dövrü sağa-sola araşdırandan sonra çıxardığım nəticə deyil. Qulam Məmmədli (1897-1994) kimi şahidim, münsifim vardı, hadisələrin içindən keçmiş, olub-keçənlər həm də ömrünün məzmununa çevrilmiş ustad da bunu təsdiqləyirdi.

Amma teatr öz yerində, mədəni həyatımızda kino da dirçəlməyə başlayırdı axı. Yenə ön sırada dayanan Cəfər Cabbarlıdır.

1920-ci illərin əvvəllərində Azərbaycanın yeni dövrə uyğun, özündə Şərq və Qərb yanaşma və məktəblərini qovuşduran elmi yaranır. Gələcək Akademiyamızın təməli olan Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyəti yaranır. Yerli araşdırıcılar, eləcə də kənardan dəvət edilən bir-birindən güclü alimlər, canlı klassiklər əl-ələ veriblər, yeni Azərbaycan elminin mülkünü qururlar.

Cəfər Cabbarlının əlyazmalarını qaldırıram, görürəm ki, bu səmtdə də izi var. Onun əlyazmaları içərisində təsəvvüf tarixinə aid bir araşdırma da qalır. Peşəkar şərqşünas kimi məğzə enir, məxəzləri izləyir və təsəvvüf haqqında dəyərli bir araşdırma doğurur. Mövzuya necə bağlanıbsa, hələ arada həbsdə saxlandığı aylarda da ÇK zindanından Sonasına göndərdiyi məktublarda Məhəmməd Fuad Köprülünün (1890-1966) "Türk ədəbiyyatında ilk mütəsəvviflər" adlı bu sahədəki ən dərin tədqiqat əsərlərindən olan kitabını istəyir.

XX əsrin ilk onilliklərində Azərbaycanın yüksəliş və yeniləşmələrindən xəbər verən hansı sahəsinə diqqət yetirirsənsə, oradan Cəfər Cabbarlının işıqlı, ümumi faydaya töhfəsi sayılası əhəmiyyətli izlərinə rast gəlirsən.

Və bu izləri təhlil etdikcə, onların məğzinə vardıqca bu yəqinlik də hasil olur ki, Cəfər Cabbarlı teatrla bu qədər bağlanmayıb, əsasən özünü dramaturgiyaya həsr etməyərək poeziyada daha çox qələm çalsaydı, ədəbiyyatdakı çalışmalara sərf etdiyi gücü bütünlüklə elmə sarı istiqamətləndirsəydi, o sahələrdə ən birinci, ən misilsiz, ən ötülməz olardı. Nə edib, - göz qabağındadır, etdiklərini hansı əla səviyyədə yerinə yetirib, - bu da aşkardır. Daha 10 il, daha 20 il, daha 30 il, daha 40 il də yaşayaraq (iş yalnız səhhətdən asılı olarsa və səhhət də macal verərdisə, yaşadığından 40 il də çox ömür sürsə, bu, hələ cəmi 75 yaş edəcəkdi. Nədir ki? 85-də, 90-da da yazıb-yaradanı uzaqlarda deyil, elə öz Azərbaycanımızda görmüşük, görməkdə də davam edirik) məhsuldar olaraq qalsaydı, gör təkcə onun timsalında nə qədər əlavə sərvətlərimiz yaranardı. Cəfərsə tək özü demək deyildi axı. Onun doğurduqlarından bəhrələnərək onlarla, yüzlərlə başqaları da yetişir, tərbiyələnir, hərəsi ayrıca bir budağa çevrilirdi.

