Cəfər Cabbarlı prokuror da olub.

Ümumən ona hansı vəzifəni versəydin, ən yüksək səviyyədə icra edərdi və bundan Azərbaycan qazanardı. Cəfərin dövründə ona uyğun hansı vəzifələr vardı?

Cəfər Cabbarlı xalq maarif komissarı ola bilərdi. Bu qurum bizim indiki Mədəniyyət, Elm və Təhsil nazirliklərimiz deməkdir.

O düşüncə miqyası, o yenilikçilik, o ixtiraçılıq ki Cəfərdə vardı, qısa zamanda Azərbaycanın mədəniyyət, təhsil, elm həyatında sıçrayışlı inkişafına xidmət edən onlarla parlaq ideyalar, layihələr verər, təşəbbüslər irəli sürərdi.

Azərkinoya, indiki adı olub, özü olmayan Azərbaycanfilmə - kinostudiyaya, ya Opera teatrına, yaxud Dram teatrına və ya Azərbaycan radiosuna rəhbər gələ bilərdi.

Oralardakı fəaliyyətsizlik, ya arzulanan qədər olmayan fəaliyyət, yerindəsayma, lənglik, təzələnmə qıtlığı tezcə aradan qalxardı, ağıllı, yorulmaz, gecə-gündüz özü də işləyən, tabeçiliklərindəkiləri də işlədə bilən rəhbərin gəlişini ən qısa müddətdə hər kəs hiss edərdi.

Əslində Cabbarlı bu qurumların hər biri ilə də bağlı olub. Hər birində də cilovsuz istedadı, usanmazlığı, fədakarlığı sayəsində elə dəyərli işlər görmək, elə yenilikləri etməyi bacarıb ki, başqaları bunu etməmişdi, edə bilmirdi, edə də bilməzdi.

O, inzibati işləri heç kəsin edə bilməyəcəyi yüksək səviyyədə yerinə yetirərdi və yaradıcılığı da heç nə itirməzdi - onları da yazıb çatdırardı, bəlkə qolları daha açıq, səlahiyyətləri dah çox olduğundan bir az da inamla işlərdi, bildiklərimizdən də daha güclü əsərlərlə insanlarımızı sevindirər, düşüncələri irəli aparardı.

Darülfünuna rektor qoyardın, oranı, Tibb İnstitutuna, ya Azərbaycan Sənaye İnstitutuna direktor təyin edərdin, buraları olduğundan daha irəli aparmaq, daha artıq inkişaf etdirməkçün yüz təklifi olardı.

Ancaq universal, miqyaslı düşünən Cəfəri məgər guya üzdən ona bilavasitə aid bu istiqamətlərlə məhdudlaşdırmaq olarmı?

Gənc respublikanı istənilən idarəçilik sahəsinə yönəltsəydin, ora xam torpaq kimi yanaşaraq elə yenilikçi toxumlar əkib-becərəcəkdi ki, gəlişi hökmən parlaq qabarıqlığı ilə duyulacaqdı.

Ancaq onu birinci olduğu heç bir vəzifəyə qoymazdılar, qoymayıblar da. Ən böyük vəzifəsi Dadaş Bünaydazadə teatrında bədii hissə müdiri olub, az qala gecəni də teatrda yatıb qalacaq qədər can yandıraraq çalışıb, di gəl buna da qursaqları daralıb - elə çiyrindiriblər ki, ərizəsini yazaraq vəzifədən könüllü gedib.

Onu yüksək vəzifələrə ona görə qoymazdılar ki, müsavatçı, cümhuriyyətçi, istiqlalçı keçmişi vardı.

Ona görə həmişə düşüncəsi və istedadı Cəfər biçimli, qabiliyyəti və qətiyyəti Cəfər tutumlu, əzmi və ötkəmliyi Cəfər siqlətliləri qabağa çəkməkdə tərəddüd ediblər, önə çıxarmağı rəva görməyiblər ki, onlardan çəkiniblər. Qısqanclıq, həsəd, qibtə kimi cılız hisslər öz yerində, amma həm də özünüqoruma instinkti işə düşüb. Anlayıblar ki, Cəfərin və Cəfərkimilərin yanında lap özlərini oda-közə vursalar da, sönük görünəcəklər, istənilən məqamda yanlarındakı daha işıqlının nuru istər-istəməz bərq vuracaq, sabah daha irəli çəkmək kimi bir məsələ ortaya çıxanda da səndən çox onun namizədliyinə meyil ediləcək. Onların qiymətini bəlkə başqalarından daha artıq anlaya-anlaya belə parlaqlara üzdə saxta mehribanlıq göstərsələr də, içərilərində qəbuledilməz rəqib kimi baxıblar, əcaib bir daxili narahatlıqla təhlükə kimi yanaşıblar.

Tək bizə aid də mərəz deyil. Bu xəstəlik insan övladının canındadır. Təəssüf ki, hər zaman da olub. Lap sabah robotların tam hökmfərma olduğu zəmanəyə gəlib yetişsək, həmin qəbahətli hiss maşın-adamlarda da olacaq. Axı o maşınları düzəldən də insan oğlu özüdür.

Ancaq hər halda Cəfər Cabbarlı prokuror ola bilmişdi və onun bu vəzifəyə seçilməsinin qarşısını alan olmamışdı.

Doğrudur, həmin prokurorluq vur-tut 1 saat xəlifəlik kimi lap az, vur-tut bir neçə saat çəkmişdi, Cəfərə də cəmi bircə məsələ üzrə ittihamçı kimi çıxış edərək qəbul etdiyi qərarı səsləndirmək nəsib olmuşdu.

Ancaq nə dəxli var, bircə dəfə də olsa prokurorluq edib və onun dirilərə yadigar qalan bu prokurorluğu "Ölülər"lə bağlı olub.

Həmin hadisə baş verib 1923-cü ildə.

