O mülk elə yaranışından tarixlə bağlı olub və XX əsrin lap əvvəllərindən indiyədək tarix daşımaqda davam edir. Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Bakıdakı şah küçədə – Nikolayevskidə əsasını qoyduğu ilk Qızlar məktəbi üçün tikdirdiyi mülk Cümhuriyyət dönəmində ağuşunu Məclis-i Məbusana açdı və o zamanlar elə köhnə hakimiyyətin nişanəsi olan ad da dəyişdi, bura dönüb oldu Parlaman küçəsi.

Azərbaycan Cümhuriyyətinin süqutundan sonra bina yenə qapılarını təhsil üçün açdı – burada Darülmüəllimin yerləşdi və mülkün Qızlar məktəbinin ixtiyarında olduğu çağlardakı kimi, yenə ikinci qatda sabahın müəllimlərinin yerləşdiyi yataqxana idi və Darülmüəlliminin müdiri ilə yanaşı, bəzi müəllimlərə də orada mənzil verilmişdi.

Sonra Darülmüəllimin də getdi və burada Azərbaycan Sovet Respublikasının rəhbərliyi – Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi yerləşdi, ardınca da Azərbaycanın sovet dövrü parlamentinin rəhbərliyi – Ali Sovetin Rəyasət Heyəti.

Küçənin adı da artıq vaxta və bu küçənin digər Bakı küçələrindən birinciliyinə görə yenə fərqləndirilərək Kommunist olmuşdu.

1960-1970-ci illərdə bu binada həm də Azərbaycan Dövlət Universitetinin bir neçə fakültəsi – filologiya, hüquq, jurnalistika və şərqşünaslıq qərar tutmuşdu. Sonra universitetə təzə bina tikildi, bütün fakültələr ora yığışdı, amma təkcə şərqşünaslıq bir neçə il də burada qaldı. Ancaq hələ biz tələbəykən Ali Sovet üçün də yeni bina inşa edilmişdi, onlar da köçmüşdülər və bir qanadında fakültəmizin yerləşdiyi bina verilmişdi Əlyazmalar İnstitutunun ixtiyarına.

Bir sözlə, tarixi boyu həmin məkan maariflə, biliklə, mədəniyyətlə, irslə, Vətənin taleyi ilə bağlı ünvan olub və 1970-ci illərdə biz də orayla sıx bağlıydıq, həmin bina, bir növ, ikinci evimiz idi, hər gün ora gələr, saatlar boyu sevimli insanlarla birgə olardıq. Şərqşünaslıq fakültəsinin tələbələri idik və həmin dövr – 1970-ci illər Azərbaycanın da, Azərbaycanın həmin vaxtlarda tərkibində olduğu Sovet İttifaqının da, bütövlükdə dünyanın da şərqşünaslıq elmində parlaq bir mərhələ idi. Elə şərqşünaslıq təhsili də həmin dövrdə çox yüksək səviyyədə idi.

1970-ci illərdə Azərbaycanda ali şərqşünaslıq təhsili artıq yarım əsr idi ki, davam edirdi və məhz həmin dövrdə şərqşünaslıq fakültəsində canlı klassiklərlə bu elmin Azərbaycandakı sabahını müəyyənləşdirəcək cavan araşdırıcı-müəllimlər yanaşı fəaliyyət göstərirdilər.

1970-ci illərdə şərqşünaslıq fakültəsi həm də, bir növ, ziyarətgah kimi idi. Bura hər gün yalnız müəllimlər, tələbələr, valideynlər yox, həm də ən müxtəlif qonaqlar təşrif gətirərdi. Azərbaycanda əl-əl gəzən bir silsilə məşhur kitabların Şərq dillərindən mütərcimləri, ziyalılıq mühitimizdə adları çox məşhur olan Rəhim Sultanovun, Mübariz Əlizadənin, Ələsgər Məmmədovun, Əhməd Şəfainin, Yusif Ziya Şirvaninin... cazibəsi hər gün bura neçə-neçə insanı məsləhət almağa, fikir bölüşməyə, ya ən azı salam verib minnətdarlıq bildirməyə çəkərdi.

