Tale oxuyan, sabahdan xəbər verə bilən insanlara görücü deyirlər. Cəfər Cabbarlıda görücülük də vardı, öncədən gördüyü gələcəyi necə qurmağa bəri başdan tədarüklər etmək istedadı da.

Ömrünün son günlərində Cəfər axırıncı hekayəsini yazdı. Hekayəsinin adını "Bakı" qoymuşdu. Ancaq Azərbaycan insanı o hekayəni "Firuzə" adı ilə tanıyır. Həmin hekayə 1934-cü ilin son dekabr günlərində qələmə alınıb. Ancaq orada XXI əsrin Bakısı var. Cəfər Cabbarlı hətta XX əsrin birinci yarısı tamamlanmamış XXI əsrin Bakısını görə və göstərə bilmişdi. Həm də XXI əsrin lap əvvəllərindəki Bakını deyil, artıq təzə əsrin ikinci onilliyində o novellada təsvir edilən görkəmini almağa başlayan, 40 il əvvələdək camaat arasında "Sovetski" deyilmiş yuxarı məhəllələrin sökülüb təzədən tikilməsiylə üzə çıxan göyçək paytaxtı.

Cəfərin oturub-durduğu, yaxın dostluq etdiyi insanlardan biri İsmayıl Hidayətzadə (1901-1951) idi. O, Cabbarlının neçə əsərinə həyat verənlərdən idi, dəfələrlə səhnəyə çıxmışdı, Cəfər qələminin yaratdığı surətləri məharətlə canlandırmışdı.

Hidayətzadə Cəfərdən əbədilik 1935-ci il yanvar ayının 2-sində ayrılmışdı - Cəfərlə vida günündə, Cəfəri torpağa tapşırarkən. Ancaq vur-tut 3 gün əvvəl görüşmüşdülər. Cəfər ona vəd vermişdi ki, İsmayıl, gör hələ sənin üçün nə rollar yazacağam, bütün aləmdə məşhur olacaqsan.

Amma o vaxtlar artıq elə İsmayıl Hidayətzadə məşhur idi, Cəfərin əsərlərində dönə-dönə oynamışdı. Bunları bilə-bilə Cəfər İsmayılı daha məşhur edəcək rollardan danışırdısa, gör fikrində gerçəkləşə biləcək, fəqət onun gedişiylə biryolluq qeyb etdiyimiz nə gözəllikləri daşıyırmış!

Yaxşı, bəs gələcəyi sezə bilən Cəfər Cabbarlı bu sözləri İsmayıl Hidayətzadəyə söyləyərkən özünün sabahını görmürdümü? Həyatının qəfilcə qırılacağı ona əyan olmamışdımı? İsmayıl Hidayətzadənin illər sonra qələmə aldığı bir xatirəsi pıçıldayır ki, sən demə, Cəfər özünün uzaqda olmayan qaçılmaz sonunu da görürmüş.

Bir dəfə İsmayıl Hidayətzadəyə söyləyibmiş ki, yuxumda ölməyimi gördüm və qorxulu yuxusunu İsmayıl Hidayətzadəyə təfərrüatı ilə nağıl edir.

Hətta Cəfər yalnız yaxın gedişindən deyil, necə gedəcəyindən, necə yola salınacağından da agahmış.

Odur ki, Cəfər Cabbarlını sadəcə qüdrətli ədib, misilsiz istedad sahibi hesab etmək azdır, o həm də sıravi insanların görə bilmədiklərini görə bilən, sabahdan xəbərdar olanmış. Aqibətindən hali ola-ola, yolun lap bu yaxınlarda bitəcəyini bilə-bilə, öz sonunun qapını kəsdirdiyindən agah olmasına baxmayaraq sustalmamaq, ruhdan düşməmək, qələmi yerə qoymamaq da istedadın, iradə gücünün ayrı bir çeşididir. Demirəm Cəfər peyğəmbər xislətli nadirlərdən idi. Ancaq çıxacağını bilərək o labüd qismətə doğru vahiməsiz irəliləmək, bunu da Pərvərdigarın hökmü kimi qəbul edərək yaşamaq məhz səma elçilərində olan keyfiyyətdir. Axı səbəbsiz deyil ki, İlahi nəzərdə qələm sabibləri peyğəmbərlərlə insanlar arasındakı mərtəbədə tutulur.

Cəfər Cabbarlı dünyaya vəzifə ilə gəldiyini dərketmişlərdənmiş. Ona yazılan ömür möhləti içərisində nə etməli idisə, son saatınacan həmin tapşırıqları mütləq yerinə yetirməli idi.

İsmayıl Hidayətzadə Cəfərlə bir görüşünü, o görüşdə Cəfərin ona söylədiyi son dərəcə təsirli və düşündürücü sözləri də xatırlayırdı. Deyir, günlərin birində Cəfər mənə qayıtdı ki: "İsmayıl, mənimlə ölümə gedərsənmi?" Mən də dilləndim ki: "Cəfər, o nə sözdür deyirsən?!"

