Akademik Rafael B. Huseynova

Bəzən bir yazının nə vaxt başladığını dəqiq bilirsən. İlk cümləni yazdığın anı deyil, həmin cümləni səndən əvvəl içinə salan anı.

Bakıda dostlarımla axşam yeməyində görüşəcəkdik. Vədələşdiyimiz vaxtdan xeyli əvvəl gəlib bizə ayrılmış otaqda tək oturdum. Divarlar boyunca köhnə samovarlar, mis dolçalar, xalçalar, naxışlı sinilər və taxta sandıqlar düzülmüşdü. Bunların çoxu artıq gündəlik vəzifəsini başa vurmuş, bir restoranın dekoruna çevrilmişdi. Ancaq otağın küncündəki antikvar radio başqa cür görünürdü. Elə bil bura bəzək üçün gətirilsə də, keçmişindən əl çəkməmişdi.

“Rīgas Radio Rūpnīca” zavodunun istehsalı olan taxta korpuslu qədim radioqəbuledici idi. Lakının parlaqlığı illər ərzində solmuş, ön tərəfdəki parça saralmış, iri düymələrinin kənarları saysız-hesabsız toxunuşdan hamarlanmışdı. Qarşısında bir qədər dayanandan sonra onu cansız məişət əşyası kimi görmək çətinləşirdi. Çünki lampalı radioların öz təbiəti, hətta öz xasiyyəti vardı.

Onu işə salanda səs dərhal gəlməzdi. İçəridəki şüşə lampalar əvvəlcə mis rənginə çalan işıqla asta-asta qızar, taxta gövdə isinər, sonra haradansa zəif bir xışıltı eşidilərdi. Elə bil radio danışmazdan əvvəl nəfəsini nizama salırdı. Transistorların soyuq çevikliyi onda yox idi. O tələsmirdi; sanki hər sözü istilikdən yoğurub sonra otağa buraxırdı.

Şkalanın üzərində nazik bir işıq xətti və onun boyunca şəhər adları uzanırdı:

Баку. Москва. Минск. Варшава. Прага. Париж. Лондон...

Bu, sadəcə coğrafi adların siyahısı deyildi. Hər ad uzaqlara açılan bir pəncərə idi. Adam düyməni yavaşca fırlatdıqca şəhərlər arasında deyil, görünməyən dalğaların içində hərəkət edirdi. Otağından çıxmadan dünyanın nəfəsini dinləyə bilirdi.

Lampalı radio buna görə evin baş tərəfində duran adi bir məişət əşyası sayılmazdı. O, evin akustik ocağı idi. Qış axşamlarında ailələr onun ətrafına yalnız xəbər eşitmək üçün toplaşmırdılar. Radiodan gələn səslər evdəkilərin baxışlarına, üz ifadələrinə, sevincinə və narahatlığına qarışır, tədricən ailə yaddaşının bir hissəsinə çevrilirdi. Müharibənin başlandığını da, bitdiyini də o xəbər verirdi. Uzaq bir şəhərdə səslənən musiqini, bir şairin oxuduğu şeiri, bir dövlət adamının müraciətini evin içinə o gətirirdi.

Bəzən düşünürəm ki, radio heç vaxt yalnız musiqi və söz daşımayıb. O, zamanın özünü daşıyıb. Dalğalar bizi keçmişə aparmır; keçmişdən qalan bir səsi, bir həyəcanı, bəzən də bütöv bir xalqın ümidini gətirib bu günümüzə çatdırır.

Dostlarım bir-bir gəldilər. Bir qədər sonra qapı açıldı və akademik Rafael Hüseynov otağa daxil oldu. Onun illər əvvəl oxuduğum “Teleqüllə boyda şahid” essesi dərhal yadıma düşdü. Köhnə radionu Rafael müəllimə göstərdim. Cihaza yaxınlaşdı, şkalanın üzərindəki şəhər adlarını aramla oxudu:

Баку... Москва... Минск... Варшава... Прага... Париж... Лондон...

Tarixlə uzun illər üz-üzə yaşayan insanların əşyalara baxışı başqadır. Onlar əşyanın yalnız formasını deyil, taleyini görürlər. Başqasının nəzərində köhnə taxta qutu olan bir radio tarixçinin gözündə öz dövrünə açılan qapıya çevrilir. Rafael müəllim də həmin radioya baxarkən onun markasından və yaşından daha uzağa getdi. Parisdən, Eyfel qülləsindən, Əlimərdan bəy Topçubaşovdan və Gəncəyə göndərilən radioteleqramdan danışmağa başladı.

