Cəfər Cabbarlı sağlığında da, həyatdan gedəndən sonra da həmişə diqqət mərkəzində olan, haqqında ən çox yazılmış ədiblərimizdəndir. Çoxlu kitablar nəşr edilib, saysız məqalələr yazılıb, dissertasiyalar müdafiə edilib. Sanki sağına-soluna Cabbarlı tam araşdırılıb.

Axı bu qədər yazılanın qarşılığında bunca qısa ömrə sığan yaradıcılıq və həyat, yəqin ki, tam əhatə edilməli idi. Amma təəssüf ki, belə deyil. Bir neçə ay əvvələdək elə mən də bu düşüncədə idim ki, Cabbarlı ömrü və irsinin heç bir qaranlıq küncü qalmayıb. Lakin dərinlərə endikcə gördüm ki, əsla belə deyil, Cabbarlı heç də sonacan və bütöv şəkildə öyrənilməyib. Xüsusən bu da nəzərdə saxlanılmalıdır ki, Cabbarlı haqqında araşdırmaların mütləq əksəriyyəti həm bir para arxivlərin qapalı olması, həm də sovet dövrünün məhdudlaşdırıcı siyasi şərtlərinin yaratdığı maneələr ucbatından tam mənzərəni əhatə etməyib. Cabbarlını görməyə və göstərməyə indiki daha geniş imkanların mövcud olduğu şəraitdə ardıcıl cəhdlər gərək mütləq edilə. Əlbəttə, elə həmin dövrün bir sıra parlaq, amma heç işığını gərəyincə saçmağa imkan verilmədən həyatdan qoparılan qələm sahibləri olub ki, yerli-dibli yada düşmürlər, barələrində ya heç yazılmayıb, ya da ötəri söz açılıb - onları da aramağa, üzə çıxarmağa, yazdıqlarını hamınınkılaşdırmağa ehtiyac var. Ancaq Cabbarlı müstəsnadır və onu başqa kimləsə müqayisə etmək çətindir.

Cəfər misilsiz dramaturq, istedadlı nasir, rəvan təbli şair, əvəzsiz şeir və nəsr tərcüməçisi, özündə həm ssenariçiliyi, həm rejissorluğu, həm prodüserliyi qovuşduran mahir kinoçu olmaqla yanaşı, həm də iti müşahidəli, bədii mətnin alt qatlarını həssaslıqla görüb-duyan, bəlli bir ədəbi hadisəni ümumədəbi kontekstdə seyr edərək ona sərrast qiymət verməyə qadir bəsirətli ədəbiyyatşünas, tənqidçi idi.

Cəfər bütün biliyini, ədəbi istedadını yalnız ədəbiyyatşünaslıq səmtinə yönəltmiş olsaydı, bu sahəyə aid ortada olan yazıları, həmin yazıların səriştəliliyi və sanbalı göstərir və inandırır ki, yeni Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının ən aparıcı siması, məktəb və yol yaradıcısına çevrilərdi.

Bunun şairanə bir təəssürat, Cabbarlıya heyranlıqdan doğan ürkək ehtimal deyil, sübutları, dəlilləri, əsasları göz önündə olan və bir dərin məntiqli zənnetmədən daha artıq əmin təsdiqetmə olmasını əyan edən Cəfərin əlimizdəki ədəbiyyat araşdırmaları, onlardakı miqyas və həmin yazıların onunla eyni illərdə yaşamış və ədəbiyyatşünaslıq təcrübələri ortada olan, ədəbiyyatşünas deyə qəbul edə biləcəyimiz şəxsiyyətlərin irsi ilə müqayisədən doğan nəticələrdir.

O dövrün digər ədəbiyyat araşdırıcılarının yazıları peşəkar mənada ədəbi tənqiddən daha çox ədəbiyyat tarixçiliyi tərzindədir.