Elə yaşdaydılar ki, onlar hələ ölümə üstdən baxırdılar. O, qocalardır ki, ölümdən danışmağı xoşlamırlar, ölüm söhbətləri açılanda içərilərinə nəsə bir səksəkə yayılır. Çünki ölümün çox da uzaqda olmadığını ən azı yaşın çoxluğu, gedişin hamı üçün labüdlüyü məntiqi ilə hər halda hiss edirlər. Cavan insan isə sanki ölümlə məzələnir, bədən ki gəncdir, güclüdür, hesabla hələ çoxlu yaşayası illər var, ölümdən danışanda ona bir az üstdən baxır, ölümlə sanki zarafatlaşır, ona rişxənd edir.

Cəfər o gün sözünü belə davam etdirir ki, mənimlə hər yolu aşmağa, hətta ölümə qədər getməyə hazırsansa, onda yazacağım bir kağızı imzalayarsanmı?

İsmayıl Hidayətzadə dərhal: "Cəfər, sənin yazdığın hər halda yaxşı söz olacaq, ora mən düşünmədən imzamı qoyaram", - deyir.

Cəfər gülür, qucaqlayır İsmayıl Hidayətzadəni, deyir ki, bilirsən yazıb altından sənin də imza qoymağını istədiyim nədir? Teatr bizim həyatımızdır. Azərbaycan teatrı da bu illər ərzində çox inkişaf edib. Başqa teatrlardan geri qalmırsa da, tam ürəyimcə deyil. Bu gün teatrımızda bir durğunluq var. Onu həmin durğunluqdan mütləq çıxarmaq lazımdır. Bunun üçünsə gənc, istedadlı insanlara ehtiyac var. Ona görə də Azərbaycan teatrını qaldırmaqdan ötrü yeni gənc nəsil yetişdirmək lazımdır. Onda Azərbaycan teatrının imarəti bütün əzəməti ilə ucalacaq.

Bunları söyləyəndən sonra, Hidayətzadənin xatırlamasınca, Cəfər məsum təbəssümüylə dostuna baxaraq bir də xəbər alıbmış ki, mənim bu fikirlərimə şərik çıxa, o sözlərin altına imzanı qoyarsanmı?

Bu dəfə İsmayıl Hidayətzadə Cəfər Cabbarlını qucaqlayaraq deyibmiş ki, əlbəttə imzalayaram, bunlar, sənin kimi, elə mənim də ən böyük arzumdur.

Onlar səhnəyə, ədəbiyyata, mədəniyyətə, bu xalqın parlaq görməyi umduqları gələcəyinə nələri varsa fəda etməyə hazır insanlar idilər. Onlar sadəcə xəyalpərvərlər deyildilər, hər an daha gözəl sabah haqqında düşünə-düşünə bu yolda usanmadan çalışanlardılar. Söz yox, Cəfər bu mənada sağındakı-solundakı məsləkdaşlarının əksərindən, bəlkə lap hamısından seçilirdi. Gələcəklərə bağlı düşüncələri daşıyan başqa yoldaşlarından fərqli olaraq, Cəfər Cabbarlı həm də arzuladığı sabahların layihələrini cızırdı, həmin sabahlarda yaşayacaq daha üstün azərbaycanlıların surətlərini yaradırdı, hələ gəlməmiş zamanda onların nələrə şahid olacağını bəri başdan bəyan edirdi. O biri yandan da gündəlik fəaliyyətlərində gələcək Azərbaycanın özünə aid sahələrdə sağlam, möhkəm, etibarlı təməllərini qurmaq üçün edə biləcəklərinin hamısını yerinə yetirməyə can atırdı. Fədakarlıqla! Bunu ailə xatirələri də təsdiqləməkdədir. Yemək-içmək ən axırda yadına düşərmiş. Həyat yoldaşı və doğmaca əmisi qızı Sona xanım olduğundan Cəfərin bu şakərindən yaxşı xəbərdarmış, ona görə də balaca bir yemək bağlaması ilə daim ya teatra, ya redaksiyaya, ya kinostudiyaya yollanarmış ki, işə başı qarışanda nahar etmək ağlına belə gəlməyən Cəfəri özü yedirtsin.

 Və Cabbarlının 1934-cü ilin son dekabr günlərində qələmə aldığı "Bakı" hekayəsi əslində çox rəmzidir. O hekayə Cəfər Cabbarlının xəyallarının uçuşlarıdır, gələcəyə bağlı düşüncələrinin nəhəng miqyaslarının göstəricisidir.