O danışdıqca şkalanın üzərindəki “Париж” sözü işıqlanırmış kimi görünürdü. Bakıdakı isti otaqdan 1919-cu ilin soyuq Parisinə görünməyən bir yol açılırdı.

Paris həmin payız tamam başqa şəhər idi. Birinci Dünya müharibəsinin ağır nəfəsi küçələrdən hələ çəkilməmişdi. Sülh Konfransının salonlarında yeni dövlətlərin taleyi müzakirə olunur, süqut etmiş imperiyaların yerində sərhədlər yenidən cızılırdı. Avropanın siyasi xəritəsi kağız üzərində dəyişirdi, lakin həmin xətlərin arxasında milyonlarla insanın həyatı, qorxusu və gələcəyi dayanırdı.

Eyfel qülləsi isə o zaman yalnız romantik Parisin rəmzi deyildi. Birinci Dünya müharibəsi illərində onun radioteleqraf stansiyası Fransa üçün strateji əhəmiyyət daşıyırdı. Qüllənin hündürlüyü uzaq məsafələrdən gələn siqnalları qəbul etməyə, hərbi məlumatları ötürməyə və düşmən radioteleqramlarını izləməyə imkan verirdi. Metal sütunların arasından keçən payız küləyi Morze aparatlarının aramsız cırıltısına qarışırdı. Parisin üzərində ucalan bu nəhəng dəmir qurğu, əslində, dövlətin görünməyən sinir sisteminin mühüm düyünlərindən biri idi.

1919-cu ilin noyabrında həmin radiostansiyaya Azərbaycan nümayəndə heyətinin rəhbəri Əlimərdan bəy Topçubaşov gəlir.

O vaxta qədər aylarla memorandumlar yazmış, qapılar döymüş, görüşlər gözləmişdi. Paris Sülh Konfransına yollanan Azərbaycan nümayəndə heyətinin qarşısında asan vəzifə yox idi: Avropanın siyasi mərkəzlərinə yeni yaranmış bir dövlətin yalnız adını deyil, mövcud olmaq haqqını anlatmalı idi. Xəritələr açılır, tarixi arayışlar təqdim edilir, neftdən, sərhədlərdən, əhalidən, təhlükələrdən danışılırdı. Lakin bütün bu sənədlərin arxasında bir əsas tələb dayanırdı: Azərbaycan öz taleyini özü müəyyən etmək istəyirdi.

Topçubaşov Eyfel qülləsinə turist kimi qalxmırdı. O, bir il əvvəl müsəlman Şərqində ilk parlamentli demokratik respublika kimi doğulmuş dövlətin siyasi iradəsini təmsil edirdi. Azərbaycan hələ böyük dövlətlər tərəfindən rəsmən tanınmamışdı. Buna baxmayaraq, öz parlamentini yaratmış, hökumətini qurmuş, ordusunu formalaşdırmış, təhsil və mətbuat müəssisələrini təsis etmişdi. İndi isə dünyaya öz səsi ilə çıxmaq istəyirdi.

Radioteleqrafiya həmin dövrdə sadəcə texniki yenilik deyildi. Müharibə onun hərbi və siyasi gücünü hamıya göstərmişdi. Xarici ölkəyə göndərilən hər siqnal dövlət nəzarətindən keçir, radiostansiyalara giriş ciddi qaydalarla tənzimlənirdi. Buna görə Fransa radioteleqraf infrastrukturundan gənc Azərbaycan dövlətinin nümayəndəsinə istifadə imkanı verilməsi yalnız texniki rahatlıq sayıla bilməzdi. Bu, diplomatiyanın görünməyən, lakin son dərəcə mühüm jesti idi.

Hadisənin əsl mənası Topçubaşovun Eyfel qülləsinə qalxmasında deyil. Əsas məna onun imperiyaların naqillərindən kənara çıxmasındadır.