Cəfərinsə hər yazısı təhlil dərinliyi ilə seçilir və bu cəhət də dərhal qabarıqlaşaraq diqqət oyadır ki, Cabbarlı şərqşünasdır, ədəbiyyatın yeni dövrünün hansısa nailiyyətlərindən söz açanda bu əldə edilmişləri bədii sözümüzün bir neçə yüzillik boyunca və fərqli dillərdə yaradılmış mirası ilə əlaqədə seyr edir. Bu baxımdan onun təhlilləri və qənaətləri o çağın Azərbaycan ədəbiyyatşünaslarının hamısının mülahizələrindən həm elmi sanbalı, sərrastlığı, hədəfə düz onluğa vurması ilə seçilirsə, digər tərəfdən insanı yenə oçağkı başqa ədəbiyyatşünasların heç birində (elə həm də sonrakıların yüzdədoxsanında) rast gəlmədiyimiz şeir misraları qədər parlaq, şirin, təsirli ifadəsilə valeh qoyur.

1928-ci ildən bəri Məhəmməd Füzuli haqqında da, Mirzə Fətəli Axundzadə barəsində də müxtəlif nəsillərin Azərbaycan ədəbiyyatşünasları (xaricilər də öz yerində) sayı minləri aşacaq qədər kitab və məqalələr yazmış, onların arasında böyük alimlərimiz də az olmamışdır. Ancaq həm Məhəmməd Füzulinin yeni zamanaqədərki ədəbiyyatımıza vurduğu möhür, həm də Mirzə Fətəlinin devrimçi və yenilikçi gəlişinin fəlsəfəsini və məğzini bunca sadəlik və dürüstlüklə açan, həm də belə şairanə bir şəkildə qələmə gətirən ayrısı olmayıb. Cabbarlı Füzulini sevimli bir tilsim, Mirzə Fətəlini o dörd əsrlik tilsimi qıraraq yeni bir əfsun yaradan adlandırırdı və Cəfərin həmin mətləbi necə sözə çevirməsinin özü də başqa bir sehr idi: "Füzuli azəri ədəbiyyatını fars və ərəb girdablarından dartıb çıxarmış və dörd yanını sarmış boşluq içərisində yeni doğulmuş ədəbiyyatını çiyinlərinə almış və yenilməz addımlarla ta yüksəklərə qaldırıb, parlaq bir sentimentalizm ədəbiyyatı olmaq üzrə vaxtında təqdim etmişdir. Füzulinin dörd əsr bundan əvvəl yazdığı sentimentalist əsərlər bu gün belə bütün sentimentalizm ədəbiyyatının ilk sıralarında gedə bilir. O öz mövzularında bəzən böyük ədəbi keçmişə malik yazıçılarla yarışmış, onların yazdıqları mövzulardan istifadə etmiş, lakin bu yarışda onlardan geri qalmamış və hər halda "Leyli və Məcnun" kimi dahiyanə əsərində öz qoca rəqiblərini geri buraxmış və hamısından yüksəyə qalxmışdır".

Bu, klassik fars və türkdilli ədəbiyyatı gözəlcə bilən bir mütəxəssisin qənaətidir. Cabbarlının indiyədək nəşr olunmuş cildlərinə daxil edilməmiş araşdırmalarından biri klassik farsdilli ədəbiyyatın keçdiyi yola və şəxsiyyətlərə həsr edilib, indiyədək də işıq üzünə çıxarılmadan Elmlər Akademiyamızın Əlyazmalar İnstitutunda saxlanmaqdadır. 20 vərəqdən ibarət olan "İslamiyyətdən sonrakı fars ədəbiyyatı" adlı bu araşdırma sanki xarici bir ədəbiyyatın tarixini seyr edirsə də, məzmun o ədəbiyyatdan Azərbaycan sözünə keçən dalğalar və farsdilli şeirin tərəqqisinə Azərbaycan qələmlərinin verdiyi töhfələrdən ibarətdir.