O illərdə fakültədə dərs deyən müəllimlərin bəziləri, həmin dövrün ifadəsi ilə söyləsək, filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almış, artıq doktorluq yazan, bəziləri isə namizədlik dissertasiyası üzərində işləyən cavanlar idi. Yaşlı müəllimlərimiz onlara fəxrlə, inamla, ümidlə baxırdı. İftixar edirdilər ki, estafet layiqli əllərdədir, inanırdılar ki, bu gənc şərqşünasların hər biri elmdə də, təhsildə də layiqli sözünü deyə biləcək, ümid bəsləyirdilər ki, bu təzə nəsil Azərbaycan şərqşünaslığını daha uca üfüqlərə çatdıracaq. Malik Mahmudov, Vasim Məmmədəliyev, Nərmin Sultanlı, Aida İmanquliyeva və onlarla təxminən eyni yaş nəslindən olan digər cavan ümidverən şərqşünaslardan ikisi bilavasitə bizim fars dili müəllimimiz idi. Hər ikisi də elə qoşa bacılar kimi Məmmədova soyadlı – Mənzərə və Əsmətxanım Məmmədovalar. Mənzərə xanım leksikoqrafiya ilə məşğuldu, Azərbaycan lüğətçiliyinin tarixini, nəzəriyyəsini, xüsusiyyətlərini araşdırırdı, Əsmətxanım müəllimə isə fonetika sahəsində tədqiqat aparırdı.

Tələbələr üçün Əsmətxanım Məmmədova xeyli dərəcədə örnək sayılırdı. Bunu elə bir qədər sinli müəllimlərimiz özləri bizə dərslərdə söylərdilər ki, görürsünüzmü, Əsmət elə diplom işi yazıb ki, namizədlik dissertasiyasına bərabərdir, siz də o cür çalışqan, savadlı olun.

Aradan çox sular axıb keçib, həmin əyyamlardan yarım əsrdən artıq vaxt ötüb, indi də baş küçə olaraq qalan və müstəqilliyimizə yaraşan tərzdə İstiqlaliyyət adlanan küçədəki həmin bina yenə tarixlə baş-başadır, Əlyazmalar İnstitutu oranı təxminən tam əhatə edir, şərqşünaslıq fakültəsi də lap çoxdan universitetin əsas binasındakı korpuslardan birindədir. Ancaq yüz yaşını bir neçə il öncə arxada qoymuş şərqşünaslıq fakültəsində bir sıra nəcib ənənələr elə həmin köhnə ünvandakı çağlarda olan səliqə və etibarla davam etməkdədir. Hökmən yaşamalı olan bu ənənələrin davam etməsinin isə əsas səbəbkarlarından biri və yəqin, elə birincisi isə Əsmətxanım Məmmədovadır.

1970-ci illərdə, cavanlıq çağlarında, müəllimlik fəaliyyətinə təzəcə başladığı illərdə Əsmətxanım Məmmədovanın dərsləri xüsusi canlılığı, onun tələbələrlə ünsiyyətinin xüsusi səmimiyyəti ilə seçilərdi və köhnə nəsil müəllimlərin qəlibləşmiş tədris çərçivələri ilə bu cür çərçivədənçıxmaqlığı əyani şəkildə müqayisə edə bilməyimiz bizə nəyin yaxşı, amma nəyin də daha yaxşı olması qənaətinə gəlmək macalı verirdi. O dövrdə fakültədə farscanı tədris edən Həsən Əlizadə də, Əli Azərli də olmuşdu, hər ikisinin dərslikləri də vardı. Ancaq Əsmətxanım müəllimə köhnə məktəbin yol-yolağasını mükəmməl bilməklə bərabər, elə yeniliklər gətirirdi ki, bunlar onillər sonra təlim prosesində özünə dayanıqlı yer tutacaq interaktiv yanaşmalar adlandırıla biləcək səviyyədə idi. Tədrisdəki belə müasir düşüncə ilə yanaşma bir yandan Əsmətxanım müəllimənin daim öz üzərində işləməsindən yaranırdısa, digər tərəfdən ondan irəli gəlirdi ki, dissertasiyası üzərində işləyərkən həmin çağlar aparıcı təhsil və elm mərkəzlərindən olan Leninqradda – indiki Sankt-Peterburqda – oradakı universitetdə, SSRİ Elmlər Akademiyasının Leninqraddakı bölməsində yaxşı təcrübə keçmişdi, sanballı müəllimlər, məktəblər görmüşdü.

Ötən vaxt, yaşın üstünə qalaqlanan onillər insanı bir qədər mühafizəkarlaşdıra, köhnəsayaq yanaşmalara adətkərdə etdirə bilir. Ancaq mən yaddaşımdakı – 1971-1972-ci illərdəki Əsmətxanım Məmmədova ilə indi – 2025-2026-cı illərdəki hər gün auditoriyaya daxil olan, dərs deyən, tələbələrlə işləyən və elə keçmişlərdəki gənclik şövqü ilə çalışan Əsmətxanım müəlliməni tutuşdururam – 55 il əvvəl hansı həvəslə, hansı coşqu ilə dərs deyirdisə, yenə həmin təhərdir, yarım əsr öncələrdə özünə və yetirməsinə münasibətdə hansı tələbkarlıqda idisə, yenə o sayaqdır, keçən əsrin ortalarında yeniliklərə, tədrisdə təzə formalar axtarmağa necə canatan idisə, indi, təzə minilliyin ilk əsrinin ortalarına doğru irəliləyəndə də həmin təpərdədir.