"Maarif və Mədəniyyət" jurnalı 1923-cü ilin fevralında çıxmış 2-ci nömrəsinin tamamlayan bölmələrdən olan "Maarif ocaqlarında" adlı guşədə "Ədəbi mühakimə" adlı xəbər dərc edib (Qulam Məmmədli "Azərbaycan teatrının salnaməsi" adlı qiymətli əsərinin 2-ci cildində yanlış olaraq bu xəbərin həmin jurnalın 1-ci nömrəsində dərc edildiyini yazır. Cəfər Cabbarlıdan yazan bir çox tədqiqatçılar bu istinadın dəqiq tarixini yoxlamadan və artıq Qulam Məmmədliyə də istinad etmədən elə birbaşa xəbərin "Maarif və Mədəniyyət"də məhz yanvar buraxılışında çap olunduğunu göstərmişlər. Bu dəqiqləşdirməni ona görə zəruri sayırıq ki, həmin ədəbi mühakimənin indiyədək səhv olaraq göstərildiyi kimi, 1923-cü ilin yanvarı yox, fevralı olduğu bilinsin. Hər ayın jurnalı növbəti ayın əvvəli, ya ortalarında işıq üzü görürdü. Ona görə də hər nömrədə məhz həmin ayın xəbərləri dərc edilir. "Maarif və Mədəniyyət"in 1-ci nömrəsində də məhz elə yanvar ayında baş verən ədəbi-mədəni hadisələrin xəbərləri yer alıb).

Xəbər belə idi: "Darülmüəllimin binasında" Molla Nəsrəddin tərəfindən yazılmış və dəfatilə səhnəmizdə mövqe-i tamaşaya qoyulmuş olan "Ölülər" namindəki pyes üzərində məhkəme-yi ədəbiyyə cərəyan etmişdir. Müddəi-yi ümumilər Cəfər Cabbarzadə ilə Əbdül Əbdülzadə (1898-1937 - R.H.), müdafelər sırasında Hüseyn Sadiq, Cavad və Zeynallı Hənəfi iştirak etdilər. Mühakimə birinci dəfə bir az da təribsiz və bir taqım nöqsanlarına baxmayaraq, son dərəcə maraqlı keçdi. İskəndəri müvəqqətən ictimai həyatımıza müğayir bir tip gördükləri üçün məhkəmə tərəfindən hüquq-i mədəniyyədən məhrum etdilər. Lakin Şeyx Nəsrullaha qarşı apardığı üsyanında müsbət bir hərəkət etdiyi də ayrıca qeyd edildi".

Bu ədəbi mühakimənin məhz fevralın sonlarında baş tutduğunun digər təsdiqi də odur ki, "Yeni yol"da həmin hadisə ilə əlaqədar yazılar qəzetin 1923-cü il 3, 10, 31 mart saylarında dərc edilir. Əlbəttə ki, redaktorunun Cəlil Məmmədquluzadə olduğu bu qəzet ədəbi mühakimə yanvarda olmuş olsaydı, onun haqqındakı məqalənin çapını hadisəni köhnəldərək bir ay sonraya saxlamazdı.

Digər tərəfdən, Qulam Məmmədli iki prokurordan birini - Əbdül Əbdülzadəni ixtisara salıb, istinad nöqtəsi kimi ilk mənbəni deyil, məhz "Salnamə"ni götürənlər də istər-istəməz həmin xətanı təkrarlayıblar.

Təsəvvür edin məhkəmə nə məhkəməymiş. Çıxış edənlər hamısı o dövr ədəbi mühitinin parlayan ulduzları. Dinləyənlər də hamısı həssas, anlayan hal əhlləri.

Söz yox, ittihamçı və müdafiəçilərin hər birinin nitqində - Seyid Hüseynin də, Hənəfi Zeynallının da, Əhməd Cavadın da çıxışlarında, bu gün "eşidə" bilərdiksə, bizi duyğulandıracaq, düşündürəcək məqamlar çox olardı. Amma o müzakirələrdən "səsi" bizə sözbəsöz gəlib çatan təkcə Cəfər Cabbarlıdır. Çünki bütün söyləyəcəklərini səliqəli bir "prokuror" kimi öncədən yazıb hazırlayıbmış.

24 yaşlı prokuror kürsüdə idi: "Əfəndilər! Hər kəscə bəllidir ki, hər daim, hər halda çox vaxt məhkəmələrdə iki mübariz tərəf - müddəi-yi ümumi və müdafiələr bir-birilə çarpışar və nə vasitə ilə olursa-olsun, yekdigərlərinə qalib gəlmək istəyirlər. Müddəi çox vaxt həqiqət və ədalətlə belə hesablaşmadan müttəhimin hər bir işini, sözünü və hərəkətini fənalığa yorar və müttəhimin məhkum edilməsinə çalışar. Eynilə müdafiələr caniliklərini açıq bildikləri bir adamı belə müdafiə edərkən bütün fəna hərəkətlərini bilərək yaxşılığa yormağa, cinayətləri örtüb pərdələməyə və nə vasitə ilə olursa-olsun müqəssiri pak, təqsirsiz çıxarmağa çalışarlar. Burası hər iki tərəfin, bir növ, vəzifələridir. Fəqət bu gün mən arzu edərdim ki, hər bir tərəf mütəəssübliyə qapılmayıb bir həqq, bir ədalət naminə mühakimə yürütsün, heç kəs bilərək haqdan qaçmasın və boyləliklə, bu gün müttəhimlər səndalyasında oturmuş İskəndərin əsl siması aydınlaşıb araya çıxmış olsun. Biz buna söz veriyor və əhd ediyoruz. Həmin bunu bu bitərəflik və ədaləti də müdafə vətəndaşlardan gözlər, ümid və arzu edəriz".

Doğrudan da, istər bu, istərsə də o çağın ədəbi məhkəmələrinin gerçək məhkəmələrdən ümdə fərqi məhz Cəfər deyən idi. Zahirən hər iş elə adət etdiyimiz məhkəmələrdə olan sayaq idi - prokuror da yerində, hakim də öz işində, vəkillər də iş başında. Lakin həqiqi mühakimə proseslərindən bu məhkəməni seçdirən o idi ki, vəkil müdafiə etdiyinin hər qüsurunu peşəsinin tələbinə uyğun olaraq gözüyumulu malalamaz, onu sudan quru çıxarmağa cəhd etməzdi. Buradakı prokuror da nə qədər "qəddar" olsa belə, diqqətini yalnız müttəhimi ifşa edən dəlillərə yönəldərək onları qabartmağa, daha ağır cəza istəməyə çalışmaz, ittiham etdiyinin müsbətini də görməyi özünə borc sayardı.