Cabbarlının ana dilində yazdıqları, xırda istisnalar nəzərə alınmaqla, ərəb əlifbasındadır. Dünənin tədqiqatçıları indiyədək nələri işlək qrafikalarımıza köçürərək nəşr etdiriblərsə, qazancımızdır, qalanlarının aqibəti isə narahatlıq doğurur, çünki əski əlifbada olan mətnləri oxuya bilənlərimizin sayı günü-gündən azalır. Ona ümid bəsləsək ki, indi süni zəka əyyamlarında bir çox proqramlar yaradılır ki, dəqiqələr və saniyələr ərzində o cür əlyazmaları da oxuyaraq latın qrafikasında təqdim edə bilər, yenə digər nigaranlıq qüvvədə qalır - həmin oxunmuşları gözüyumulu qəbul edə bilmərik axı, maşının nəyi düz, nəyi yanlış oxuduğuna nəzarət edəcək insan həmişə mütləq mənada umulacaq.

Cabbarlının farsdilli ədəbiyyatın keçdiyi yola həsr etdiyi həmin yazısı, təsəvvüf haqqındakı yenə əlyazmada qalan və eyni yerdə qorunan digər məqaləsi də anladır ki, Cəfər Yaxın və Orta Şərq xalqlarının bir çox cəhətdən müştərək olan ədəbi-fəlsəfi fikrinin keçdiyi yolu mənbələrlə, tarixi vəsiqələrin bələdçiliyi ilə hərtərəfli bilirdi, ona görə də Füzulinin özündən əvvəl yaşayıb-yaratmış böyük söz ustadlarından geri qalmayaraq yenilikçilik edə bilməsini yazanda hay-küyçü vətənpərvərlərin sadədil və asanca inkar edilə bilən mülahizələrindəki kimi yalnız hissiyyatın əsiri deyildi, görürdü, bilirdi, tutuşdururdu və Füzuli üstünlüyünü təsdiq edəcək bolluca sübutlar, dəlillər gətirmək gücündə idi.

Füzulinin yeniliklər gətirdiyini, Azərbaycan ədəbiyyatını irəli apardığını yazmağına yazırdı, amma Füzulinin özündən asılı olmayaraq ədəbiyyatımızın sonrakı inkişafına vurduğu ziyandan bəhs etməyi də unutmurdu.

Bu "ziyanı" əslində Füzuli elə yaşadığı əsrdə və ömür sürdüyü şəhərdəcə vurmağa başlamışdı.

Əhdi Bağdadinin "Gülşən üş-şüəra" təzkirəsini vərəqlədikcə oğlu Fəzli də daxil olmaqla ətrafındakı şairlərin hamısının hipnoz altındaymış kimi onun qaçılmaz təsirində qalmasına şahid kəsilirik. Aydın məsələdir: Füzulinin həndəvərində olub onun cazibəsinə düşməmək mümkün deyildi. Ancaq bu cazibə onillər yox, yüzillərlə davam edəndə artıq ədəbiyyatın ayağına bağlı zəncirlərə çevrilirdi. Səbəbkar zəncirçi - Füzuli idi. Onun təqsiri həddən artıq parlaqlığında idi, onun günahı ötülməzliyində idi və bu "günahlar" da artıq, Cabbarlının sərrast ifadəsincə, "tilsim" həddinə yetişdiyindən şeirimiz yerində saymağa məcbur qalırdı. Ondan daha güclüsü doğulmalı idi ki, onun həmin tərzdə yazdığından daha güclü yaza bilsin. Ya da elə birisi, ya biriləri gəlməli idi ki, büsbütün yeni tərz yaratsın və həmin Füzulininkinə qətiyyən oxşamayan üslub və yanaşma yeni və müstəqil yola çevrilsin, bu xətti tutub gedən, köhnə tilsimlərə uymayan təzə nəsillər yetişsin.

