Parlaq olub paxılsız qalmaq mümkün deyil. Cəfər Cabbarlı sadəcə parlaq yox, işığı hər kəsin gözünü qamaşdıracaq qədər parlaq idi və olardımı ki, bütün uğurları və işığı göz qabağında olan belə şəxsiyyətin ömründən sıra-sıra gözügötürməzlər, rəqiblər, bədxahlar keçməsin? Keçiblər və ömrünü qısaldıblar da.

Yaxından tanımışların çoxunun xatirələrindəki kəsişmə nöqtələrindən biri budur ki, Cəfər təvazökar, özünü əsla gözə soxmayan, tərifə aludəlikdən uzaq insanmış. Dostlarının, simsarlarının hamısı yekdilliklə belə söyləyirsə, inanmamağa haqqımız yoxdur, ancaq bunu da düşünürəm ki, təvazö hissi Cabbarlının təbiətindən gələn bir məziyyət olmaqla yanaşı, onun həm də özünümüdafiə qalxanı kimi istifadə etdiyi vasitələrdənmiş. Çox müşahidəcil, tükü-tükdən seçən qədər arif olan Cəfər, əlbəttə ki, böyrü-başındakı paxıllarıın hamısını görürdü və paxıllar əgər fərz edirlərsə ki, onların guya içəridə, dərində olan həmin hissləri gendən görülmür, sezilmir, çox yanılırlar. Paxıllığını çəkdiklərini də görürlər, bilirlər, üstəlik qıraqdan baxanların da xeylisi bundan xəbərdar olur.

Dramaturqun, aktyorun, rejissorun - tamaşanı yaratmışların ən böyük mükafatı, özlərini xoşbəxt saydıqları anlar sonda tamaşaçıların gur alqışları altında təzim etmək, bir neçə dəqiqə davam edən və bir ömrə bərabər sevinc, fərəh bağışlayan bu bəxtiyarlığı yaşamaqdır. Zavallı Cəfər bundan da qaçırmış. Ona görə yox ki, ürəyi istəmirdi. Daim daha çox kölgədə qalmağa ona görə can atırdı ki, paxılları bir az da şitəndirməsin, onların həsədlərinin bir az da coşmasına səbəb olmasın. Ancaq o boyda işığı necə gizlətmək olardı?! Görürdülər, içəridən yanırdılar və elə öz kirli daxillərindəki paxıllıqla kifayətlənsəydilər, nə vardı ki - hərəkətə keçirdilər, Cəfərin yüksəlişlərinə nə şəkildəsə mane olmaqçün dəridən-qabıqdan çıxırdılar, yüz cür ağla gələn və gəlməyən məkrə əl atırdılar.

Paxıllıq insan qədər qədimdir, həmişə olub, var və heç kəs zəmanət verə bilməz ki, gələcəkdə də olmayacaq.

Pərvərdigar ilk insanı - Adəmi yaradıb, İblis ona paxıllıq edib, Adəmin övladları Habil, Qabil dünyaya gəlib, İblisin mərəzi onlara keçib, paxıllıq qardaşlıqlarına zədə vurub. Paxıllıq şərini rəzalətlərin ən müdhişi saydığından və bəşər övladının bu bəladan öz gücünə qorunmağının çətin olduğunu bildiyindən "üstünüzə bu şər gələndə mənə sığının" tövsiyəsini edib, qutsal "Quran"ın "Fələq" surəsinin 5-ci ayəsi açıqca buyurub: "Və paxıllıq edəndə paxılın şərrindən (Allaha pənah aparıram)!".

Paxıllıq nədir? Bir başqasına nəsib olmuş ucalığa, işığa, nemətə həsəd aparmaq, onun bunlardan məhrum olmasını istəmək, bir az da irəli gedərək qibtə etdiyini bu üstünlüklərdən məhrum etməkçün əlləşmək. Ucalığı da, işığı da, neməti də, üstünlüyü də verən Allahdır, demək, əslində paxıllıq xərçənginə mübtəlalar birbaşa Allahın iradəsinə qarşı getmiş olurlar. Bunun da sübutu elə Allahın Kitabındadır. "Quran"ın "Maidə" surəsinin 27-ci ayəsi təsdiqləyir: "Onlara Adəmin iki oğlu haqqında həqiqəti söylə: onların hər ikisi qurban kəsdikdə birinin qurbanı qəbul olundu, digərinin qurbanı isə qəbul olunmadı. Qurbanı qəbul olunmayan digərinə dedi: "And içirəm, səni öldürəcəm!"

Qurbanı qəbul edən Allahdır, qurbanın qəbul olunmayıbsa, bunun səbəbkarı sənin qurbanı qəbul olunmuş qardaşın yox, sənin deyil, məhz onun qurbanını qəbul etməyi məsləhət bilmiş Allahdır.

Mən yaxşı başa düşürəm ki, paxıllıq pis xislətdir, həsəd adamın özünü içəridən öldürməsi deməkdir, paxıllıqdan çəkinin deməklə qəlbində həmin qurd olanlar sağalan, düzələn deyil. Borcdur, deyirəm. Və bir də Allahın Özünün Sözünü yada salıram. "Nisa" surəsinin 54-cü ayəsində İlahi yenə xatırladırdı ki, siz neynirsiniz, axı onlara bəxş olunmuşların hamısının arxasında Mənim İradəm var, onların üstünlüklərinə üzüldükcə anlamırsınızmı mənə zidd getmiş olursunuz: "Yoxsa onlar Allahın Öz lütfündən onlara verdiyi şeylərə görə insanlara həsəd aparırlar?".