Prokuror Cəfər Cabbarlı məhz ədalət tərəzisinin gözünü əyilməyə qoymamağa çalışan insaflı ittihamçı idi: "Nemətlərdən istifadə etdiyi mühitin bir yavrusu bir fərdi doğurur, bəsləyir, yaşadır, böyüdür, tərbiyə edər, özü özünü idarə edə biləcək, dolandıra biləcək bir insan halına döndərər ki, bunlar həpsi həmin şəxsin möhtac dövrlərində dirilmiş bir borcdur. Alınan bir borc, şübhəsiz ki, qaytarılmalıdır. Bunu inkar etmək olmaz, həm də bu borcun məqsədi nasıl olmalıdır? Təbiətdə ümumi bir qanun vardır. Təsir əks təsirə müsavidir. Bu qanunu dediyimiz məsələdə də işlədəcək olursaq, boylə şəkildə deyə biləriz ki, hər bir fərd üçün nə qədər artıq zəhmət çəkilmişsə, o qədər də o, artıq zəhmət çəkməli, nə qədər artıq faydalanmışsa, o qədər artıq fayda verməlidir.

...Sən içində bulunduğun xalqın bir üzvü, ölkənin bir yavrususan. Onun biliyindən, ruzisindən, ab-havasından istifadə etmisən, ona bir mənfəət yetirməlisən, həm də bu mənfəət aldığın faydanın miqdarına çox da olmazsa, bərabər olmalıdır. İştə buradan tarixdə oylə qüvvətli simalar təsadüf ediyor ki, bütün varlığının xəlqə borclu olduğunu hiss ediyor və kəndisini unudub varlığını da həmin xalqa vəqf ediyor. Fəqət oylə simalar da vardır ki, onlar deyil ki öz vəzife-yi ictimaiyyələrini ifa etməyir, xəlqə, cəmiyyətə də bir fayda gətirməyirlər. Hətta bir çox zərərlər də toxundururlar. Bu adamlar adlıqları borcu, aldıqları şeyləri qaytarmadıqları üçün bir çalıcı, tokundurduqları zərərlər içində bir canidirlər. İştə boylə simalardan biri də bu gün müttəhimlər skamyasında qarşınızda oturmuş kefli İskəndərdir".

Başqa sözlə, elə prokuror olaraq da Cabbarlı yazıçı kimi dediyini deyir, vətəndaş kimi istədiyini istəyir. Onun umduğu budur ki, hər kəs cəmiyyət, yurd, millət qarşısında məsuliyyətini dərk etsin, yalnız cəmiyyətdən qoparan, təkcə istifadəçi olmasın, ona cəmiyyətin verdiklərinin müqabilində o da irəliləyişə, yüksəlişə gücü çatan əməyini sərf etsin, köməyini göstərsin.

İskəndəri - bu oxumuş, yaxşı savad görmüş, təbii ki, bu mərtəbəyə yetişməsindən ötrü zəhmətlər çəkilmiş cavanı müttəhimlər kürsüsünə gətirən ilk ümdə səbəbi prokuror məhz bunda - onun üçün edilmişlərin müqabilində hərəkətsiz qalmasında görür.

Və Cabbarlı həm də yetərincə geridə qalmış bir mühit içərisində bacardığından da artığını etdiyini, bütün imkansızlıqlara baxmayaraq, oğluna xaricdə təhsil almaq şəraiti yarada bildiyini, bununla da sadəcə atalıq vəzifəsini yerinə yetirmədiyini, həm də xalqının, vətəninin tərəqqisi üçün faydalı iş görmüş olduğunu qabardır. Yəni prokuror sanki əsas vəzifəsini - müttəhimi daha artıq küncə dirəmək üçün ən xırda qəbahət və cinayət əlamətləri axtarmaq öhdəliyini unudaraq (ya bir kənara qoyaraq) kimsənin diqqət etmədiyi, avam bir kəndli kimi yanaşdığı Hacı Həsəni cəmiyyətçün çalışmış bir şəxs kimi dəyərləndirməyə başlayır: "O, bu gün qarşınızda gördüyünüz, uzun illər uyqudan sonra göz açmış və kəndisini XX əsrin tərəqqi və təkamülünə qarşı yoxsul, gücsüz və qaranlıqda bulmuş zavallı, halına ağlanacaq şaşqın bir mühitin oğludur. Mən burada asanlıq üçün xalqı, cəmiyyəti bir ailəyə, ailəyi də Hacı Həsən əmi olmaq üzrə bir şəxsin simasında toplayıb ümumi nəzəriyyələrdən ayrılmaq və həqiqətin içinə girmək istərəm. Hacı Həsən əmi kəndi avamlığına, qaranlıqda parçalanmasına baxmayaraq, həmin bu İskəndəri bin cür nazla tərbiyə etmiş, böyütmüş, gecələr yatmamış, qazanmış, ona yedirtmişdir. Fəqət Hacı Həsən əmi bununla iktifa etməmiş (kifayətlənməmiş - R.H.), İskəndəri başlı-başına buraxmamışdır. Onu məktəbə göndərmiş, yıllarla oxutmuşdur. Bulunduğu dairələrdəki hər kəslə bərabər bir yüksəkliyə qaldırmışdır. Mühiti nəzərə alarsaq, deyə biləriz ki, bununla Hacı Həsən əmi öz atalıq vəzifəsini ifa etmişdir. Fəqət Hacı Həsən əmi adi atalar və yaxşı bir ata olmaqla da iktifa etməmiş, öz oğlunu daha gözəl tərbiyə etmək istəmiş, ağırlığınca pul qoymuş, onu ta Firəngistana qədər göndərmişdir. 7 il onu orada oxutmuşdur. Bu bizim vəqtimizdə bir qədər qəribə gəlməyir. Fəqət mən istərdim ki, buradakı adamların təsəvvüratı bir qədər geniş olsun və həmin bu mühit içinə girib görsün ki, Hacı Həsən bununla nə kimi böyük bir fədakarlıq göstərmişdir. Şübhəsiz, tanışlar, bilişlər, hacılar onu töhmətləndirmiş, oğlunun kafir olacağilə qorxutmuş, o zavallı oğlunun nə olacağı xəyalilə gecələr uyumamış, Allah, mənim oğlumu yoldan sapdırma, ona kömək ol, mənim yüzümü xəlq içində qara eləmə, deyə bəlkə də bir çox uyqusuz gecələri ağlamışdır. O, bu kədərlər, şübhələr içində Allah, sənə pənah, deyə kəndisinə təsəlli vermiş və oğlunun qayıtmasını gözləmişdir. O istəyir ki, onun oğlu oxusun, böyük adlı bir adam olsun və o da qoca vaxtında öz oğlunun əqlilə, adıyla iftixar etsin, lovğalansın. Qoy bunu kimsə onun fənalığına yormasın. Qoy burada olan vətəndaşlardan ata olmayanlar psixologiyaya, ata olanlar kəndi yürəklərinə müraciət etsinlər və görsünlər ki, bu, hər bir atada təbii bir atalıq hissidir. Xüsusilə Hacı Həsən əmi tək bunları da düşünməmiş. O deyir ki, müsəlmanları oxumadıqları üçün töhmətləndirirlər, qoy müsəlmanlar da oxuyan olsun, burada bir vətəndaşlıq, dindaşlıq, nə isə ictimai bir duyğu, bir rəng də vardır. Soruyuram mən hər kəsdən ki, bu yoxsul zavallı mühitdən bundan artıq nə yaxşılıq, nə atalıq haqqı gözləmək olur? Hətta vəqtimizin ataları belə 2 faiz boylə atalar göstərməzlər. Hətta hansı bir fransız, ya ingilis öz oğluna bundan artıq əmək sərf etmişdir? Hacı Həsən əmi öz atalıq vəzifəsini bir qədər geniş ölçüdə götürüb. Mühit İskəndər xüsusunda öz vəzifəsini artıqlamasilə ifa etmişdir.