İçərisi bunca gənc, qaynar qanlı olduğundan həmin cavanlıq zahirinə də köçüb, ona baxan heç kəs heç vəchlə sənəddəki yaşını verməz.

Müəllimliyi, dərs deməsi öz yerində, Əsmətxanım Məmmədova həm də dilçi, iranşünas alimdir və haçansa bəhrələr verib yaşlaşandan sonra köhnə əsərlərinin xatirəsi ilə yaşayanlardan fərqli olaraq, yenə mütəmadi olaraq gərəkli məhsullar verən – ciddi araşdırmalar aparan, yerli və xarici konfranslarda iştirak edən, təzə söz deməyə səy göstərən əsl alim!

İran dilçiliyi üzrə Azərbaycanda ehtirama layiq bir məktəb vardı və onun təməlini gəncliyə məxsusi qayğısı ilə seçilən professor Rəhim Sultanov qoymuşdu. Elə kamil bir məktəb formalaşmışdı ki, bizim iranşünas dilçilərin araşdırmaları, məqalə və kitabları respublikadan kənarlarda da, o sıradan İranda da qəbul edilir, yüksək qiymətləndirilirdi. Azərbaycanda bu qabaqcıl elmi istiqamətin mərkəzi məhz şərqşünaslıq fakültəsi idi. O məktəbin necəliyinin və bu gün də yaşamasının (amma ən azı əvvəlki gücünü bərpa etməsi üçün çox zəhmətlər çəkilməsinə və ciddi işlər görülməsinə də kəskin ehityac var) göz önündəki sübutu fars dilinin fonetika, orfoqrafiya, morfologiya, sintaksis, leksika, üslubiyyatına dair bizdə və xarici ölkələrdə nəşr edilmiş 200 civarında sanballı araşdırma məqaləsi və bir neçə monoqrafiyaları olan Əsmətxanım Məmmədovadır. Elə bircə bunu ayrıca qabartmaq yetər ki, onun fars dilində vurğuya həsr edilmiş irihəcmli tədqiqatı bizdə dərc ediləndən sonra İranda müxtəlif illərdə 4 dəfə təkrarən nəşr edilib. Doğma dillərindəki vurğunun təbiətini farslara bu dilin daşıyıcılarını heyrətləndirə biləcək məharətlə tədqiq edib belə əsərlər doğurmağın ardında istedad, əzmkarlıq, incə alim duyumu və fəhmi ilə yanaşı, Əsmətxanım Məmmədovanın mənsub olduğu Azərbaycan şərqşünaslıq məktəbindən gələn miqyaslı baxmaq, elmdə ülgülər verə bilmək, açılmamış dərin qatlara sirayət etməyi bacarmaq vərdişləri dayanır.

Keçmiş tələbə olaraq mən bu gün şərqşünaslıq fakültəsində dərs deyirəm və hiss edirəm ki, o mənimlə yanaşı olmağına necə fərəhlənir, mənim hər uğuruma necə sevinir. Həm də bunu hərdən mən onun dərs dediyi auditoriyaya daxil olanda, bəzən o mənim dərs dediyim sinfə gələndə dilə də gətirir. Lakin mən hər dəfə şərqşünaslıq fakültəsində Əsmətxanım müəllimə ilə yanaşı olanda ikiqat sevinirəm və məsuliyyətim də qat-qat çoxalır. Hər dəfə Əsmətxanımı gördükcə mən artıq heç biri həyatda olmayan əziz müəllimlərimi, hamısı elə Əsmətxanım müəlliməyə də dərs demiş, sözün birbaşa mənasında, klassikləri xatırlayıram.

Əsmətxanım müəllimə mənimçün və bu fakültədən ötrü onların yadigarıdır, onların yaşayan, davam edən izi və yoludur. Bütün bunlara – bəxtin bizə Əsmətxanım müəllimənin şəxsində belə lütfü göstərməsinə qəlbən şadlanmamaq olmaz. O biri tərəfdən isə, Əsmətxanım müəllimə ilə yanaşı çalışmaq və onun necə işlədiyini görərək fəaliyyət göstərmək səfərbəredici amildir, məsuliyyəti artırır, borcluluğun həddini yüksəldir – yəni bax, gör, ibrət götür: Əsmətxanım müəllimə bunca uzun yol aşandan sonra fakültədə zamanında qoyulmuş saf, sağlam, gələcəkçi elm və təhsil təməllərinə bu qədər sadiqdirsə, biz nəkarayıq o yoldan qırağa çıxaq?!