...1931-ci ildə Cəfər Cabbarlının gözlərini əbədi yummasına hələ 3 il qalırdı. Ancaq həmin il içərisində Cəfəri bir yox, bir neçə dəfə öldürdülər. Əslində 34-dəki erkən ölümü gətirən çox səbəblər sırasında Cabbarlını həmin iləqədərki dirigözlü öldürmələrin danılmaz təsiri vardı. Ümumən sovet onillərində - istər 1920-1930-cu illər olsun, istərsə də sonrakı çağlar, adamı elə ayaq üstə çərlədərək, daimi vahimə, sabaha inamsızlıq, tərəddüd, şübhə qoynunda çabalada-çabalada öldürməyin çox rəzil üsulları işləyirdi ki, KQB mahiyyətli dövlət də, o tərbiyəylə yetişmiş adamlar da bunları etməyin pərgarı, mahir icraçıları idilər. Tarixin belə natəmiz kəsiklərində isə həmişə əlinə daha çox fürsət keçən elə paxıllar, başqalarına quyu qazmağa cani-dildən hazırlar, vücuduna və ruhuna həsəd güvəsi daraşmışlar olur.

Cəfərin özünü qorumasının mümkünü yoxdu. O, dayanmadan işləyirdi, çalışırdı, yaradırdı. Bu onun mahiyyəti idi. Nə edirdisə, yaxşı edirdi, bunu hamı görürdü, bəyənirdi, paxıllar da, təbii ki, görürdü, ancaq onlar həm də digərlərinin Cəfərə heyranlığını da müşahidə edirdilər, buna tab gətirməksə müşkül idi. Bəla odur ki, Cəfər kimi çox parlaqlara həsəd aparan, badalaq vurmaqçün qurdalananlar heç də həmişə yalnız cılızlar, belələrindən çox aşağıda dayananlar olmur, həm də bəzən heç özü də istedadsız, qabiliyyətsiz olmayanlar, üstəlik, müəyyən imtiyazlara, səlahiyyətlərə sahiblənərək daha çox pislik etmək imkanı qazananlar da bu ruhu iltihablılar sürüsündə gözə dəyir.

1931-ci il bir tərəfdən Cəfərin əlindən qələm düşməyən vaxt idi, həm bir-birinin ardınca yeni pyeslərini, məqalələrini yazır, tərcümələrini edirdi, o biri yandan da teatrda bədii hissə müdiri kimi genişmiqyaslı iş aparırdı. Kino da öz yerində. Amma heç bir ildə də onun üstünə qarğa-quzğunun bu ildə tökülüşdüyü kimi xəbislər tünlüyü olmamışdı.

"Almas"ın səhnəyə qədəm basması Cəfəri nə qədər sevindirmişdisə də, bu fərəhi dərhal onun burnundan gətirməyə macal tapmışdılar.

"Gənc işçi" qəzetinin 1931-ci il 23 aprel sayında dərc edilmiş "Almas (mübahisə münasibətilə)" məqaləsinin altında "Abd. İsmayıl" imzası qoyulsa da, bunu yalnız bir nəfərin mövqeyi və bir nəfərin Cəfər Cabbarlıya hücumu kimi qiymətləndirmək doğru olmaz. Bu həmlənin arxasında təşkil olunmuş qısqırtmalar, Cəfər Cabbarlıya qarşı köklənmişlərin onun teatrda, bütövlükdə Azərbaycan mədəni həyatındakı parlaq irəliləyişlərinin qarşısını almaq, onu bitirmək və ola bilsin ki, daha ağır siyasi zərbələr vurmaq niyyəti dayanırdı.

Məqalənin əvvəlindəcə Cəfər Cabbarlı, üstüörtülü şəkildə olsa da, "qolçomaq nəğmələrinin agenturası olan sağ və sol opportunistlər cəbhəsi"nə aid edilirdi. Müəllif istehza ilə belə yazır: "Hazırda davam edən kəskin sinfi mübarizə bütün proletar şura yazıçıları və ziyalılığından ya bizimlə - proletariatla, ya da bizə qarşı (burjuaziyaya tərəfdar) olmağı tələb edir. Bu nöqteyi-nəzərdən "Sevil" müəllifi Cəfər Cabbarlının yeni yazmış olduğu "Almas" əsərinin Türk Bədaye Teatrosu səhnəsində qoyulması (bu, elə bizim indiki Akademik Milli Dram Teatrımızdır, bugünkü insanlara daha aydın olsun deyə mən hərdən elə indiki adıyla da yazıran. Rəhmətlik Xəlil Rza (Ulutürk, 1932-1994) isə adında "türk" kəlməsi olmuş idarə və müəssisələrin oçağkı səslənişindən elə həmin sözə görəcə xüsusi ləzzət alırdı və sovet mətbuatında, 1980-ci illərin sonlarına doğru bu ünvanları gen-bol işlətmək girəvəsi yarandığı zaman onları yazılarına həvəslə, hətta bir az ifrata da vararaq gətirərdi. 1987-ci ildə "Vaxtdan uca" kitabım nəşr edildikdən sonra ən müxtəlif yerlərdə əsərin müzakirələri, görüşlər keçirilirdi və Xəlil müəllim dəvət gözləmədən onların əksərinə baş çəkirdi və danışırdı. Hər dəfə də xüsusi vurğulayırdı ki, bu kitabda "türk" kəlməsi filan sayda işlənib. Hər toplantıdan sonra Xəlil Rzaya deyirdim ki, axı bunu hər dəfə niyə qabardırsınız, dəlinin yadına daşı salırsınız, onsuz da yazdığımızı yazmışıq, bu məsələləri qabartmaq sonrakı yazılarımızın ortaya çıxmasına maneəyə dönür. "Yaxşı" söyləyirdi, amma gələn yığıncaqda yenə dediyini deyirdi - R.H.) heç bir təsadüfi hal ola bilməz. Cəfər öz "Almas" əsəri və onun mövzusu etibarilə bugünün məsələsinə, yəni ölkəmizdə kapitalizm köklərinin qazılması məsələsinə əlaqədar olan sinfi mübarizə məsələsinə toxuna bilmişdir. Lakin "Almas"dakı bu sinfi mübarizə nəinki qarışıq və "gizli", hətta idealizm şəklində aparılmaqla özünü sxematizm çərçivəsindən qurtara bilməmişdir. Buradakı sinfi mübarizənin başqa və nəzəri cəlb edən xüsusiyyəti ziyalılığın bu mübarizədə rolunu verməsidir. Müəllif bu incə nöqtəyə toxunmuş və bölgələrdə ziyalılığın "nümayəndəsi" olan Almas xanımın kimə qarşı isə mübarizəsini təşviq etmişdir".