"Bir baxın, köhnə Bakı nə idi, indi nə olmuşdur! Xam adam belə şeydən özünü itirməzmi? İqtisadiyyatda inqilab, həyatda inqilab, məişətdə inqilab, insan şüurunda inqilab. Bu inqilab təbiətin köhnə qanunlarını belə dəyişdirir. Çılpaq, qumlu düzləri iki gün içərisində yaşıl, çiçəkli bir bağa döndərir. Onun sayəsində ölü qəbiristan belə canlanır, mədəniyyət və istirahət parkına çevrilir".

"Bakı" hekayəsi 1935-ci ilin yanvarında Sovet İttifaqının baş qəzeti sayılan "Pravda"da dərc edilməli idi. Ona görə həmin hekayəni Cəfər Cabbarlı birbaşa rusca yazmışdı. Ancaq içərisində çox uzaq və işıqlı sabahlar olan o hekayəni qəzet səhifələrində görmək Cəfər Cabbarlıya nəsib olmur.

Gözləri gələcəyə zillənmiş hekayəsində Cəfər Şura hökumətinin çox xoşladığı "inqilab" kəlməsini səbəbsiz işlətmirdi. Həm işarə edirdi ki, mən də sizin inqilabın qatarındayam, sizinlə yol yoldaşıyam, amma həm də qəlbinin dərinlərindəki məramını ifadə edirdi ki, yeni günlərin tələbi ilə düşüncələr, zövqlər, baxışlar dəyişməlidir, inqilab könüllərdə olmalı, bu köklü dəyişmələrin əsas meydanlarının əvvəlincisi mədəniyyət olmalıdır.

Cəfər Cabbarlının qəfil keçinməsindən və torpağa tapşırılmasından dərhal sonra qərara alınır ki, onun Moskvada dərc edilməkçün nəzərdə tutulmuş son qələm yadigarını təcili ana dilində Bakıda da çap etsinlər. Hekayəni Məmməd Arifə (1904-1975) verirlər ki, təcili Azərbaycan dilinə tərcümə etsin və o da bir gecəyə hekayəni çevirib təqdim edir və 1935-ci ilin 4 yanvarında "Bakı" hekayəsi "Kommunist" qəzetində "Firuzə" adı ilə işıq üzü görür - Cabbarlı təzə ilin ilk günlərində milləti ilə görüşə ölümündən sonra da yeni əsəri ilə gəlməyi bacardı!

Ədəbi meyarlar baxımından yanaşılırsa, o gün üçün bu hekayə bir fantastika nümunəsi idi. Doğma şəhərindən ayrılmış köhnə bakılı 6 il sonra şəhərə qayıdır, öz köhnə məhəlləsinə yollanır, evini axtarmağa başlayır. Ancaq baxır ki, nə köhnə məhəllədən nişanə var, nə də oradakı evlərindən. Başlayır həndəvəri gəzib-dolanmağa, dikəlir Çəmbərəkənd sarı, görür ki, tanış Çəmbərəkəndin də izi-sorağı yoxdur - nə o köhnə məzarlıq qalıb, nə bu həndəvərdəki yastı-yapalaq evlərdən soraq var - hər yerdə quruculuqdur, parklar, bağlar salınıb, yeni gözəl binalar yüksəlir.

(Cəfər Cabbarlının Çəmbərəkənddə 1934-cü ildə "gördüyü" park real həyartda 2022-ci ildə açıldı - 4 hektarlıq park ərazisində ümumi sayı 50 mindən çox olan gül-çiçək, bəzək kolları, müxtəlif ağaclar əkildi).

Dostu ilə maşına minir, şəhərin küçələrindən keçirlər. Gördükləri onu mat qoyur. Rastlaşdığı hər mənzərə ona bir möcüzə kimi gəlir. Ancaq möcüzədən də artıq! Deyir, axı mən dünən buradan keçəndə bir evi sökürdülər, indi görürəm ki, onun yerində ayrı bir imarət ucalır. Yaxşı, bunu, deyir, anlayıram, sökmək də, onun yerində çox sürətlə gözəl bina tikmək də, elə bir günün-iki günün ərzində yola asfalt döşəmək də olar. Ancaq burada dünən ağac əkmişdilər, indi o ağaclar çiçək açıb axı! Bu, Cəfər Cabbarlının 1934-cü ildə gördüyü sabahkı Bakı idi: "Bütün köhnə, böyrü üstə əyilmiş Çəmbərəkənd yox olmuşdur. Mən şaşıb qaldım. Qəbiristana getmək üçün təpəyə qalxdım. Yolu çox yaxşı xatırlayırdım. Amma nə fayda ki, qoca qəbiristandan onun köhnə hasarından, çala-çuxurundan, sökülmüş köhnə qəbirlərin açdığı uçurumlardan bir əsər görmədim. Atamın da qəbrini tapmadım. Bu əbədi sükut dünyasının yerində geniş xiyabanlı, qəşəng bir park əmələ gəlmişdir, atamın qəbri yerində isə bir çiçəklik salınmışdır. Lakin tapmadım. O dar, sürüşkən cığırın yerində asfaltla döşənmiş, minik və yük maşınlarının, avtobusların aramsız hərəkətindən qara ayna kimi parlayan geniş bir yol gördüm. Mənə elə gəldi ki, burada bir zəlzələ olmuş, vulkan köhnə və qaranlıq Çəmbərəkəndi batıraraq, əvəzində yerin dərinliklərindən təmiz evli, geniş küçəli, gözəl, yaşıl parklı, əlvan çiçəklərlə gülümsəyən, bahar nəşəli yeni bir şəhər çıxarmışdır...