Cabbarlı bu tilsimdən və həmin sehrdənqurtarmadan da ədəbiyyatşünaslığımızda ilk dəfə söz açandır: "Füzuli öz dühası ilə Azərbaycana parlaq klassik bir ədəbiyyat verdi. Lakin eyni zamanda onun dühası ağır bir yük kimi azəri ədəbiyyatının inkişafı üzərinə düşüb, onu öz ağırlığı altında əzməyə başladı. El ağzından çıxmış ədəbiyyat bir dahinin qələmi altında yonuldu və birdən-birə klassik bir yüksəkliyə qalxdı. Mühit isə bu yüksəkliyə çıxacaq bir hazırlığa malik deyildi. Azəri ədəbiyyatının Füzuli yüksəkliyində dayanması və mütərəqqi addımlarla yüksəklərə doğru irəliləməsi üçün həyati bir dayağı yox idi. Odur ki, Füzuli öz əlini ədəbiyyatdan çəkər-çəkməz ədəbiyyat mütərəqqi gedişi ilə irəliləmək deyil, bəlkə yüksəldiyi yerdə belə dayanmadı və sürətli hərəkətlə enişə doğru yuvarlanmağa başladı. Bu eniş qoca rəhbərin ardınca gedən sıra ədəbiyyatı bir seylab kimi yaxalayır və öz ağırlığı altında əzib öz eniş yolu ilə axıdırdı. Şairlər, ədiblər Füzulini ötməyə deyil, bəlkə ona yetişməyə və var qüvvələri ilə öz əsərlərini Füzulinin əsərlərinə bənzətməyə və beləliklə, ədəbiyyatı qırıldığı nöqtəyə vardırmağa və orada bərkitməyə çalışırdılar. Beləliklə, azəri ədəbiyyatı öz orijinal mənliyini itirmiş və Füzulinin ardınca qoşmağa başlamışdı. Artıq ədəbiyyat öz mövzusunu həyatdan və mühitin təməlindən almır, həyatın psixologiyası ilə yaşamır, bəlkə keçmiş, söylənmiş sözləri, daha doğrusu, Füzulinin dahiyanə şeirlərini daha bayağı, daha zəif və boyasız bir şəkildə təkrar edirdi. Füzulinin bir qəzəli yüzlərlə şairlər üçün ilham mənbəyi olur, şairlər öz şeirlərini ona bənzətməyə çalışırdılar. "Füzuliyanə" qəzəllər yazmaq şairlərin idealı olmuşdur. Bənzətmələr, təxmislər yol alıb gedirdi. Ədəbiyyat öz normal yolunu itirmiş, həlqəvi bir gedişlə Füzulinin başına hərlənir, haraya getdiyini özü də bilmirdi. Füzuli elə bir tilsim idi ki, ədəbiyyatımız ondan bir addım belə olsun bayıra çıxmır və uzun illər yeni bir şəklə keçmirdi. Beləliklə, ədəbiyyat getdikcə həyatdan uzaqlaşır, ayağı həyat torpağından üzülür, bayağılaşır, düşkünləşir və çıxılmaz bir tilsim içərisində çırpınırdı. Birinci olaraq bu cadulanmış gedişə qarşı çıxan, bu saxlanmaz axını toxtadan, bu çıxılmaz yoldan çıxan və bu qırılmaz qəzəl və qəsidə tilsimini qıran Mirzə Fətəli Axundzadə olmuşdur".