Başqa sözlə, əsərin məhz indiki günlərdə yazılması və səhnəyə gəlməsini müəllif, yaxud müəlliflər və ya bir müəllif adı altında Cabbarlıya diş qıcadan siyasi rəqiblər, bir az də dəqiqləşdirəcək olsaq, paxıllar, bədxahlar, qarayaxanlar baltanı dibindən vurmağa çalışırdılar.

Bu əsəri məhz bu vaxtda yazmağını Cəfər Cabbarlının heç də Şura hökumətinin tələb etdiyi ideoloji xəttə müvafiq olan yox, üstüörtülü şəkildə sovet ideologiyasının əleyhinə olan bir əsər kimi dəyərləndirirdilər.

Zahirən "Almas" əsərini Cabbarlının yaradıcılığında irəliyə doğru bir dönüş adlandırır, lakin elə oradaca oxucunu dəvət edir ki, "Oqtay" və "Aydın"lar müəllifi ilə "Sevil" və "Almas"lar müəllifi arasındakı fərq və məsafəni təyin etsin. Bu məsafəni necə müəyyən etməyin yolunu isə müəllif oxucuya və siyasi cəhətdən daha ayıq olan, hökumətin görən gözü və qulağı sayılan cəza orqanlarına da əslində pıçıldamış olur. Zahirən guya Cəfəri tərifləyir: "Müəllifin yaradıcılıq həyatında tam bir dəyişiklik və bizə qismən də olsun yaxın gəlməsini "subutalnı-dokumentalnı" göstərən bir faktdır. Cəfərin artıq burjua konsepsiyası və sırf idealizm fəlsəfəsindən uzaqlaşmağa başlayıb bugünkü münasib mövzular ilə məşğul olması, həqiqətən, alqışa layiqdir".

Sanki alqışlayır, amma əslində quyunu daha dərin qazmaq üçün tədarüklər görür. Cəfər Cabbarlının guya yeni həyatı tərənnüm eləyən mövzulardan yazmaq niyyətinin arxasında gizli məqsədlər dayandığını az keçmədən açıq şəkildə ifadə edir: "Cəfərin bugünkü sinfi mübarizəyə tamamilə yanlış bir fikir və xırda burjua ziyalılığı gözü ilə yanaşması səhvi bizi daha sərvaxt olmağa məcbur etməlidir. Biz qolçomaq və ümumiyyətlə, sinfi düşmənlərə qarşı nə cür mübarizə aparmaq yollarını aydın surətdə düşünməliyik. Cəsarətlə deməliyiz ki, yaradıcılıq etibarilə irəliləyən Cəfər firqə və hökumətimizin, proletar əfkar ümumiyyəsinin bugünkü tələblərinə cavab verməkdə bir çox qorxaqlıq göstərmişdir. Məsələ çox aydındır. Əcəba Almas kimə qarşı, nə ilə və nədən ötrü mübarizə aparır? Cavabı çox sadə və sadəliklə bərabər aydındır. O - Almas kəndin neçə illərdən bəri geri qalmasına səbəb olan qolçomaq Hacı Əhmədlər, Qoçu İbadlar, ruhanilər və bütün heyətilə başdan-başa bunların təsiri altına düşən yerli hökumət (yerli hökumət yalnız Balaoğlan və Şərif göstərildiyi üçün başqalarını tanımırıq) və vətəndaşlıq vəzifəsini yerinə yetirməyən dostu və keçmiş nişanlısına qarşı mübarizə aparır".

Bu yerə çatandan sonra məqalə müəllifi öz məkrli niyyətini bir az da kəskin şəkildə dəqiqləşdirir. Yəni Şura hökumətinin umduğu köhnəliyə qarşı, qolçomaqlar əleyhinə, onların tərəfdarlarına qarşı mübarizədirsə, zahirən guya bu mübarizəni Almas aparır. Amma Almasın apardığı bu mübarizəni məqalə müəllifi və yaxud onu idarə edənlər, yaxud onunla birlikdə Cabbarlını aşırtmaq üçün çalanı qazanlar fikri gözlənilməz şəkildə ayrı bir səmtə istiqamətləndirirlər. Üzdən sanki mübariz kimi görünən Alması əslində mahiyyəti etibarilə Şura hökumətinin kollektiv şəkildə apardığı mübarizədə fərqli bir xətt tutan kimi qələmə verirlər: "Almas kimin rəhbərliyi altında kəndi alt-üst edib yenidən qurur? Buna qısa bir cavab: Yalnız özünün. Almas kolxoz düzəldir, savad kursu açır, maşınlaşdırır və bir sözlə, kəndi yenidən qurur. Bu təşəbbüs yerli icra hökuməti üçün bir yuxu və yerli Komsomol təşkilatı üçün isə yalnız Almasın fəaliyyəti nəticəsində görülən yeni bir iş hesab edilir".