Sağlamlığı imkan vermədi, ömür erkən qırıldı. Daha neçə illərsə yaşaya və yarada bilmədi. Uzun, ya qısaömürlü olmanın çox gizlincləri sırasında nəsil, qan amili də var. Cəfərin üç qardaşının lap uşaqkən, özü qarışıq, elə digərlərinin də çox uzun yaşamayaraq həyata vida etmələri ailədəki genlərin uzunömürlülük baxımından çox münasib olmadığına işarə vurur. Amma, tutalım, gen də sağlamdır, Allahın işidir, Cəfərə də Əzrayılın 100 il yaxınlaşmayacağı möhlətini qoyub. Sovet hökuməti, o quduz məfkurə və yırtıcı quruluş aman verərdimi ki, Cəfər yaşasın?! Heç vəchlə! 1937-1938-dək hələ dəyib-dolaşmadıqları, ya tutub buraxdıqları olmuşdu. Ancaq siyasi repressiyaların pik nöqtəsinə yetişdiyi o illərdə keçmişi və dünyagörüşü sovetin cızdığı çərçivədən lap cüzi qırağa çıxanların birini də unutmadılar, hamısını özlərinin taleləri xıncım-xıncım edən məhvedici, ləkələyici, ruh şikəst edən dəyirmanlarında üyütdülər.

Cabbarlının gedişi, nə qədər küfr səslənsə də, vaxtlı ölümdür.

37-də tutulanlardan olsaydı, özünün başına gətirilənlərdən daha ağır bəlaya əsərləri, əlyazmaları, kitabxanası, fotoları, məktubları və daha nələr düçar olacaqdı.

Olsun ki, Stalin epoxasından sonra bəarət alanlar cərgəsində Cəfərin də adına tuş düşəcəkdik, onun da vaxtilə çap olunmuş, səhnədə oynanmış pyesləri hökuməti yeni dövrdə qane edəcəkdi və təzədən buraxılacaqdı. Amma bu gedişatda itib-batanlar biryolluq qeyb olacaqdı.

Və biz daha heç vaxt Cəfər Cabbarlının əsl böyüklüyünü tamlığıyla görə bilməyəcəkdik.

Vaxtlı getdi (ruhu məni bağışlasın), 37-ni qabaqlayaraq getdi, həyatı hesabına yazmış olduqlarına zireh çəkib getdi. Sağ qalsaydı, 1937-38-də o da "xalq düşməni" damğası vurulanlardan olsaydı, nə yazmışdısa və səhnədəydisə, ən əvvəl onların üstündən qələm çəkiləcəkdi - baxmayacaqdılar ki, ay burada koxoz-filan var, onları da eşib-eşib içindən nəsə tapacaq, tərsinə yozacaqdılar, nə adı dərsliklərdə olacaqdı, nə əsərləri kitabxanalarda qalacaqdı. Cəfəri tanımayan, onun yazdıqlarından xəbərsiz nəsillər böyüyəcəkdi.

İlahinin və Əlahəzrət vaxtın hökmü beləymiş ki, məhz olduğu kimi oldu və belə görünür ki, bəzən bizə nə qədər ədalətsiz görünsə də, elə senarilərin ən məqbulu, bəxtlərin ən əlverişlisi elə Pərvərdigarın Öz yazdığıymış. Sadəcə enib gəlib hər dəfə niyəsini bizə izah edə bilmədiyindən, biz də nəticəni pəncərəmizdən gördüyümüz qədərə əsasən çıxardığımızdan hansı baş verənlərəsə haqsız, nələrəsə insafsız, yöndəmsiz qiyməti verib gileyli qalırıq. Həmişə pəncərəni bir az geniş açaraq baxmağa da səy edək.

...1980-ci illərin sonlarında, hələ bu sənədlərin oxucu üzünə qapalı olduğu vaxtlarda mən Məclis-i Məbusanın ilk faktiki sədri olmuş Həsən bəy Ağayev (1875-1920) haqqında əsər üzərində işlərkən Xalq Cümhuriyyəti dövründəki ilk parlamentimizin iclaslarının gedişini canlandıran stenoqramları vərəqləyir, mütaliə etdikcə də həm valeh olurdum, həm də daxilimdə bir çaşqınlıq yaranırdı.