XIX əsrin teleqrafı həmişə kiminsə torpağından keçirdi. Bakıdan yola çıxan xəbər Tiflisə, oradan Rostova, Moskvaya, Varşavaya, Berlinə gedirdi. Hər sərhəd yeni nəzarət nöqtəsi, hər teleqraf dirəyi başqa bir hakimiyyətin kölgəsi demək idi. Xəbərin yolu onun məzmunu qədər siyasi idi. Naqilə sahib olan, sözün keçəcəyi yolu da müəyyənləşdirirdi.

Radio isə dirək tanımırdı. Dalğanın pasportu yox idi; sərhəddə onu saxlayan gömrük məntəqəsi də yox idi.

1919-cu ilin noyabrında Eyfel qülləsindəki radiostansiyadan Gəncəyə göndərilən radioteleqram buna görə sadəcə rabitə tarixinin maraqlı bir epizodu deyil. Orada insan səsi ötürülmürdü. Morze əlifbasının nöqtə və tireləri radio dalğalarına çevrilərək min kilometrlərlə uzağa göndərilirdi. Ancaq həmin işarələrin içində texniki məzmundan daha böyük bir məna vardı: Azərbaycan dövləti öz sözünü dünyaya çatdırmağın yeni yolunu açırdı.

Topçubaşov Gəncə radiostansiyasının fəaliyyətə başlaması münasibətilə Vətənə təbrik göndərirdi. Bu teleqramda gənc respublikanın iqtisadi və mədəni tərəqqisinə inam ifadə olunurdu. O, sadəcə bir cihazın işləməyə başlamasını xəbər vermirdi; Azərbaycanı gələcəyə bağlayan görünməz bir xəttin çəkildiyini bildirirdi.

Əslində, söhbət yalnız bir teleqramdan getmirdi.

1918-ci ildə qurulmuş Cümhuriyyət eyni vaxtda iki görünməyən cəbhədə mübarizə aparırdı. Birində ordu torpağı qoruyurdu, digərində dövlət öz sözünü. Çünki müstəqillik yalnız sərhədlərin çəkilməsi, bayrağın qaldırılması və hökumətin qurulması ilə tamamlanmır. Siyasi iradə o zaman həqiqi məna qazanır ki, dövlət öz adından danışa və dediyini başqasının icazəsinə möhtac qalmadan ünvanına çatdıra bilsin.

Gəncədə radiostansiyanın yaradılması da bu baxımdan təsadüfi deyildi. Cümhuriyyət parlament, hökumət və ordu ilə yanaşı, öz rabitə və informasiya sistemini qurmağa çalışırdı. İnternetin, peyklərin və rəqəmsal şəbəkələrin olmadığı bir dövrdə onun qurucuları anlayırdılar ki, dünyaya çıxan yol yalnız dəniz limanlarından və dəmir yollarından keçmir. Bu yol görünməyən radio dalğalarının məkanından da keçir.

Bu gün “informasiya suverenliyi” adlandırdığımız anlayışın ilk cizgiləri bəlkə də elə həmin günlərdə çəkilirdi. Ərazi suverenliyi gözlə görünür: xəritədə sərhədləri, şəhərləri, yolları var. İnformasiya suverenliyi isə görünmür. Lakin dövlətlərin taleyini çox vaxt məhz bu görünməyən xətlər müəyyənləşdirir. Öz xəbəri üzərində iradəsi olmayan ölkənin öz gələcəyi üzərində iradəsi də gec-tez zəifləyir.

Bir əsrdən artıq vaxt keçib. Teleqraf dirəklərini peyklər, Morze aparatlarını rəqəmsal şəbəkələr, lampalı radioları cibimizdə gəzdirdiyimiz kiçik ekranlar əvəz edib. Lakin məsələ dəyişməyib. Bu gün informasiya sərhədləri dövlət sərhədləri qədər əhəmiyyətlidir. Bir vaxtlar xəbərin hansı naqildən keçdiyi mühüm idisə, indi məlumatın hansı şəbəkədə saxlandığı, hansı alqoritmlə yayıldığı, hansı mərkəzdən idarə edildiyi mühümdür. Texnologiya dəyişib, sual isə əvvəlki kimi qalıb: bir xalq öz sözünün sahibidirmi?