Və məqalə müəllifi burada mötərizədə sual və nida işarələri qoyub. Öndə olana, seçilənə, fərqlənənə qarşı paxıl, xəbis niyyətlərlə köklənmə və Cəfərin parlaqlığına qarşı, həm də bu məqamda parlaqlığı, seçkinliyi, ötkünlüyü və yükün ağırını çiyninə götürərək ləyaqətlə aparmağı bacaran Almasa qarşı yönəlir: "Kənddə firqə, komsomol və yerli hökumət deyil, yalnız müəllimə Almas xanım hökmfərmadır. Buna görə də kəndi xəlvət görən Almas sosializm kəndinin qurulması yolunda kollektivləşmə siyasətindən deyil, yalnız mədəniyyət siyasətindən (burjua mədəniyyəti) istifadə edir. O, qolçomağa "Mədəniyyət sizə ölümdür" deyir. Bəs qolçomağı bir sinif olaraq əzən kollektivləşmə, yoxsul və ortababların təşkili harada qalır? Almas açıqdan-açığa kollektivləşmə qüvvəsinə inanmır. O, "Biz ziyalının gördüyü işi yoxsul, ortabab kütləsi və komsomol kollektivləri qura bilməz" siyasətini yürüdür. Sinfi düşmən - qolçomağa isə yalnız mədəniyyətdən yapılmış gözlük ilə baxır və ona mədəniyyətdən düzəldilmiş süngülərlə hücum edir. Bir sözlə, deyilməlidir ki, "Almas"da kollektivləşmədə olan bugünkü kənd və onun ətrafında aparılan sinfi mübarizə nəinki doğru göstərilə bilməmiş, bəlkə düşmən tərəf daha qüvvətli verilmişdir ki, bu da sinfi mübarizəni təhrifdən başqa heç bir ad daşıya bilməz".

Artıq burada xoruzun quyruğu görünməkdədir. İttihamları bir az da qəlizləşdirir. Cəfər Cabbarlını artıq tam əks cəbhədə təqdim edir və düşmən qüvvələri daha qabarıq şəkildə təsvir etməkdə günahlandırır.

Məqalə müəllifi nifrət çalarlı qara boyaları bir az da tündləşdirir: "Kommunist firqəsindən əsər belə görünməyən bu kənddə komsomol təşkilatı qeyri-mütəşəkkil və nizamsız bir şəkildə verilmişdir. Hətta xuliqanlıq etmək istəyən Komsomol özəyi məsul katibi Barat bitərəf Almasa nəsihət edir. Firqə özəyi olmayan bir yerdə firqəmizin siyasi xətti həqiqətini həyata keçirən komsomol özəyi nəinki bitərəf Almasın rəhbərliyi altında, hətta onun bütün göstərişləri ilə çalışır.

Cəfər sinfi mübarizəni yalnız bir ziyalının bütün qolçomaq və onun quyruqları ilə çəkişməsində görür. O, yoxsul, ortabab və muzdluların qolçomaq və "ən vəhşi, ən qaba, ən qəddar istismarçılar"a (Lenin) qarşı mübarizə aparmasını tamamilə unudur".

İllər keçəcək, "Almas" Azərbaycan səhnəsində daim uğurla göstəriləcək. Qonşu ölkələrin, qonşu xalqların teatrları da - xüsusən Qafqaz və Orta Asiya xalqlarının teatr səhnələrində də "Almas" illərcə repertuarda olacaq, seviləcək.

Ancaq "Almas"ın hələ yenicə səhnəyə gəldiyi vaxtlarda yazılmış bu məqalə lap əvvəldən onun yolunu yarımçıq qoymaq və təbii ki, əsərdən daha əvvəl müəllifin taleyində ciddi rol oynaya biləcək siyasi cəzalara rəvac vermək niyyəti daşıyır.

"Gənc dramaturq əsərdəki bəzi intriqaların yekunu olaraq Alması məzlumların pənahı, bir rahibə, pak və müəzzəm bir vücud göstərmişdir. Almas sinfi mübarizənin kəskin bir zamanında əsas məqsədini unudub ailə və ev ixtilafı intriqaları ilə məşğul olmaq və nişanlısını tamamilə yersiz qısqandırmaq kimi boş dəqiqələr keçirir. Beləliklə, müəllif yenə də qadın və ailə məsələsində "avamlıq və meşşanlıqla mübarizə" pərdələri altında yalnız anarxizm fikirlərini və "azad diləklər" ("Od gəlini") reklamı edir. Almas idealist, anarxist görüşünə sahib olan bir tipdir".

Məqalə müəllifi şura hökumətinin siyasi baxışları müstəvisindən dövlətin apardığı xəttə zidd olan, yaxud uyğun gəlməyən, əks cəbhənin mövqeyi sayılan bu mənfi siyasi məzmunlu kəlmələri Almasa aid etməklə əslində bunların hər birini ləkə, damğa olaraq Cəfər Cabbarlının özünə yapışdırmaq məqsədi güdür.