Yüngül "QAZ" yeni asfaltın ayna sinəsində axıb getdi.

...Kommunist küçəsindən enib "Kitab Sarayı" yanından keçərkən o, köksünü ötürdü; bu, heyrətdən deyil, sevincdən idi: "Əşi, bunlar şəhərin başına nə is gətirirlər? - deyə bağırdı. - Hələ dünən, mən gəldiyim gün buradan keçmişəm. Tanıdığım birmərtəbəli köhnə bir evi sökürdülər. Bu gün isə burada gözəl bir park salınmışdır, asfalt ağaclar, fantan... Bəlkə iki günün içində köhnə evi sökmək, yeri düzəltmək, hətta asfaltlamaq və ağac əkmək o qədər də təəccüblü deyildir. Təəccüblü orasıdır ki, dünən əkilən ağaclar bu gün çiçəkləmişdir və təzə yarpaqları ilə gözləri oxşayır. Mən hələ dünən Quba meydanından keçdim. Burası vaxtilə Şərq mədəniyyətsizliyinin ən nümunəvi bir mərkəzi idi. Burada daima nərildəyən dəvələr yığıncaq qurardı. Uzun və qısa saqqallı dəllallar o tərəf-bu tərəfə yüyürərdi, dərvişlər dişsiz ilanlarını oynadaraq, imamın şücaətindən və Sahibəzzamanın uzunqulağa süvar olaraq zühur edəcəyindən danışardı. Dünən isə nə gördüm... Bütün o Şərq köhnəliyi aradan qaldırılmış, onun yerində təzə və təmiz bir bağ salınmışdır. Buradan yüzlərlə maşınlar, tramvaylar, avtobuslar ötüb keçir. İnqilabdan qabaq tiryək alveri və tiryək çəkməyə məxsus küçələri ilə məşhur olan birmərtəbəli Xanım karvansarası xarabalığı yerində yeddimərtəbəli böyük bir bina yüksəlmişdir".

Cəfər bunları yazanda Bakı belə deyildi və təsvir etdiklərini "həyatda inqilab, məişətdə inqilab, insanların şüurunda inqilab" adlandırarkən əslində o, Şura hökumətindən belə dəyişiklikləri gözlədiyini, əsl inqilabın top-tüfənglə həyata keçirilən devrimlərin deyil, məhz belə xariqüladə qurub-yaratmaların, düşüncələrdəki inqilabın olduğunu pıçıldayırdı.

Cəfər Cabbarlının ürəyi dayanandan neçə illər sonra da Çəmbərəkənddəki qəbirlər yerində durmuşdu, el arasında "Kubinka" deyilən "Quba meydanı" da əvvəlinki halında idi və sonra hələ onillərlə də həmin sayaq qalmaqda davam etdi, hətta indinin indisində bəzi hissələri belə bir para tikililəri və əlamətləriylə Cəfərin hekayəsini yazdığı çağlardakı görkəmində qalmaqdadır. Amma Cəfər artıq Bakının cızmış olduğu baş planına əsasən tikintiləri də aparmış, hüsnünü dəyişən şəhərə uyğun mədəni insanları və onların nümunəvi mühitini də qurmuşdu. İsmayıl Hidayətzadə ilə dərdləşdiyi, teatrımızı da bu cür inqilabçıcasına dəyişməyi diləyəndə çox maraqlıdır ki, səhnəmizi, aktyorumuzu öz xəyal aynasında necə görürmüş?