"Divan" ədəbiyyatından, sufi, hürufi, qələndəri, bektaşi və neçə belə cərəyanın ədəbiyyatı sarmış ovsunundan bütöv bir millətin ədəbiyyatını xilas edərək onu yeni üfüqə çıxarmaqçün, ulduzşünaslıqda deyilən sayaq, ayrı bir kosmik sürət lazım idi. Mirzə Fətəlinin bütün yazdıqlarının fövqündə dayanan başlıca xidmətinin məhz bundan ibarət olduğunu da Cabbarlı Axundzadədən yazmışların hamısından daha sərrast, daha dəqiq, həm də daha ilkin ifadə edə bildi: "Mirzə Fətəli bir ədib və bir şair olmaqdan daha artıq bir cəmiyyətçi, bir əməlpərvərdi. Onu yazıçılığa təhrik edən də bədii zövqündən daha artıq ictimai məfkurələri idi. O, yazılarını bir sənət adına deyil, bəlkə ictimai məfkurəsi adına yazır və öz əsərlərindən sadə bədii bir zövq deyil, həyat və cəmiyyət üçün bir nəticə gözləyirdi. O, ədəbiyyatı öz duyğularının, öz məfkurələrinin bir tərcümanı kimi tanıyır və beləliklə, köhnədən qalmış "sənət sənət üçündür", "onu ancaq bir neçə ariflər və bilicilər anlarlar" gedişindən ayrılıb, "sənət həyat üçündür" prinsipini irəli sürürdü. O, ədəbiyyatı öz məfkurələrini həyata keçirmək və yaymaq üçün bir vasitə bilirdi.

...Bəlli olduğu üzrə, Mirzə Fətəlinin mühiti köhnə feodalizmin dağıldığı, yeni ticarət burjuaziyasının törətdiyi əski Şərq ənənəsinin pozulduğu, yeni Qərb mədəniyyətinin araya soxulduğu bir dövrün mücəssəməsidir. Həyatın bir tərəfi sökülür, dağılır, o biri tərəfi başqa, tam başqa və yeni bir biçimdə tikilirdi. Burada Mirzə Fətəli bir mühəndis kimi bu sökülən və tikilən binanın başı yanında durmuş, amansız qələmi ilə bura sökülməlidir, bura isə belə tikilməlidir deyir. Həm də bunların kefi bir əmrlə demir: köhnə yaşayışın bütün nöqsanlarını, yaramazlığını, yeni gedişin isə bütün faydalarını irəli sürür, anladır, qandırırdı".

Ədəbiyyat, söz tarixi bir bütövdür, onun hansısa bir dövrünün, hansısa bir yaradıcısının dərin bilicisi olmaq mümkündür. Lakin sən bu halda yalnız bəlli bir ədəbi hadisənin, müəyyən bir ədəbi simanın şünası adlana bilərsən, bütövlükdə ədəbiyyatşünas yox. Hərçənd hər kəlməni ağırlığını düşünmədən hər kəsə aid edirlər. Əsl ədəbiyyatşünas baxışının və qiymətinin nə olduğu Cabbarlının zehnindən qopmuş bu kiçicik parçada açıqca görünməkdədir. Həm klassik ədəbiyyatı bilir, Füzuliyəqədərki şeirimizin yolundan, ənənələrindən, sıxıntılarından agahdır, həm Füzuli təsirilə irəliləmiş ədəbiyyatımızın incəliklərindən halidir, həm yeni dövrün ictimai-siyasi gedişatından, təzə zamanın ədəbiyyatdan nə istədiyindən xəbərdardır, həm də Mirzə Fətəlinin bu yenini qurmaqçün hansı çəpərləri və hasarları sındırmasından bilgilidir. Min illik tarixə və ədəbi inkişafa üstdən baxa və mənzərəni panoramda görə bildiyinə görə qiymətləndirməsi də bunca köhnəlməz, düsturbiçimlidir.

İlk gəncliyindən klassik ədəbiyyatın qazanında qaynadığından, yeniyə və biliyə də müdam qəlbən yönəlmiş olduğundan Cabbarlıda bu cür mükəmməl ədəbiyyatşünas düşüncə tərzi elə gəncliyindən vardı, sadəcə, illər ötdükcə artan savadı, genişlənən mütaliə dairəsi yanaşmalarını və dəyərləndirmələrini daha da cilalayır, kamilləşdirirdi.