"İdealist" deyəndə də Alması yox, ən əvvəl onu yaratmış Cabbarlını nəzərdə tutur, "anarxist" deyəndə də və digər bu qəbil şura hökumətinin dilində düşmənlərə, yaxud əks cəbhə ilə oturub-duranlara, ayrı bir xəttin daşıyıcılarına şamil edilən gününə görə xatalı kəlmələri Cəfər Cabbarlıya culayır.

Şuralar cəmiyyətində dövlətin nəzərincə əsas partiyadır, komsomoldur və insanlar, fərdlər bu lokomotivin ardınca gedənlərdir. İttihamçı məqalə Cəfəri onda suçlayır ki, məqsədli şəkildə Alması partiyadan da, komsomoldan da yüksəkdə tutur, hökumətin edə bilmədiyini edən sayır. Kollektivləşmənin dövlətin başlıca şüarlarından olduğu bir əyyamda məqalə bu minvalla Cabbarlını kollektivləşdirmə əleyhdarına döndərir. Sovet əyyamlarını yaşamışlar, 1930-cu illərin amansız siyasi reallıqlarına bələd olanlar gözəlcə bilir ki, bunlar həmin dövrdə nə qədər dəhşətli töhmətlər idi. Mətbuat səhifələrindən gələn belə səslərsə adamın ictimaiyyət qarşısında düşmən elan edilməsinə bərabərdi: "Müəllif yoxsul, muzdur və ortababların mübarizədə qalib çıxacaqlarına inanmır. Və bunun üçün də bütün pyes boyu Almasla birlikdə mübarizə aparan Aftil dayını sonda mütərəddid bir halda verir. Cəfərin fikrincə, Almas hər şeyi firqə və Komsomoldan qabaq görür. O, guya firqə, Komsomol və sonra da yerli hökumətin görə bilmədiyi işi bacarır və bunu 3-4 yerdə sübuta çalışır. Burası qətiyyən inandırıcı deyil və ola da bilməz. Bu, yalnız müəllifin quruluşumuza xırda burjuaziya ziyalılığı gözü ilə baxdığı və kəndin kollektiv qüvvələrinə inanmadığını göstərir".

Artıq məqalənin sonuna doğru yazı müəllifi Cəfər Cabbarlını yıxmağa, onun kitabını biryolluq bağlamağa sarı daha qətiyyətlə addımlayır. Artıq onun adını birbaşa çəkir və açıq şəkildə yeni quruluşun, sovet ideologiyasının, şura hökumətinin apardığı xəttin deyil, ən yaxşı halda burjua ziyalılığının təmsilçisi olduğunu bəyan edir: "Almas kənddə firqə, Komsomol və nəhayət, yerli hökumətə bir müəllim olaraq yardım etmək deyil, bir dahi kimi çıxışda bulunur. Guya indiyə qədər bu kənddə firqə və Şura hökumətinin görə bilmədiyi işi indi Almas çox tez bir zamanda görmək istəyir".

Burada Cəfərə qarşı irinli hücumun, üzdən görünməyən əleyhdarların öz aralarında məşvərət edib xosunlaşdığı zaman işlətdiyi ifadələrdən biri pırtlayıb ortaya çıxır.

Cəfər Cabbarlı düşüncəsinin əhatəsi və gördüyü işlərin faydalılıq çəkisi ilə, əlbəttə ki, nəinki sıravi yaradıcılar cərgəsindən çox uca dayanan, hətta dövrün tanınmışları, ustad qələm sahibləri, parlaqları arasında da fərqlənən, onlardan da neçə boy ucada qərar tutan şəxsiyyət idi. İndi vaxtın hündürlüyündən baxarkən ona əli ürəyin üstünə qoyaraq "dahi" kəlməsini arxayınlıqla aid etmək mümkündür. Amma o zaman Cabbarlının əleyhdarları ondakı dahilik əlamətlərini açıqca görsələr də, onun bu yaşında dövrün digər cavanlı-ahıllı-qocalı yaradıcıları arasında zəkaca, istedadca neçə mərtəbə yüksəkdə dayandığını dərk etsələr də, "dahi" sözünü ona məsxərə ilə aid edir, Almasın özünü firqədən də, komsomoldan da, hökumətdən də uca tutduğuna diqqət yönəltməklə əslində Cəfərin belə olduğunu gözə soxmağa cəhd edir, dahilik iddiasına düşən bu cavanın yüyənini dartmağın vaxtı olduğunu yada salırdılar.

Cabbarlı başını aşağı salıb, gecə-gündüz oxumaqla, öyrənməklə, yazmaqla, yaratmaqla, günün çağırışlarına cavab verməklə məşğul idi. Hansı tərəfə baxırdın, onu görürdün. Bənzərsizliyi, seçkinliyi, fövqəladəliyi görünməyə bilməzdi. Kimdəsə iftixar oyadırdı, kimdəsə hikkə. O hövllənənlər hiss edirdilər ki, bu irəliləyişlə Cabbarlı gələcəkdə indikindən də qat-qat ucalara dikələcək. Ona görə Cəfərin sabahkı qaçılmaz yüksəlişlərinin qarşısını bəri başdan kəsməyin fitvası kimi bu və buna oxşar yazılar ortaya çıxırdı.