Miqyasca, yəqin ki, elə şəhərin memarlığını, paytaxtın hekayəsində yaşanan cari həyatını gördüyü kimi. Amma işin bu tərəfi var ki, şəhərlə bağlı quruculuqları o, sadəcə arzulaya bilərdi, teatrda isə özü meydanda olaraq fikrindən keçirdiklərini gerçəkləşdirmək gücündə idi. O gözəl mənzərələri ki Cəfər Cabbarlı nəqş etmişdi, onlar Bakıda 20, 30, 40, 50, 80 il sonra bərqərar oldu. Nə yazmışdısa, hamısı bir-bir doğrulub, ardı da gəlir. Ona görə, Cəfər yaşasaydı, nələr edə bilərdi kimi zahirən mücərrəd hesab ediləsi sualın aydın cavabı var: teatrımızda, mədəni həyatımızda sıçrayışlı, heyrətamiz kimi qavranıla biləcək yenilikləri və tərəqqini, Tanrı və siyasətlər yaşamasına möhlət versəydi, Cəfər öz tükənməz enerjisi, istedadı və işgüzarlığı ilə elə 1930-1940-cı illərdə hekayəsindəki kimi təxəyyüllə yox, elə həqiqətdə yerbəyer edərdi.

 Hər gün dəyişən, hər gün gözəlləşən, nəinki buradan müəyyən müddətə ayrılıb təzədən bura qayıdanları heyrətə salan, burada yaşayan insanların özünü də təəccübə qərq edən dəyişməni, gözəlləşməni biz yaşadıq, yaşamaqdayıq. Cəfər Cabbarlının 1934-cü ildə şəklini çəkdiyi və indi içərisində yaşadığımız Bakı qoşa alma kimi bənzərdir. Cəfərin əlçatmaz arzuları gerçək olub. Ancaq onun gələcəkdə baş verəcəkləri öncədən görərək qələmə aldıqlarını indi oxuyaraq gözümüzün qabağında olanlarla tutuşduranda bir daha bu sehrin arxasında başqa sehrin dayandığına, Cəfərin gələcəkdən keçmişə vaxtın sürətini artırmaqçün gəlmiş adam olduğuna inanmağa başlayırsan.

"Memar"ının Cəfər Cabbarlı olduğu Bakını ki indi, bütövlüyü ilə XXI əsrdə, üçüncü minilliyin əvvəllərində bizlər görürük, içərisində yaşayırıq, o səbəbdən alındı ki, zaman Cəfərin düşündüyü ülgülərə uyğun Qurucunu yaratdı. Ancaq Cəfərin o vaxt öz içərisində gördüyü və elə sabahkı Bakı kimi möhtəşəm təsəvvür etdiyi teatrımızı görməyə müyəssər olmadıq. Bununçün də ya gərək Cəfərin yolu yarımçıq qırılmaya idi, yaxud bu sahədə də o niyyətlərə əncam çəkə bilən bir başqa qadir qurucu ola idi...

...Cəfərə ilk gəncliyində istiqlalımızın bəxtiyarlığını yaşamaq, üçrəngli bayrağımızın ucalarda dalğalanması xoşbəxtliyinin şirinliyini dadmaq nəsib olmuşdu. Ona fitrətdən millət quruculuğu yolunda çalışmaq səriştələri pay verildiyindən bu müqəddəs bayrağı da ilk tərənnüm edərək rəmzlərində millət və yurd bənnalığının qəliblərinin gizləndiyini misralara döndərmək də Cəfərin öhdəsinə düşdü. Bayrağımızı hamımız sevirik - böyük də, kiçik də. Hər kəs bayrağa öz anladığı qədər, öz düşüncəsinin səviyyəsinə görə hörmət və sevgi bəsləyir - bayrağımızı öpürük, gözümüzün üstünə qoyuruq, bağrımıza basırıq, ona baş əyirik, bayrağımızla bu dünyadan şəhidimizi yola salırıq.

Bayraq and yerimiz, elə "Quran"ımızca qutlumuzdur. Ancaq hər bir qanı saf azərbaycanlının məhəbbət bəslədiyi bayrağımızı Cəfər Cabbarlı hamımızdan çox sevib. Səbəbi sadədir. O, bu bayrağın başımız üstündə ucalması, istiqlalımızın rəmzinə çevrilməsi yolunda mübarizə aparanlardan olmuşdu. Cəfər Cabbarlı Cümhuriyyət dönəmimizin ilk istiqlal şairidir və birinci söz ustamızdır ki, bayrağımızı tərənnüm edən şeirlər yazıb, həmin şeirlərdə bayrağın fəlsəfəsini açıb, bu şeirləri ilə Azərbaycan insanında sadəcə bayrağımıza məhəbbət aşılamayıb, həm də öyrədib ki, bu bayraqdakı rəmzlərin bələdçiliyi ilə necə yaşamaq gərəkdir.

1919-cu il avqust ayının 25-də "Azərbaycan" qəzetində Cəfər Cabbarzadənin "Sevdiyim" adlı bir şeiri dərc edilmişdi. O şeir hansısa bir gözələ həsr edilməmişdi. O şeir bütün gözəllərdən daha gözəl olan bayrağımız haqqında idi:

Altun köksün hilal-yıldız, işıqları öpüncə,

Zirvəsindən Şah dağının gündoğuşu denilir.