İştə 10 il keçir, İskəndər Firəngistandan dönüb gəliyor, Hacı Həsən əminin yürəyi döyünür, çünki bu qədər çəkdiyi zəhmətlərin, töhmətlərin, iztirabların hədərmi, yerlimi olduğu, ümumiyyətlə, nəticəsi şimdi anlaşılacaqdı. Hər kəs maraqlanıyor ki, əcaba İskəndər nə olmuş qayıtmışdır? Zatən şimdi də hər kəs maraqlanıyor. Fəqət mən sizi maraq içində boğmamaq üçün əvvəlcədən söyləyirəm. Bilirmisiniz İskəndər nə qayırmışdır?

Hakim əfəndilərin müsaidəsilə, kefli İskəndər ki mühitin ona verdiyi bu adı təhlil etdikdə əxlaqsız, tərbiyəsiz, işsiz, gücsüz, tənbəl, birisinə it küskürər, obirisini yalandan aldatar, çocuqları yoldan çıxarıb səfalətə alışdırmağa çalışar, mühitin adətlərilə, ənənayətilə (ənənələrilə - R.H.) hesablaşmaz, heç bir sözün yerini, heç bir hərəkətin vaxtını bilməz, başsız-ayaqsız bir səfil, bir sərxoş, qarşısında mühiti, bu bədbəxt, qaranlıq xalqı cəhalət didiyor, əziyor, parçalıyor, məhv ediyor, möminlərlə Şeyx Nəsrullah şu bədbəxtləri aldataraq namuslarına toxunuyor, irzlərini-namuslarını canavarlar kibi çamurlara çırpıb tapdalıyor, bunların həpsini görüyor, bir ölü kibi hərəkətsiz qalıb ona müəyyən bir yol göstərməyir, onun üçün çalışmayır, xalqın səadəti üçün bir diləyi yox, bir ideyalı yox, ictimai işlər üçün bir projesi yox, oylə səfil bir halda digirlənib gediyor. Fəqət, əfv edərsiniz, İskəndərin bir idealı, diləyi yoxdur deyincə, bən burada bir həqsizlik tapdım. Hər halda İskəndərin bir diləyi, bir idealı vardır. O da bilirmisiniz nədir? Bir şişəyi səhərdən içib axşama kimi, o biri şişəyi də axşamdan içib səhərə kimi keflənmək və İsrafil surini çalıncayadək ayılmamaq".

Prokurorun İskəndərdə gördüyü əsas qəbahət odur ki, bilikli, dərrakəli bir adam olsa da, içkiyə qurşanaraq özünü gicliyə vurub, mühiti cəhalət və səfalət içərisində boğulur, o isə hərəkətsiz, təşəbbüssüzdür, bütün bunları bir ölü kimi seyr etməkdədir: "Əfəndilər, mən bilirəm və siz şimdicə görərsiniz ki, müdafe əfəndilər deyəcəklər ki, İskəndəri içməyə məcbur edən mühit özüdür. O mühitdə gördüyü rəzalətləri, qaranlığı görəmiyor, mühit onu anlamıyor, o da bütün bu fəlakətləri alkaqolla sərxoş qoynunda boğmaq, xırpalamaq istəyir. Əvət, bən əvvəlcə dedim ki, yürüdəcəyimiz mühakimələr bitərəflik və ədalətdən ayrılmamalı, haqlar etiraf edilməlidir. İştə bən də sözümə sadiq qalıyor, hətta etiraf ediyor və deyirəm: mühit İskəndəri anlamayır. Fəqət qoy buna qarşı hər kəs, xüsusilə müdafe əfəndilər əllərini vicdanlarının üzərinə qoyub etiraf etsinlər ki, İskəndər özü də mühiti anlamayır, anlamağa çalışmayır, anlamaq istəməyir".