Topçubaşov həmin gün Eyfel qülləsində tək görünə bilərdi. Arxasında nə böyük dövlətin hərbi qüdrəti, nə də əsrlərlə qurulmuş diplomatik aparat vardı. Lakin min kilometrlərlə uzaqdakı Gəncə ilə görünməyən dalğalar vasitəsilə bağlanan adam artıq tək deyildi. Onun arxasında müstəqil yaşamaq iradəsini yenicə dövlətə çevirmiş bir xalq dayanırdı. Bəzən diplomatiyanın açdığı yolu fizika tamamlayır: bir qapını siyasət açır, sözü mənzilə dalğa çatdırır.

Rafael müəllim danışdıqca otağın küncündəki köhnə radio sovet məişətindən qalmış adi bir əşya olmaqdan çıxırdı. Onun taxta korpusunda Eyfel qülləsinin metal soyuğu, şüşə lampalarında Morze aparatlarının işığı, şkalasındakı “Париж” və “Баку” arasında isə Topçubaşovun diplomatik mübarizəsi görünürdü. Əşyanın yaşı birdən-birə onun istehsal tarixindən çox-çox əvvələ gedib çıxmışdı.

Onda bir daha anladım ki, tarix həmişə arxiv qovluqlarında və kitab səhifələrində yaşamır. Bəzən bir lampanın solğun işığında, köhnə taxtanın qoxusunda, radio düyməsinə toxunmuş naməlum barmaqların izində yaşayır. Bəzən də restoranın bir küncündə unudulmuş cihaz doğru adamın baxışı ilə yenidən danışmağa başlayır.

Yemək çoxdan bitmişdi, amma söhbət bitmirdi. Masadakı qablar dəyişir, çay təzələnir, gecə Bakının küçələrinə enirdi. Biz tarixdən, ədəbiyyatdan, radiodan, səsin və sözün taleyindən danışdıq. Rafael müəllimin biliyində məni həmişə heyrətləndirən bir xüsusiyyət var: o, faktı danışıb keçmir, faktın içində yaşayan insanı da göstərir. Buna görə onun söylədikləri tarix dərsi kimi deyil, uzaqdan gəlib sənə toxunan bir xatirə kimi yadda qalır.

Gecənin sonunda Rafael müəllimlə şəkil çəkdirdik. Fotoaparat bir anı saxladı: yan-yana dayanmış iki adamı, gecənin yorğunluğunu, yaxşı söhbətdən qalan işığı. Ancaq şəklin çərçivəsinə düşməyən başqa bir şey də vardı — köhnə radionun açdığı yol. Bakıdakı bir restoranın otağından başlayan bu yol Parisə, Eyfel qülləsinin zirvəsinə qalxmış, oradan Gəncəyə enmiş, bir əsri keçərək yenidən həmin otağa qayıtmışdı.

Evə çatanda yata bilmədim. Söhbətin ayrı-ayrı cümlələri, radio şkalasındakı şəhər adları və Eyfel qülləsindən Gəncəyə uçan o radioteleqram fikrimdən çıxmırdı. Yazı masasının arxasına keçdim. Pəncərənin o üzündə Bakı gecəsi yavaş-yavaş sübhə çevrilirdi. Mən isə bir neçə saat əvvəl gördüyüm taxta qutunun içindən bütöv bir dövrün necə oyandığını yazmağa başladım.

Səhər açılanda esse bitmişdi.

Qarşımda artıq restoranın küncündəki köhnə radio yox idi. Eyfel qülləsinin zirvəsindən Gəncəyə uzanan görünməz bir xətt vardı. O xəttin bir ucunda Avropanın qarşısında Azərbaycanın varlığını sübut etməyə çalışan Əlimərdan bəy Topçubaşov, o biri ucunda ilk radioteleqramı qəbul edən gənc respublika dayanırdı. Aradan keçən bir əsr ərzində dövlətlər dəyişmiş, imperiyalar dağılmış, rabitə vasitələri köhnəlmişdi. Amma həmin teleqramın mənası köhnəlməmişdi.

Çünki dalğanın yaddaşı onun havada nə qədər qalması ilə deyil, çatdığı yerdə nəyi dəyişməsi ilə ölçülür.

1919-cu ilin noyabrında Parisdən Gəncəyə çatan o dalğa bizə bir həqiqəti xatırlatmaqda davam edir: müstəqillik yalnız torpağa sahib olmaq deyil, öz sözünə, öz səsinə və o səsin keçdiyi yola sahib olmaqdır.

 

© Bütün hüquqlar qorunur. Xəbərlərdən istifadə edərkən www.nizamimuseum.az saytına istinad zəruridir.