Rəhm Allahı gözəlliklər tanrısı tək pək incə,

Bir sayaqla könüllərə hey salamlar söylüyür.

O yerlərdə qardaşları, dostları var, çox sevir,

Yaşıl donlu, mavi gözlü, al yanaqlı sevgilim.

Qədim yunan əsatirində Eleos rəhm ilahı, mərhəmət tanrısı, Afrodita gözəlliklər ilahəsi idi. Cabbarlı bayrağımızı mərhəmət allahına, gözəlliklər tanrısına bərabər tuturdu.

Vaxtilə "Molla Nəsrəddin" dərgisində gedən rəsmlərdən birində yurdumuz boylu-buxunlu bir nazənin kimi çəkilmiş, altında da adı "Azərbəyim" kimi nişan verilmişdi. Cəfər Cabbarlı da bayrağımızın üç rəngini təsvir edib hər boyanın açıqlamasını verirkən ən əvvəl onu bir el gözəlinə bənzədir, ona belə səmimiyyətlə müraciət edir, "Yaşıl donlu, mavi gözlü, al yanaqlı sevgilim" deyir.

Canalıcı bir görkəmlə dağ başında durunca,

Oxşadıqca bahar yeli açıq, dağnıq tellərin.

Nazlı əlin umuzunda tellərinə vurduqca

Birər-birər oxşayırsan bütün Turan ellərin.

Altaylardan, Altun dağdan doğma sellər bəkləyir

Yaşıl donlu, mavi gözlü, al duvaqlı sevdiyim.

Rümuzuyla dörd bir yana işıq saçmaq istəyir,

Ara-sıra tərpənməkdə, yüksək uçmaq istəyir,

Qollarilə türk ellərin bütün qucmaq istəyir,

Yaşıl donlu, mavi gözlü, al duvaqlı sevdiyim.

Rumuzu - rəmzləriylə dördbir yana işıq saçmaq istəyən Gözəlin saçdığı nurla daşıdığı rəmzləri necə açıb-anlatdığını Cabbarlı artıq bayrağa həsr etdiyi növbəti şeirində göstərir. O şeir də elə həmin 1919-cu ildəcə "Azərbaycan" qəzetində çap olunur:

Buraxınız seyr edəyim, düşünəyim, oxşayayım

Bu sevimli, üç boyalı, üç mənalı bayrağı.

Müqəddəsləşdirirdi bayrağı:

Mələklərin qanadımı üzərinə kölgə salan?

Nə imiş bu, aman Allah! Od yurdunun yarpağı!

 Azərbaycanı - Odlar yurdunu bir ağaca bənzədir, bayrağımızı o ağacın yanar şəfəq saçan yarpağına oxşadır və həm də bircə misrada bayrağın 3 rəngini möhürləyir:

Göy yarpaqlı, al çiçəkli, yaşıl otlar tarlasın...

Təbiətdə olan ən zəriflərə, ən gözəllərə bənzədir bayrağı - çiçəklərə, otlara. Ancaq qıymır. Bayrağı zərif otlardan da, lətif çiçəklərdən də üstün tutur:

Xeyir, xeyir, çiçək solur, otlar yerdə tapdanır,

Fəqət bizim bayrağımız ucaları çox sevir,

Ulduzlardan, hilaldan da yüksəklərdə fırlanır.

Bayrağımızın sinəsindəki aya işarə edir, onu mənalandırır:

Kölgəsində ay əyilib bir gözəli qucmağa,

Qucaqlaşıb sevdiyi ilə ucalara uçmağa.

Bu görünüş bir ananın şəfqətinə oxşayır,

Düşündükcə zövqlərimi, vicdanımı oxşayır.

Bundan sonra başlayır bayraqdakı hər rəngin, bayrağın köksündəki ayın, ulduzun mənalarını açmağa.

Bu ay, yıldız, boyaların qurultayı nə demək?

Bizcə, böylə söyləmək...

Yəni, deyir, bu, mənim qənaətim, mənim baxışım, mənim yozmamdır, ancaq sərbəstsiniz, siz özünüz də başqa şərhlər, fərqli izahlar tapa bilərsiniz. Ancaq çətin ki, kimsə o rəmzlərə Cəfərinkindən daha tutarlı, daha tarixi əsaslı və daha milli məntiqli izahlar tapa bilə.

Bu göy boya - Göy Moğoldan qalmış bir türk nişanı

bir türk oğlu olmalı;

Göytürklərə işarə edir, mavi rəngin türklüyün rəmzi olmasını, dövlətçiliyimizdə də, milli varlığımızda da bu xəttin başlıca istiqamət sayıldığını bildirir.