Tərəzinin gözünü əyməməyə hər kəsdən daha əvvəl çalışaraq Cabbarlı təsdiq edir ki, bəli, xalq qaranlıq əhlidir, onlar özləri də bunu dərk edir və cəhalətdə ikən cəhalətə qarşı mübarizliyi onlardan tələb etmək doğru sayılmaz. Amma İskəndər ki mədəni dünyanı uzun illər ərzində görüb gəlib, yüksək savadlıdır, onda yurdundakı qaranlıqlarla mübarizəyə bəs edəcək güc də, bilik də olmamış deyil. Ancaq süstdür, tərpənməzdir və kütlənin naçar hərəkətsizliyi ilə İskəndərin könüllü hərəkətsizliyini müqayisə edərkən prokuror birincilərin əfvini mümkün, ikincinin hərəkətsizliyini cinayət kimi tövsif edir: "Xalq etiraf edir ki, o, qaranlıqdır, anlamayır. Bu, onun üçün bir o qədər də ayıb deyil və bir günah da deyildir. İskəndər Firəngistanda oxumuş gəlmiş, heç şübhəsiz, bu əvam mühitdən yüksəkdə olacaqdır. Və Parisdə götürdüyü XX əsrin pək uzaqlara getmiş fikrini, fəlsəfəsini Nuh dövrünü yaşayan xəlqə birdən söyləyərkən o, anlamayacaqdır, ürkəcəkdir. Cəhalət xəlqi parçalayır, burada mübarizə gərəkdir ki, gecələri uyumasın, müəyyən yollar, planlar düzəltsin, bütün varlığilə ayrı bir fikir, düşüncə ilə xəlqin içinə atılıb onun ruhunu, adət və ənənəsini, tradisiyasını, psixologiyasını bütün dərinliklərinə, görülməz incəliklərinə qədər öyrənib onu təhlil etsin və bunlar üzərinə gecələr uyumayıb müəyyən planlar qursun, yollar düzəltsin və gündüzlər haman yolları xalqın anlayacağı bir tərzdə keçirsin, xalqı anlatsın, öyrətsin, xalq üçün bir müəllim olsun. Fəqət İskəndərdən boylə başyorucu şeyləri sormayın, zatən bunları düzəltmək üçün ayıq bir vaxtı yox ki. O, boylə cəfəngiyyata baxmaz. O, hər şeyi təsadüfi görmək istər. O, sistema, üsul-filan tanımaz".

Prokuror Cabbarlının bu mülahizələrini oxuyarkən onu da düşünürsən ki, bu məqamda artıq onun içərisindəki dramaturq baş qaldırıb. "Ölülər"i o yazsaydı, İskəndəri o yaratsaydı, yəqin ki, bu surət tamam fərqli davranışlarla meydanda olardı.

İttihamçı, mübarizə aparmayan, hərəkətsizliyi bir yana, cüzi tərpənişlərində də qaranlığı aydınladacaq hansısa müsbət addım atmaq yerinə sağında-solundakılara, hətta hər cəhətdən borclu olduğu atasına da həqarətlər yağdıran İskəndərin cəzasını ağırlaşdıracaq başqa dəlilləri gətirir. Təsəvvürlə, təxəyyüllə danışmır, elə bəlli olanları söyləyir, İskəndərin "Ölülər"dəki ədəb-ərkan, ictimai davranış qaydalarını tapdalayıb keçən əməllərini bəyan edir: "Yolunda yaxşılıqdan başqa heç bir şey etməyən, kəndisini heç bir şeydə müqəssir bilməyən Hacı Həsən əminin yanına gəlir və heç bir söz demədən, səbəbini anlatmadan birdən başlar: "Tfu sənin yüzünə!", Hacı Nəcəfəliyə yetişir, heç bir söz demədən "Mars-Mars", "kus-kus" deyə onu itə yedirtmək istəyir. Axır neçin? Səbəbi bəlli deyil, İskəndər özü bilir.

Və yaxud 2 aydan sonra gedib qəbristanda ölülərin məzar daşlarına nəsihət söylər. İştə İskəndərin bütün mübarizəsi: mühit onu anlamayır, - deməklə buradan çıxılmaz hər bir yenilik, hər daim kəndisinə bir çox rəqiblər bulmuş və ancaq böyük sistematik mübarizələrdən sonra, anlatandan sonra təzvic edilə bilmişdir. Bu gün mühiti təqsirləndirəcək və İskəndəri haqlandırmağa çalışacaq XX əsrin oğulları olan müdafiələr qəti deyə bilərlərmi ki, yarın onlar özləri bir İskəndər qarşısında qalınca Hacı Həsəndən daha fəna bir vəziyyət almayacaqlar?!"

Bu yerdə artıq prokuror əsl sərt ittihamçı qətiyyəti ilə İskəndəri sadəcə əndazələri aşan hərəkətləri törətməkdə günahkar görmür, daha artıq - cəmiyyət üçün təhlükə daşıyıcısı kimi təqdim edir.

Niyəsi anlaşılsın deyə bu tipi Abşeron mühitində təsəvvür etməyə, elə Bakı kəndlərinin birinin bəlli sakini kimi görməyə çağırır: "Təsəvvür ediniz - oğlunu, Səməndəri böyük zəhmətlərlə Petroqrada oxutmağa göndərmiş ki, gəlsin adəta bir insan olsun, şimdi bu arada çalışdıqlarını gördüyü ziyalılar kimi olsun.

Səməndər getmiş, 10 ildən sonra Güzdəyə qayıtmış, fəqət nə cür qayıtmış? Bütün paltarlarını soyunmuş, lüt madərzad (anadangəlmə - R.H.) kəndin içində gəziyor. Bir qonaqlıqdan gələn anasını küçənin ortasında yaxalamış və birdən-birə "tfu sənin yüzünə" bağırmış. Kim ona dəli deməz? Hətta müdafelərin öz başlarına bu iş gələrsə, ona dəli deməyəcəklərinə söz verə bilərlərmi? Fəqət bu adam dəli deyilmiş, bilirmisiniz nə imiş, bir futurist imiş. Anasının da yüzünə onun üçün tüpürürmüş ki, neçin başına ipək yaylıq bağlamış, köynək geymiş, halbuki o, bir təbiət qızıdır, çılpaq gəzsə, daha gözəl olur.