"Müəllif hadisələrin mərkəzini şəxsiyyət əsası üzərində qurmaqla onun istiqamətini tamamilə idealizmə çevirmişdir. Əsərdə doktor və Almasın nişanlısı Fuad kimi tiplər quru müqəvvadan ibarət qalmaqla iç üzləri lazımınca ifşa edilmir. Nəhayət, kənddə aparılan mübarizələrə yekun vurmaq üçün göndərilən üçlük komissiyanın nə məhkəmə və nə də firqə-komsomol olduğunu lazımi qədər aydınlaşdırmır. Ona görə də pyesin sonu kolxozu, məktəbi, klubu və bütün ictimai təşkilatları, yerli hökuməti belə dağılmış bir kəndin nəticədə nə hala düşdüyü və bir sözlə, kəndin yenidən qurulması göstərilmir. Bu isə "Almas" tamaşaçılarına tamamilə pis təsir bağışlayır".

Məqalənin bitəcəyində müəllif Cəfər Cabbarlının guya onların nöqteyi-nəzərindən siyasi simasını daha aydın göstərən əlavə bir neçə ifadə də işlədir, onu proletar yazıçısı hesab etməyərək, "sol cığırdaş" adlandırır: "Biz bütün bu səhvlərin gənc dramaturq Cabbarlı tərəfindən tamamilə etiraf edilməsini və bu səhvləri islah etmək yolu ilə həqiqi proletar səhnəsi yaradılışı uğrunda var qüvvə ilə mübarizə aparması vəzifəsini qarşıda qoyuruq. Bizə yaxın gəlməkdə olan sol cığırdaş Cabbarlının gələcəkdə proletar ədəbiyyatı relsinə düşməsi üçün həqiqi marksist tənqidi yolu ilə bütün bu nöqsan və səhvlərin aradan qaldırıla bilməsini təmin üçün çalışmalıyıq. Bu işdə güzəştə gedənlərə və bugünkü rekonstruksiya dövrünün tələblərindən kənarda qalanlara qarşı kəskin mübarizə atəşi açılmalıdır. Heç şübhəsiz ki, mübarizə atəşi bizim bütün cəbhə boyu hücuma keçib sinfi düşmənlərin bir sinif olaraq ləğv edilməsi üçün də həqiqi müvəffəqiyyətlər əldə etməkdə olduğumuzu bir daha nümayiş etdirəcəkdir".

Son cümlələrində müəllif iki dəfə "atəş" kəlməsini işlədir. Çox keçməyəcək, o atəşlər açılacaq. Cəfər Cabbarlı kimi parlaqların, demək olar, hamısına...

37 gəlsəydi və Cəfər Cabbarlı 37-yə qədər yaşayıb çatsaydı, heç şübhəsiz, indi sadəcə "Gənc işçi"nin səhifələrindəki bir məqalədə söz olaraq ona yönələn qanqaraldıcı atəş o vaxt artıq kürəyinə, ya köksünə tuşlanmış odlu silahın öldürücü atəşinə çevriləcəkdi...

...Küçə həmin küçədir. Dəyişən təkcə adıdır, bir də o küçədən hər gün keçən adamlar. Yoxsa ki, bura tikililəriylə, ağaclarıyla XX yüzilin ilk onilliklərindən bəri hüsnü ən az dəyişən Bakı küçələrindəndir.

1931-ci ilin oktyabrı. Ovaxtkı Kommunist, indiki İstiqlaliyyət küçəsi ilə aşağıdan yuxarı 4 gənc qalxır. Biri 21 yaşlı gənc şair Rəsul Rza (1910-1981), daha 3-ü də onun tay-tuşları, qələm yoldaşları.

Dadaş Bünyadzadə adına Dövlət Türk Bədaye Teatrosunda Cəfər Cabbarlının "1905-ci ildə" pyesinin premyerası 1931-ci il oktyabrın 1-də olmuşdu, teatr mövsümü bu yeni əsərin ilk göstərilişi ilə başlanmışdı, tamaşaçılar əsəri hərarətlə qarşılamışdı və üstündən 5-cə gün keçmiş - oktyabrın 6-da "Kommunist" qəzeti pyes barədə damğalayıcı, evyıxıcı məqalə dərc etmişdi (doğrudur, bundan bir gün qabaq - oktyabrın 5-də "Gənc işçi"də həmin "Abd. İsmayıl"ın "1905-ci ildə"nin də ilk tamaşasına həsr edilən məqaləsi dərc edilmişdi, orada da tikanlı sözlər, sərt tənqid vardı, amma hər halda o yazı bir əlyeri qoyurdu, əsəri tam inkar etmirdi, Cəfərin də "düzələcəyinə" ümid bəsləyirdi: "Biz əminik ki, öz yaradıcılıq və ideoloji sahəsində tam yenilik və inqilab yaradan Cəfər Cabbarlı bu nöqsanları islah etməklə özünün proletar ədəbiyyatı relsləri üzərinə düşməyə çalışacağını işdə sübut edəcəkdir).

Və bu 4 gənc Kommunist küçəsi ilə aşağı enən Cəfər Cabbarlıyla rastlaşır. Şiddətli də xəzri əsirmiş.

O anlar, Bakının o xəzrili, Cəfərli günü Rəsul Rzanın düz 28 il sonra - 1959-cu uldə yazdığı xatirəsində elə həmingünkü canlılığında həmişəlik qalıb.

Rəsul Rzanın, həmyaşlarının nəzərində Cəfər kim idi: "Cabbarlı məşhur bir dramaturq, biz isə o zaman hələ ədəbiyyata yeni gəlmiş gənclər idik. Lakin Cəfər Cabbarlı ilə danışmaq, mübahisə etmək, ondan məsləhət almaq üçün rəsmi və yaxın tanışlıq lazım deyildi. Cəfər Cabbarlının bütün ömrünü saatlara bölsək, demək olar ki, bu saatların lap az hissəsi onun yuxusuna, istirahətinə, qalan böyük hissəsi isə teatra, səhnədə, evdə, tramvayda, küçədə gedəndə onun bir laboratoriya kimi işləyən yaradıcı qəlbinin, beyninin fəaliyyətinə sərf olunurdu".