Keçir yaşıla, bu rəngin də mənəvi dəyərlərimizin simgəsi, inancımızın, etiqadımızın, İslamın göstəricisi olduğunu təsdiqləyir:

Yaşıl boya İslamlığın sarsılmayan imanı,

ürəklərə dolmalı;

Qırmızı rəngi isə bayrağa hopmuş şəhidlər qanı, Vətən uğrunda, millət naminə can fəda etmişlərin, azadlığın rəmzi kimi görür:

Bu al boya - azadlığın, təcəddüdün fərmanı,

mədəniyyət bulmalı.

Bəs bayrağımızın sinəsinə qonmuş səkkizguşəli ulduz? Cabbarlının cavabı belədir ki, bu, ərəb əlifbasında yazılarkən "Azərbaycan" sözünü yaradan 8 hərfə işarədir.

Səkkiz uclu ulduz da - səkkiz hərfli Od yurdu.

Od yurdu deyimi elə "Azərbaycan" söyləməkdir. "Od yurdu" sözlərini ərəb əlifbası ilə yazanda səkkiz hərf edir. Bəs bayraqdakı ay hansı mənanı daşıyır?

Əsarətin gecəsindən fürsət bulmuş quş kimi

Səhərlərə uçmuşdur.

Bu hilal da türk bilgisi, düzgün sevgi nişanı

Yurdumuzu qucmuşdur.

Qurucu düşüncə sahibi Cabbarlı bircə şeiriylə bayrağın rəmzlərinin timsalında həm millətinin tutduğu məfkurə yolunu, milli kimliyin hansı əsaslara söykəndiyini söyləyir, həm də bütün bu dəyərlərin qovuşaraq bir gücə və bütövə çevrilməsinin, Odlar yurdu Azərbaycanın dövlətə dönə bilməsinin təməlində ali bir dəyərin - istiqlalın dayandığına inanır:

Allah, əməllərim bu bayrağa edib intiqal,

Birər-birər doğru olmuş, bir ad almış: İstiqlal!

Ürəyimdə bir arzu var, o da doğru kəsilsin.

Bəs nə idi bu şeirini yazarkən 20 yaşında olan Cəfər Cabbarlının o ülvi arzusu?

İstəyi Turan dünyasının birliyi, Azərbaycanın Turan fəzasında birinciliyi, üçrəngli bayrağımızın Turanın bütün bayraqları arasında ən ucada dalğalanması idi:

Ürəyimdə bir dilək var, o da doğru kəsilsin

O gün olsun bir göy bayraq Turan üstə dikilsin.

...Kiminsə nəzərində Cabbarlının bayrağımızı öyən şeiri onun doğurduqlarının ən əhəmiyyətlisi, ən tarixisi, ən üstünüdür. Bir başqası onun hekayələrini yaradıcılığının zirvəsi hesab edə bilər, bir ayrısı "Oqtay Eloğlu"nu, biri "Od gəlini"ni, kimsə "Aydın"ı Cəfərin şah əsəri mərtəbəsinə qoyar. Bu da mümkündür ki, kimlərsə Cəfər Cabbarlının ən vacib xidmətinin onun ayrı-ayrı parlaq əsərlərinin yox, həmin əsərlərinin hamısının birilikdə daşıdığı önəmin bir keyfiyyəti olduğunu iddia edər, Cəfərin ədəbi dilimizin poetikliyini, ifadə sərrastlığını və siqlətini büsbütün yeni mərhələyə çatdırmasını ədibin əsas hünəri kimi dəyərləndirər.

Həmin mübahisə edənlərin hər biri özünün daha haqlı olduğuna inanar və əslində düz də edər. Cəfərin böyüklüyünün hansı tərəfinin daha önəmli olduğunu isbata çalışmaq qalibi olmayacaq bir höcətləşməyə qatılmaq kimidir. Cəfər Cabbarlı bütün görsənişləri ilə ucadır, müstəsnadır, nə işlər görübsə, nələri yazıbsa, hamısı ən gözəl milli sərvətlərdir. Ancaq hər valideynə bütün balaları əzizsə də, hər halda birini ürəyinin lap dərinlərində daha incə məhəbbətlə sevir və ona görə də ata-ana övladının hamısına eyni gözlə baxır gümanına arxalanıb bunu bir yaradıcının əsərlərinə də şamil etmək düz alınmaz. Valideyn valideynliyiylə balalarından hansınısa seçib sonalayırsa, hər yaradıcıya da doğurduqlarından birimi, ikisimi hansısa özəllikləri və tarixçələri ilə başqa əsərlərinin hamısından daha şirin, daha sevimli gəlir. Unudulmaz memarımız Qəzənfər Əlizadə (1910-1994) Üzeyir bəyin artıq xəstə olduğu, ömrün payızını yaşadığı vaxtlarda bir gün onu yoluxmağa gedibmiş və uzun söhbətləri əsasında bu sualı da veribmiş ki, indiyəcən yazdığınız əsərlərdən ən çox hansı xoşunuza gəlir?