Biz heç kəsə istədiyi fikirdə olmasını yasaq edəməyiz. Fəqət hər kəs etiraf edər ki, bir fikri tövzih (aydınlaşdırmaq, izah etmək - R.H.) üçün keflənməyib çalışmaq, o fikri anlatmaq lazımdır. İskəndər mühit üçün bir müəllimdir. Şübhəsiz, mühit onu anlamayacaq idi. Mühit onu anlayacaq dərəcədə olursa, xalqın idrakı onun yüksəkliyində olursa, o zaman kimə lazım idi? İskəndər cəhənnəm olub getsin, şüşə ilə deyil, istəyirsə boçka ilə içsin. Əsl dərd də orasıdır ki, mühit ondan aşağı, o isə bir müəllim vəziyyətindədir. Nəhayət, söylədiyimiz hal ki, məktəbə bir müəllim göndərilirkən, mütəəllimlər (təlim alanlar, öyrəncilər - R.H.) əvvəlcədən həmin müəllimin bildiyi dərəcədə öyrədilir. O zaman kimə lazımdır müəllim? Müəllim bilməyənlərə, anlamayanlara gərəkdir ki, gəlsin, müxtəlif yollar, vasitələr ilə bir yol, 5 yol, 7 yol, 100 yol desin, anlatsın, öyrətsin. Yoxsa müəllim içəri girəcək, "Həsən 5", "Kərəm 5", sonra da başlayacaq "tfu sizin yüzünüzə, mənə bir küp şərab, bunlar məni anlamayırlar". Bu, bir cəhəti. Fəqət bizim əlimizdə tutarlı sənədlər vardır ki, İskəndəri kefli halına salan mühit deyil, onun alkoqola alışdığıdır. O, mədəniyyətin özünü belə alkoqola dəyişir. İskəndər evdə təklikdə oturub düşünür: "Nədir elm? Elm ona deyərlər ki, bir adam bu şüşəni çəksin başına, həpsini içsin".

Bu onun xüsusi düşüncəsidir ki, heç kəsə dəxli yoxdur və təkliyində İskəndərin düşündüklərini bir şeyə qarşı nümayiş kimi götürmək olmaz. İştə böyləlik ilə İskəndər bütün varlığını alkoqolun müdhiş pəncəsinə tapşırmış, heç bir vəzife-yi ictimaiyyəsini ifa etməmiş, mühitdən aldığı faydaları da, borcları da bir midvər kimi bənimsəmiş, qaytarmamışdır".

Yeni epoxa başlanırdı və hələ heç bolşeviklər Azərbaycanı işğal etməmişdən də bir inqilab havası, etirazçılıq, döyüşkənlik cəmiyyətə xas idi. XX əsr belə gəlmişdi və köhnəyə müqavimət, ayaqdan yapışıb geriyə, ətalətə çəkən hər təmayülə qarşı əksgetmə yalnız cəmiyyətin önündə gedən tək-tək seçilmişlərə aid bir məziyyət deyildi, təzə vaxtın gətirdiyi bir ovqat idi ki, tədricən kütlələrə də sirayət etmişdi. XX yüzilin ilk onillərini cəmiyyət əhval-i ruhiyyəsi baxımından səciyyələndirəcək bir açar söz arasaq, gərək elə "mübariz" kəlməsinin üstündə dayanaq.

Təbii, ədəbiyyatdan da dövr bu təpəri istəyirdi. Cəfərin özünün hansı qəhrəmanına baxsaq, onların hər birini məhz mübarizlik canatması ilə köklənmiş görürük. İskəndərsə nəinki mübarizlik göstərmir, əksinə, gözünün qarşısında aşkar cinayətlərin baş verdiyini görə-görə laqeyd qalır, göstərə biləcəyi halda tam təşəbbüssüz qalır, həm də özünü elə bir kökə salıb, cəmiyyət gözündə özünü elə miskin hala yetirib ki, nəsə söz də demiş olsaydı, səsi eşidilməzdi: "Mühit mübarizələrə möhtac ikən o, heç bir yaxşı iş görməmişdir. Hətta İskəndərin qarşısında cinayətlər işlənir. Şeyx Nəsrullah hər gün məsum, zavallı bir yavrucuğun namusunu tapdayır, İskəndər susuyor. Heç bir əməli, qəti təşəbbüsə girişməyir, halbuki bu, mümkün idi də. Şeyx Nəsrullah ölüləri diriltməyi iddia edirdi, İskəndər bilirdi ki, bu, yalandır. Orada xalqa bu yalanı anlatmaq üçün böyük fədakarlıqlar lazım idi. Bir igid istəyirdi ki, şu kor xalqın qarşısında çıxsın və Şeyxə söyləsin ki, "Şeyxəna, bu ölülərin həpsini dirilt!", ya Heydər ağayı ögrədib göndərə idi ki, get ölülərini diriltməyi xahiş et, Şeyx isə bunu bacarmayacaq və yalanların üstü açılacaq, cinayətləri aradan qalxacaq idi. İskəndər bunu etməyir, çünki ayıq deyil idi. O, hər şey bitəndən sonra sallana-sallana durub gəlmiş və toydan sonra nağara və ya ruslar demişkən, "Posle draki kulakami maşet" ("Davadan sonra yumruq yelləyir" - R.H.), ölülərə və'z (öyüd-nəsihət - R.H.) ediyor. İskəndər deyil ki ümumi ölçüdə çalışamayır, hətta bir ailəyə də təsir edəməyir. Çünki takındığı qiyafətlə onu kimsə tanımaq istəməz, ona kimsə etibar etməz. İskəndər yalançıdır da, duyğusuz və canidir də. Bacısını müdafiə etməyə söz vermişkən bir fəlakətə məruz qalmış zavallı yavru son gündə hər yerdən əli üzülmüş bircə ona ümid edər, ona iltica (pənah gətirmək, himayə istəmək - R.H.) edər, ondan müdafiə gözləyirkən - o, "Gəl, bacım, mən ölmədikcə səni kimsə məndən ayıramaz", qollarını açıb onu qucmaq və qəhrəman kimi araya atılmaqdansa, onu kobudcasına itələyib yıxır".