O vaxt qəzetlərin sayı az idisə də, oxuyanı çox idi. İllah da ki, Cabbarlı kimi məşhur bir ədibə qarşı "Kommunist"də dərc edilən və Rəsul Rzanın sözü olmasın, onu "dünyanın bütün günahlarında təqsirləndirən" məqalə ola. Hər belə hay-küylü yazı neçə günlər ziyalılar dairəsində, elə həm də camaat arasında söz-söhbət, "belə vururlarsa, demək, ortada biz bilməyən mətləblər var, yəqin, nəsə gözlənilir" kimi şayiələrin, qeybətlərin mövzusu olardı.

Qarşılaşırlar, salamlaşırlar və söhbət istər-istəməz o yazının üstünə gəlir. Cəfər gileylənməyə başlayır ki, mən nə yazsam, tənqidi əvvəldən hazırdır. Siz də susub durursunuz. Cəfəri tənqid eləyəndə, maşallah, təbiniz rəvan olur.

Ona görə gileylənirdi ki, bu cavanları öz ruhuna yaxın bilirdi, amma eyhamı da səbəbsiz deyildi. Bu ərəfələrdə əleyhinə dərc edilən çoximzalı yazıların altına həmin cavanlardan da bəzilərinin adının əlavə edilməsi təcrübəsi artıq vardı. Cəfər əleyhdarları belə kompaniyaları qoşub-düzəndə həm də onu qabartmış olurdular ki, görün Cəfərə qarşı yalnız biz - hökumət adamları, yaşlı yazıçılar getmir, cavanlar da onunla razılaşmır.

Rəsul məqalədən çox narazı qaldığını deyəndə Cəfərin gözlərində maraq oyanır. Rəsul Rza illər sonra xatırlayırdı: "Elə bil məni birinci dəfə görürdü".

Bir neçə gün sonra teatrda "1905-ci ildə" ilə bağlı disput keçirilir. Rəsul da, onunla həmfikir dostları da kəskin çıxış edirlər. "Kommunist"dəki məqalənin daşını daş üstündə qoymurlar. Soraq Cəfərə də çatır. Növbəti dəfə yenə təsadüfi görüşləri əsnasında etiraf edir: "Düzü, mən elə zənn edirdim ki, siz də məqaləçinin fikrini müdafiə edəcəksiniz".

"Məqaləçi" nə yazmışdı, müdafiəçilər nə söyləmişdi. Qəzetlərin tarix yaşadan pozulmaz yaddaşı onu da, bunu da hifz edib.

Xəlil İbrahim (1892-1938) "Kommunist"də "Tənqid və biblioqrafiya" rubrikası altında dərc edilmiş "1905-ci il" adlı məqaləsinin elə ilk cümləsindən Cəfərin keçmişlərdən ziyanlı bir mühit içərisindən çıxaraq zərərli düşüncələr daşıdığını diqqətə çatdırmaqla guya indi müasir mövzuda yazmış olduğu bu əsərin də sovet dövlətinin, onun məfkurəsinin yürütdüyü xəttə uyğun gəlmədiyini elan edirdi.

İşlədilən ibarələrdən, siyasi yanaşmalardan, qəddar ümumiləşdirmələrdən anlaşılan budur ki, məqalənin əsas tezisləri (bəlkə elə əsas hissəsi hazır mətn şəklində" yuxarıdan gəlirmiş və məqalənin sonunda bu, təxminən etiraf da edilir. Yazının axırında redaksiya qeydi var: "İDARƏDƏN: Müəllifin fikriylə idarəmiz şərikdir".

Premyeranın sevinci soyumamış ovqatı təlx edən mərdümazar yazı ifşaçı və inkarçı ədalarla başlayırdı: "Keçmişdə individualist xəstə ziyalı və meşşan mühitində dolaşan Cəfər bu dəfə, nəhayət, ümumi inqilabi mövzu` yoluna çıxmışdır. Fəqət bununla bərabər qeyd etməliyik ki, əsərin adı ilə mündərəcəsi biri-birinə uyğun gəlmir. 1905-ci il - Oktyabr İnqilabına ümumi hazırlıq məşqidir. Fəqət Cəfərin "1905-ci il"ində bu böyük hazırlıqdan, Çin, İran, Türkiyə və sair ölkələrdə əks-səda buraxmış, dünyanın böyük bir hissəsinə təsir etmiş olan 1905-ci il inqilabından bir əsər varmıdır? Orada nəinki sabiq Rusiya imperiyası, hətta məhdud Azərbaycan ölçüsündə belə 5-ci il inqilabı yoxdur. O böyük il yalnız erməni-türk qırğınilə nümayiş etdirilməmişdir. Əgər ortada tətildən bəhs olunur və bir işçi iclası göstərilirsə, o da ancaq yenə erməni-türk qırğını münasibətilə meydana çıxmış məhdud bir hərəkət kimi nəzərə gəlir. Burada nə inqilab vardır, nə inqilabçı proletariatın qabaq sırasında gedən böyük Bakı təşkilatının inqilabı fəaliyyəti. Yenə bu təşkilatın fəaliyyəti ancaq general-qubernator "huzurinə" nümayəndələr göndərərək, qardaş millətlər qırğınının dayandırılmasını tələb etməkdən ibarət olub qalır. O böyük tətillər, o böyük inqilabi çıxışlar, o böyük inqilabi fəaliyyət yalnız erməni-türk qırğını münasibətilə tətil təhdidindən ibarət olaraq məhdud qalır. Böyləliklə, əsərdə 1905 inqilabı yox, yalnız erməni-türk münasibəti vardır".