Qismət elə gətirib ki, bizim Əsmətxanım müəllimə ilə yollarımızın daha bir son dərəcə mühüm kəsişmə nöqtəsi oldu, orada da yanaşı addımladıq, birgə işlədik.

2001-2005-ci illərdə Azərbaycan Milli Məclisində birlikdəydik. Mənim müşahidəmcə, Əsmətxanım Məmmədova Azərbaycan Milli Məclisindəki bütün dönəmlər üzrə qadın deputatlarımızın ən fəallarından sayılmalıdır. Artıq 26 il ərzində ölkəmizin bu ali qurumunda təmsil olunduğumdan müqayisə etmək, edilmişləri yaddaşımda sıralamaq imkanım var. Özü də əslən abşeronlu olan Əsmətxanım Məmmədova minbir tellə bağlı olduğu həmin bölgənin camaatının dilini, ruhunu bütün ayrıntıları ilə duyanlardandır. 2000-ci illərin başlanğıcının bir çox həssas siyasi məqamlarında onun el arasındakı nüfuzu, cəmiyyətlə işləyə bilmək, qılıqlı olmaq səriştələri, bəsirətliliyi və lazımi anda cəsarəti, mərdanəliyi unudulmazdır. Elə bu səbəbdən də böyük Heydər Əliyev Əsmətxanım müəlliməni çox dəyərləndirirdi, eyni sayğılı münasibəti də ona Prezident İlham Əliyev bəsləyir.

Nurlu çöhrəsindən təbəssümü heç vaxt əskik olmayan Əsmətxanım Məmmədovanın başlıca gücü ondakı həyat eşqində, “yaxşı olan heç bir əməl heç vaxt gec deyil” həqiqətinə dərin inamındadır.

Bu günlərdə mənə ən son fotolarından birini göndərib: Anar ona Yazıçılar Birliyinin üzvlük vəsiqəsini təqdim edir. Təbii, bu mötəbər qurumun üzvü olmağa Əsmətxanım müəllimə indi deyil, onillər qabaqdan layiqdir. Klassik və müasir fars ədəbiyyatından çoxlu tərcümələri var, onların bir çoxu kitablaşaraq Azərbaycan oxucusuna çatıb, maraqla da qarşılanıb. Lakin hər işdə fəallıq nümayiş etdirən Əsmətxanım Məmmədova nədirsə, tam layiq olduqlarına çatmaqda, bununla bağlı istəklərini dilə gətirməkdə, hərəkətə keçməkdə həmişə bir az çəkingən olub. Nəticəsi də budur ki, Yazıçılar Birliyinə hələ indi qəbul edilir. Nəticəsi budur ki, doktorluq dissertasiyası neçə illər qabaqdan hazır olsa da, doktorluğa layiq digər monoqrafiyası da çoxdan masanın üstündə olsa da, hələ müdafiə kürsüsünə qalxmayıb. Çoxdan haqq etdiyi neçə fəxri ad da hələ onu tapmayıb.

Dəyərli insanlar layiq olduqlarına yetişməkçün bəzən abrına qısılaraq, bəzən “hələ nə etmişəm ki!” tərəddüdləri ilə səsini çıxarmaya bilər. Fəqət gendən hər kəsə görünən şəksiz nailiyyətlərə ən yüksək səviyyədə yaraşan qiymətlərin verilməsində nə tərəddüd olmalıdır, nə laqeydlik!

Nə qədər ki ata-anamız başımızın üstündədir, biz yaşımızdan daha kiçik oluruq. Özümüz də belə hiss edirik, elə valideynlər də övladlara onları daha çox oxşayıb-əzizlədikləri çağların yaddaşıyla həmişə bir az uşaq, bir az yeniyetmə kimi baxırlar. Bir gün onlarsız qalanda bircə an içərisində sanki zaman dəyişir, əsl təqvim qayıdır öz yerinə, qəfilcə yaşlaşırsan.

Əsmətxanım müəllimə ilə hər gün birlikdəyik. Ya universitetdə, doğma fakültəmizdə, ya səhər-axşam telefonda, ya da o, Nizami muzeyinə baş çəkəndə.

Və nə qədər ki Əsmətxanım müəlliməylə birlikdəyəm, mən elə həmin 1970-ci illərdəki 17-18 yaşındayam – arzularla, niyyətlərlə, sabaha ümidlərlə dolu. Ömrün o çağlarının bəxtiyarlığını və gələcəyə inamını hər gün daşımaqdan kim doyar?! Alma materimizə – Bakı Dövlət Universitetinə də, doğma fakültəmizə də, şərqşünaslıq elmimizə də, özümə də bu birgəlikdən hələ çox illər boyu zövq almaq bəxtəvərliyi arzulayıram!