Fəqət İskəndər qollarını açıb qucuyur da, həm də qucduğu, şübhəsiz ki, bilirsiniz nədir, haman şişə ki, bütün varlığı ondan bilir. Bəzilərində öylə bir nəzəriyyə var ki, nəhayət, Şeyxin torları açıldı, İskəndərin fikri qalib çıxdı, İskəndər qalib gəldi, xalq anladı ki, İskəndər haqlı imiş. Bəlkə bu özü də bir metoddur. Fəqət bu, yanlış bir nəzəriyyədir. Əvət, Şeyxin fırıldaqları açıldı. Fəqət bunda İskəndərin iştirakı olmadı. Qalib gələn İskəndər deyil idi, bir təsadüf idi. Xalqın anladığı İskəndərin fikri deyil idi, bəlkə Şeyx Nəsrullahın fırıldaqları idi. İskəndər olmasaydı da, bu fırıldaqlar açılacaq idi. O, burada arabanın 5-ci çərxi də ola bilməmişdi. İskəndər bütün o cinayətlərə qarşı susmuş, özü də bir cani olmuşdur.

Bəziləri, xüsusilə İskəndər özü də düşünə bilər ki, pəki Hacı Baxşəli də cəmiyyət üçün, xalq üçün çalışmayır, onu nə üçün mühakimə etməyirlər? Şərab da içirəm, özüm bilirəm, can mənim, cəhənnəm Tanrının. Fəqət onun üçün mütəəssüfanə olaraq burası böylə deyildir. Qanun kodekslərində bir qanun vardır. Bir nəfər Səməndər keflənib, ya da hətta dəli olub öz evini yaxarsa, ola bilər ki, onu cəzalandırsınlar, ola bilər də ki, bir növ, əfv etsinlər. Fəqət həmin Səməndər keflənib öz evini yaxarsa və onun üzərinə köydəki evlərin həpsi od alıb yaxıla, külə dönərsə, Səməndər mütləqa cəzalanmalıdır. Onu heç bir qanun əfv edəməz".

Prokuror bu əqidədədir ki, İskəndər bir-birinin üstünə qalaqlanan mənfi hərəkətləriylə, öz şəxsində Avropada təhsil alıb gəlmiş və cəmiyyətin önündə gedənlərdən olmalı bir ziyalını belə aciz və gərəksiz bir duruma gətirməklə başqa daha ciddi - gələcək tərəqqinin, elmə, təhsilə mailliyin əleyhinə işləyən ziyan da vurur. Onun bu şəkildə varlığı elə mənfi bir örnəkdir ki, cəmiyyətdə hətta oxumağa, Vətəndən kənarda təhsil almağa ikrah da oyadır. Avam adamlarda bu qənaət hasil olur ki, gedib Firəngistanda oxuyub gəlməyin bəhrəsi belədirsə, illərcə vaxt itirməyə, bir belə əziyyət çəkməyə nə lüzum vardı: "Şimdi baxalım İskəndər keflənməsilə yalnız öz evini yaxıyormu? Çünki, dediyimiz kimi, şərait böylə düşmüş ki, İskəndər Firəngistandan qayıtmış, xalq mədəniyyətinin, maarifin, yeni fikirlərin bir timsal mücəssəmi kimi görünüyor. Ona baxan mədəniyyətə öz münasibətini təyin edəcəkdir. Bu, bir həqiqətdir. İskəndər bir nümunədir ki, onu görüncə hankı bir axmaq öz oğlunu Firəngistana göndərəcəkdir? Xalq anlamış, daha doğrusu, İskəndər onlara anlatmış ki, oxuyanlar Allahı, Peyğəmbəri tanımaz, gecə kefli, gündüz kefli, böyük bilməz, kiçik bilməz, əxlaqsız, tərbiyəsiz, işsiz, gücsüz bir sərsəm olaraq küp dibində yatacaqdır. Bunu görən Hacı Həsən 10 il əvvəl oğlunu Firəngistana göndərmişdi. Bilirmisiniz nə düşünür, nə qənaət hasil emiş? Nə oluyor, nə düşünür, bən onu sizə təcəssüm etdirmək istərəm - iştə qoy canı çəksin zavallı mollaların, ölsün, qaranlıqda məhv olsun. Çünki İskəndər bütün mədəniyyəti, bütün elmi, maarifi, onun əsl məna və əhəmiyyətini məhv etdi. İskəndər onların ölümünə bais oldu. İştə buna görə də İskəndər Firəngistanda keflənib qalsaydı, öz evini yaxmış olurdu, fəqət gəlib bu zavallı mühit içində keflənmiş, binlərlə övrəti yaxmış, ailələri məhv etmiş, binlərlə zavallı Cəlalların qaranlıq pəncəsində can çəkişməsinə səbəb olmuşdur".

Xalqı diksindirməli, cəmiyyəti səfərbər etməli, bilikcə özündən qat-qat aşağıda dayananları bilikləndirməli olduğu halda onlardan da passiv bir mövqe tutan, prokurorun deyişincə, "gələcək nəslin qatilinə" dönən İskəndərin belə davranışları ilə nəticədə hətta Şeyx Nəsrullahdan da pis caniyə çevrilməsinin məntiqini ittihamçı bunda görürdü ki, Şeyx camaat daha korafəhim olsun deyə onları elmdən uzaqlaşdırırsa, İskəndər daha ziyankar yol tutaraq elmi xalqdan aralı salır, elmin xalqa gedən yolunu qapadır. Ona görə də prokuror İskəndərdə nə şəkildəsə müsbət keyfiyyətlər arayıb ona haqq qazandırmaq həvəsinə düşə biləcəklərə bəri başdan xəbərdarlıq edir: "Bu gün ona bəraət qazandırmaq istəyənlərə bütün gəncliyin haqqı vardır ki, qalxıb bir səslə bağırsın: "Qaldırın onu mühitdən, o, bizə gərək deyildir. O, gələcək nəslin qatilidir. O, Şeyx Nəsrullahdan daha bədtər canidir. Yolları ayrı, fəqət hədəfləri birdir. Şeyx Nəsrullah xalqı elmdən uzaqlaşdırıyor, qaranlığa boğuyor. İskəndər isə elmi xalqdan uzaqlaşdırıyor, xalqı tapdalıyor, öldürüyor, məhv ediyor".