Xəfiyyə düşüncəli dövlət Cəfərin hansı keçmişə sahib olduğundan yaxşı agahdısa və hər dəfə imkan düşdükcə bunu nümayişkaranə şəkildə Cabbarlının başına qaxırdısa, təbii ki, öz keçmişini ədib bütün xırda təfərrüatlarıyla daha yaxşı bilirdi, şura hökumətinin hansı yuvanın quşu olmasından da cikinə-bikinəcən xəbərdardı və ona görə də ilk növbədə dövlətin siyasətindən qorunmaqçün, özünü hökumət gözündə doğrultmaqçün, yeni quruluşun yanında olmağını inandırıcılıqla göstərməkçün hansısa addımlar atmalı idi, sovetlərin də döşünə yatan, mövzuca, məzmunca onları təmin edəcək əsərlər barədə də düşünməli idi. Elə "1905-ci ildə" onun öz aləmində xilasedici kimi düşünüb işlədiyi mövzulardan biri idi. Amma ilk addımdanca bu pyes respublikanın bir nömrəli ideoloji qəzetinin səhifələrində belə süngü ilə qarşılanmışdı.

Cəfər Cəfər idi, başının üstündən qılınc kimi asılmış və boynunu vurmağa hər an hazır olan sovet gilyotinini - dövlət siyasi maşınını yola verməkçün müasir, aktual, sovetəxoş mövzulara müraciətin çevrəsini get-gedə genişləndirsə də, hər halda millətin dərdlərini də, milli tariximizin gerçəklərini də qələmə verildiyi kimi yox, olduğu sayaq göstərməkdən ötrü ən kiçik imkandan da yararlanırdı.

Elə "1905-ci ildə" pyesində də onun çatdırmaq istədiyi başlıca mətləblərdən biri bu idi ki, erməni-azərbaycanlı ədavəti və münaqişəsinin təməlində dayanan çarizmin "parçala, hökm sür" siyasətidir. Lakin çarizmi özünə qatı düşmən hesab etsə də, eyni siyasəti o vaxt da yürüdən, sonrakı onillərdə də davam etdirəcək bolşevizm izi azdırmağa, "qüsuru özünüzdə axtarın" qənaətini məhəlli beyinlərə yeritməyə çalışırdı. Kremldən gələn bu ismarış yerli hakimiyyətlər üçün bir düstur idi və həmin mövqe elə Cabbarlını təftiş edən bu yazıda da vardı: "Pyesə baxdıqca oylə gəlir ki, guya bütün erməni-türk qırğınına səbəb yalnız çar general-qubernatorunun provakasiyası olmuşdur. Bəlkə erməni burjuaziyası da, türk burjuaziyası da bu provakasiyanın fədası olub qırğın salmışdır. General-qubernatorun provakasiyası olmasaydı, kim bilir, bəlkə heç qırğın da olmazmış! (?!) 1905-1907-ci illərdə Kafkasyada vüku bulmuş olan bütün erməni-türk qırğınlarında, şübhəsiz, çar qubernatorlarının, çar generallarının, ümumiyyətlə, çinovniklərin böyük rolu olmuşdur. Onlar inqilab cəbhəsini parçalayaraq və bütün əməkçilərin fikrini inqilabdan yayındıraraq, başını milli məsələlər ilə qarışdırıb inqilabı boğmaq üçün sabiq Rusiya imperiyasında yəhudi talanları, erməni-türk qırğınları və sairə vasitəsilə əməkçilər arasında nifaq salmaqda aktiv iştirak edirlərdi. Bu da doğrudur ki, çox yerdə çar məmurları gah erməni və gah türk tərəfini saxlayaraq onlara kömək verməklə qardaş qırğınını alovlandırırlardı. Lakin bununla bərabər, qardaş qırğını, şübhəsiz, tək general-qubernatorlar provakasiyası nəticəsi olmayaraq, hər iki millətin burjuaziya sinfi arasında bir hegemonluq davası nəticəsi idi də. 1905-1907-ci illər qırğınının ictimai-iqtisadi zəminəsini sükutla keçərək, yalnız general-qubernator provakasiyası kimi göstərmək, şübhəsiz, böyük bir səhvdir. Əsərə görə Salamoflar, Ağamyanlar və sair erməni və türk kapitalistləri yalnız general-qubernatorun təhrikiylə milli qırğın düzəldirlər. Halbuki yeni əmələ gəlməkdə olan türk burjuaziyası ilə erməni burjuaziyasının iqtisadi rəqabət və üstünlük mübarizəsi o hadisələrdə çarizm provakasiyasından az rol oynamamışdır. Cəfər isə bu cəhəti unutmuşdur".

Bunların heç biri yüngül iradlar, bir pyesə ədəbi tənqidin verdiyi qiymətlər deyildi. Bu cümlələrin hər biri siyasi ittihamnamədən iqtibaslara bənzəyirdi. Tənqidçi deyil, prokuror ahəngi ilə səslənən bu qənaətlərin hərəsi özünə görə bir killerin qurbanının salamat qalmasına ümid yeri qoymayan dəqiq atəşi kimi idi.

Akademik Rafael Hüseynov

525-ci qəzet