Məni heyran edən gözəllik bu idi ki, çıxış edən millət vəkillərinin hər birinin cümlələri quruluşca mütənasib, ifadəcə sərrast və rəvan, məntiqcə aydın, dilin qayda-qanunları baxımından ölçülü-biçili idi. Ancaq bunu da bilirdim ki, həmin bu mətnlərdəki sayaq gözəl "danışmış" parlaman üzvlərinin bir qismi rusca təhsil almışdı, gündəlik həyatda, ola bilsin ki, məişət səviyyəsində babat azərbaycanca danışardılar, lakin belə cümlələr qurmaqçün gərək onların ana dilində təhsili, yazı-pozusu olmuş olaydı.

Şübhələrim doğruymuş. Çox sonralar bildim ki, o vaxt parlament hesabatlarını nitqləri dinləyərək yazıya alan stenoqrafistlərdən biri Seyid Hüseynmiş, biri də Cəfər Cabbarlı.

İkisi də Azərbaycan bədii sözünü qələmi ilə bir cadugərin sehrli çubuğuyla olan kimi məharətlə idarə edə bilən.

Onlar bu işdə elə ustalaşıblarmış ki, Azərbaycan şuralaşandan sonra da nə Seyid Hüseynə, nə Cəfər Cabbarlıya "lazım deyilsiniz, onlara işləmisiniz" dedilər. Ünvan elə həmin ünvan idi, bina həmin bina idi. Fərq bunda idi ki, İstiqlaliyyət küçəsinin adı dəyişilib Kommunist olmuşdu, əvvəl orada Məclis-i Məbusan idi, indi Şura Azərbaycanının Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi yerləşirdi. Seyid Hüseynlə Cəfər Cabbarlını düşmən saymayaraq eyni işi təzə hökumət də onlara həvalə etdi, yenə stenoqramlar yazdılar və işlərini yenə əvvəlki səliqə və vicdanlılıqla icra etdilər. Buna keçmiş hakimiyyətə ideoloji xidmət kimi yox, peşəkarların vəzifəsini yerinə yetirməsi kimi yanaşdılar (1920-ci illərdə, hələ lap 1930-cu illərin başlanğıcınadək belə mötədil mövqedə dayanmaq halları görünüb. Ancaq 1936-cı ildə artıq kənar gözlərə görsənmədən NKVD divarlarının ardında məkr qazanları qaynayırdı, kütləvi həbslər üçün zəruri tədarüklər görülür, ifşa materialları toplanırdı. Güzəşt fəsli bitdi, loyallıq günləri qaldı arxada. Yüngülvari yumşaqlıq göstərənlərin özlərinin də "xalq düşmənləri" damğası vuraraq axırlarına çıxdılar).

Nur hər yerdə nurdur. Cəfər Cabbarlı elə parlaq idi ki, hətta sanki nəsə etməyin, kim olduğunu qabarıqlığı ilə nümayiş etdirməyin mümkünsüz olduğu məqamda - stenoqrafistlik etmək kimi sadə bir işdə də, mahiyyəti dəyişmədən mətnə çəkdiyi yüngülvari sığalla "mən burdayam!" sorağını çatdırmağı və zaman da isbat edir ki, hətta bunu tarixləşdirməyi bacarmışdı.

Mən bir solmaz yarpağam ki, çiçəkləri bəzərəm,

Mən bir susmaz duyğuyam ki, ürəkləri gəzərəm.

Mən bir sönməz ulduzam ki, daim işıq saçaram,

Mən bir oynaq bülbüləm ki, güldən-gülə uçaram.

Bu nəğməni Cəfər Cabbarlının qəhrəmanı oxuyur, əslində danışan, ürəyini açan və həqiqəti deyən elə özüdür ki, var!

Əlbəttə ki, yarpaqların ən solmazlarındandır! Əlbəttə ki, ürək-ürək gəzməkdə davam edən solmaz duyğudur! Əlbəttə ki, işığı kəsilməyən ulduzdur! Əlbəttə ki, ən köhnəlməz vətən və millət şərqiləri oxuyan bülbül kimi daim xalqın bağrının başındadır!

Akademik Rafael Hüseynov

525-ci qəzet