Prokuror ittihamlar, ifşalar və qınaqlarla dolu nitqini yekunlaşdır, fikirlərini ifadə etmək növbəsini İskəndərin müdafiəçilərinə ötürür, amma sonda onların verəcəyi qiymətlərdə hissə qapılmaması, yanılmaması üçün bir məqamı diqqətdə saxlamalarını tövsiyə edir ki, İskəndərin əhatəsində hərəsinin özünə görə günahı və cinayəti olanlar bir xeylidirsə də, onların arasında ən mənfi olan elə o özüdür ki, var: "Bən sözümü bitiriyor və əsl mühakiməyi möhtərəm hakimlərə tapşırıyorum, qoy onlar özləri kəsdirsinlər kim daha böyük müqəssirdir. Müəyyən bir psixoloji xəstəlik nəticəsində cinayətlər işləmiş və bu mühitə bir şey borclu olmayan Şeyx Nəsrullah və ya mühitdən böyük faydalar alıb ona bir çox şeylər borclu olan, eyni vaxtda zavallı xalqı bir qaranlığa doğru sürükləyən, gələcəyin, gəncliyin qatili kefli İskəndərmi?

Şeyx öz hiylə və iğvasında (azdırma, yoldançıxarma - R.H.) müvəffəq olduğunu görüncə əvam cəmaətin irz-namusuna belə əl atır. Gecədə bir məsum qızı nəfs-i heyvaniyyəsinə fəda ediyor. Onların həyatlarını əbədilik zəhərləyir. İşlərin həpsini İskəndər görüyor, anlıyor və yalnız bir tamaşaçı olaraq qalıyor. Nəhayət, sonra İskəndərin 9 yaşlı bacısı zavallı Nazlıya gəlincə, Nazlı bu Şeyxə varmaq təklifindən imtina ediyor. Ata-anasının israr və təhdidlərinə qarşı ağlayır, sızlayır, heç birisinə sözünü anlatamadığından qardaşının onu müdafiə edəcəyini və Şeyxin qucağına düşmək fəlakətindən onu qurtaracağını ümidlə son bir çarə, bir nicat olaraq "qardaşım razı olursa, gedərəm" deyir və haqlı olaraq qardaşının onu qurtaracağı xüsusunda verdiyi vədlərə güvənir. Və böylə bir halda kəndisini şərab şüşəsini başına qondarmaqla məşğul olan qardaşının ağuş-i himayəsinə atmaq istəyir. İskəndər isə onu birəhmanə bir surətdə itələyib yerə yıxır. Zavallı qız heç bir yardım və müavinət etməyir. Bu aralıq bir təsadüf nəticəsi olaraq Şeyxin hiylələri anlaşılır, fəqət bundan əvvəl Şeyx qaçmış imiş, bir təsadüf olaraq Nazlı Şeyxin zəhərli ağuşuna düşməyir. Və onun kibi bir çox məsum qızlar Şeyxin şəhvaniyyəsi, nəfsaniyyəsi qurbanı olduğu təzahür ediyor və Şeyxin hərəmxanəsində ağlar bir halda tapılırlar. Demək, cinayət irtikab (törədilmiş - R.H.) olunmuş, onu İskəndər bilmiş, görmüş və qaytarmaq üçün heç bir şey eləməmişdir. Bu da İskəndər! Binaənileyh İskəndəri alim və ziyalı bir şəxsiyyət olmaq hissilə kəndisinə yakışmayan işbu hərəkət və təbiətindən dulayı aşağıdakı qərar üzrə müttəhim ediyor və müqəssir görüyoruz".

Bütün bu təhlil və müddəaların nəticəsi olaraq sonda Cəfər Cabbarlı - prokuror "Təqsirnamə"ni səsləndirir. Həmin təqsirnamə isə İskəndəri yalnız bir fərd kimi yolunu azmış, əxlaqdan sapmış və zəif tutmur, həm də şəxsiyyət olaraq, üstəlik, bilikli və ziyalı təbəqəsinin nümayəndəsi olan bir şəxsiyyət kimi cəmiyyət baxımından mənfi və zərərli aydın sayaraq onu müttəhim edir, müqəssir sayır və bu ittihamın da aparılmış təhqiqat üzrə tam haqlı olması qərarına gəlir: "Binaənileyh İskəndəri deyil yalnız əxlaqsız və bir insan kimi zəif, bir şəxsiyyət nöqte-yi nəzərincə də əxlaqsız və zəif olduğundan mənfi bir sima görüyoruz, hətta ümumiyyət nöqte-yi nəzərincə və xüsusən alim və ziyalı bir şəxsiyyət olmaq hissilə kəndisinə yakışmayan fövqəlzikr hərəkət və təbiətindən dolayı ümimiyyət nöqte-yi nəzərincə də mənfi və müzir bir ziyalı sanıb onu müttəhim ediyor və müqəssir görüyoruz".

Bu, Cəfər Cabbarlının təbiəti idi. "Ölülər", onun nəzərincə, gözəl bir əsərdi, özü yazıçı idi və hər surətə də Alahın məhz bu cür yaratdığı insan kimi baxmaq onun daxilən qəbul etdiyi xüsusiyyətlərdən idi. Lakin İskəndərə qarşı bunca barışmazlığı da yalnız ondan irəli gəlmirdi ki, həmin mətləbləri dilə gətirərkən prokuror idi, bu ixtiyari məhkəmədə mütləq ifşaedici mövqedən çıxış etməli idi.

Yox, nə söyləmişdisə, sırf ürəyindən gələnlər idi, çünki mübarizlik, biganə qala bilməmək, olduğu istənilən yerdə yaxşıya doğru edə biləcəyini yerinə yetirmədən toxtaq tapmamaq Cəfərin yaşam tərzi idi. İskəndəri özünə doğma bilirdi, qadirkən etmədiklərinə görə ondan çox inciyirdi və uman yerdən küsürdü.

Akademik Rafael Hüseynov

525-ci qəzet