1948-ci il imiş, Üzeyir bəy o vaxtacan onu Üzeyir edən əsərlərin hamısını artıq yazıbmış, yəni seçmək imkanı varmış və o da seçir, "O olmasın, bu olsun" deyir.

Bəs Cəfərin özünün hansı əsəri ürəyinə daha çox yatırmış? Başqalarının müəyyənləşdirmələrinin hər birinə şübhə ilə yanaşmaq mümkünsə də, can yiyəsinin özünün dediyinə şəkk gərirməyə nə ixtiyarımız var?!

Və həmin sual Cəfər Cabbarlıya verilibmiş, o da cavabını ləngitməyibmiş.

Yazıçı, ictimai xadim Şəmsəddin Abbasov (1906-1975) Cəfər Cabbarlı ilə qohum idi. Cəfər Cabbarlı Şəmsəddin Abbasovun nənəsi Mələk xanımın əmisi olmuşdu və ona həmişə məhəbbət bəsləmiş, qayğı göstərmişdi.

Və Şəmsəddin Abbasov da Cəfər Cabbarlının xatirəsini həmişə sayğı ilə yaşadırdı, imkanı düşdükcə onun haqqında yazırdı, Cəfər ömrünün bir çox bilinməyən ayrıntılarını açan, bir başqasının yaza biləcəyi ağlasığmaz olan dəyərli yaddaşlarını da, nə yaxşı ki, zamanında qələmə alıb.

Şəmsəddin Abbasov yada salırdı ki, bir dəfə Cəfərdən soruşdum ki, indiyəcən yazdığınız əsərlərdən ən çox hansı xoşunuza gəlir? Düşünmədən, sanki bu sualı çoxdan gözləyirmiş kimi dərhal cavab verdi ki, "Dönüş". Ancaq tezcə bunu da əlavə elədi ki, teatrda nədəndirsə, bunu başa düşmürlər.

"Dönüş", onun yaranış hekayəti, səhnə taleyi, oradakı surətlərin hər birinin gerçək prototipləri ilə bağlı sərgüzəştlər bir ayrı söhbətdir, indiki anda düşüncəmdə dolaşan əsərin adı, sözün özüdür.

"Dönüş" kəlməsi Cəfər Cabbarlının varlığına, fəaliyyətinə, yoluna, izinə yaraşan ən sərrast qiymətdir. O, dönüşlər etmək üçün gələn bir insan idi. Hansı sahəyə üz tutdusa, orada mütləq yenilik etdi və bu yeniliklər də sadəcə nəyinsə yüngülvari dəyişdirilməsi deyildi, məhz kökündən başqalaşdırma, məhz dönüş idi. Həm zahirən, görünüşcə, həm də məzmunca, keyfiyyətcə. Hətta üzdən ikinci dərəcəli görünə biləcək addımlarında, cəhdlərində də düz onluğa vurub, burada da nə edibsə, dönüş adlanmağa layiq olub. Uşaqlar dünyaya gəlir, hər kəs də öz balasına bir ad verir. Cəfərəcən yüzillərcə belə olmuşdu, ondan sonra da həmin adət davam edir, nə qədər illər ötür-ötsün, davam da edəcək. Cəfər əsərlər yazırdı, oradakı qəhrəmanları da öz övladları kimi idi, onlara da adlar verirdi və Cəfərin etdiyini ona qədər yazıb-yaratmış yazıçılarımızın heç biri etməmişdi, heç ondan sonrakılar da bu işə onun kimi ciddiyyətlə yanaşmadılar. Hətta bu advermələrdə belə Cəfər düşüncəsində fasiləsiz işləyən millət quruculuğu düsturlarına əməl etdi, səslənən kimi azərbaycanlının daşıdığı bilinən adlar yaratdı.

Cəfər Cabbarlıya qədər Azərbaycanda nə Sevil olub, nə Yaşar, ailələrdə nə Dönməz böyüyüb, nə Aydın, nə Gündüz... Bu adların hamısı Azərbaycana Cəfərin yadigarıdır.

Bu gün Yaşarlar, Sevillər, Gündüzlər, Aydınlar... Azərbaycan boyuncadır. O adları daşıyanların hər biri əslində özlərinin xəbəri olmadan varlıqlarında Cəfər Cabbarlının işığını daşıyır.

İşığını daşıyanlar bütün Azərbaycan boyu olan bir insan isə, əlbəttə ki, heç vaxt sönməz, heç vaxt ölməz. Həm də sadəcə sönməz və ölməz yox! Hər cəhətdən sabahın adamı, gələcəkçi Cəfərin canlı, yenə var olan, qayıdaraq yenə nələrisə dəyişməyə qadir olan dönüşləri heç zaman bitməyəcək!

Akademik Rafael Hüseynov

525-ci qəzet