1922-ci ildə Cəfər hələ xeyli gənc idi, fəthləri, hamılıqla etiraf ediləcəyi günlər və illər qarşıdaydı, ancaq elə həmin ildə "Zəhmət" qəzetində bir-birinin ardınca ümumi "Ədəbi mübahisələr" sərlövhəsi altında dərc edilən 5 yazısında (1922-ci il 19, 20, 23, 25, 28 iyun tarixli 133-141-ci nömrələr) o, bişkin ədəbiyyatşünas kimi görünürdü, mühakimələrindən yalnız Şərq deyil, Qərb ədəbiyyatına da yaxşı bələdliyi anlaşılırdı və Floberin, Mopassanın və digər məşhurların yazdıqlarını öz ədiblərimizin əsərlərindən pis bilmədiyi aşkarca idi. Həm də bu ədəbi mübahisəyə girişmək məxsusi cəsarət tələb edirdi, gərək belə çətin və məsul ədəbiyyatşünaslıq qarşıdurmasına fikrən, daxilən hazır olaydın. Cəfərin də polemikaya başladığı şəxsin həmin dövrdə ədəbiyyatşünas kimi söz və düşüncə mühitimizin yüksək tutduğu, bəlkə də ən birinci saydığı Kazımoğlu idi - Seyid Hüseyn! Cabbarlı özü Seyid Hüseynə belə qiymət verirdi: "Yalnız Azərbaycanda deyil, bəlkə bütün Zaqafqaziya ölkələri arasında ilk olaraq tənqidlər yazmış, tənqidçiliyi ilə məruf olmuş, möhtərəm münəqqidimiz Kazımoğlu!"

Seyid Hüseynin 1922-ci il "Kommunist" qəzetinin 6 iyun sayında çıxmış məqaləsindən təkanlanaraq Cabbarlının silsilə məqalələrində toxunduğu məsələlər əsasən söz sənətinin nəzəri tərəfləri, fəlsəfəsi ilə bağlıdır. Cabbarlı bu məqalələrində zəmanənin ən məşhur və qüdrətli dramaturqu Hüseyn Cavidin pyeslərinin timsalında "sənət sənət üçündür", "sənət həyat üçündür", "ədəbi əsərdə şəxsiyyət və reyri şəxsiyyət", "realizm və romantizmin hüdudları" və digər bu qəbil vacib mövzularla bağlı fikirlərini açıqlayır. O illərdə Cavid elə ali nüfuza malik idi ki, onun hansısa əsəri haqqında mənfi bir iradın dilə-qələmə gətirilməsi küfr kimi qavranılırdı (Cavidə hər yerindən duranın çirkab atacağı, ona yekə-yekə nəyi necə yazmaq dərsi vermək istəyən ədəbiyyat tümüklərinin meydan sulayacağı 1936-1937-ci illər hələ uzaqda idi). Cabbarlısa toxunduğu məsələlərdən alimanə təmkin və haqqında yazdığının şəxsiyyətinə və qələminə sadəcə böyük ehtiram deyil, hətta pərəstişə çatan bir heyranlıqla bəhs edirdi. Cavidin səhnədən düşməyən ayrı-ayrı dramları ilə əlaqədar gənc Cəfərin mülahizələri və tənqidləri bir sıra hallarda çox sərt, kəskin olsa da, hər dəfə incə təhlilə, möhkəm məntiqi dəlillərə, mötəbər elmi əsaslandırmalara söykənirdi. Cəfərin tənqidçi, ədəbiyyatşünas nəcibliyi və adilliyi ondan ibarət idi ki, Cavidin pyesləri ilə bağlı razılaşmadığı, məqbul saymadığı, belə olmamasını istədiyi bütün başlıca nöqtələrə bağlı düşüncələrini ifadə etdikdən sonra yaşına tən gəlməyən qocamanca müdrikliklə və ümumtürk ədəbi dil məkanını xəyalında canlandıraraq görkəmli sənətkarın şeir lisanı ilə bağlı həm nəzəri, həm təcrübi cəhətdən çox doğru, əhəmiyyətli, ortaq türk ədəbi dili ətrafındakı mübahisə və müzakirələrdə əsas götürülə biləcək aforizmvari mövqe sərgiləyirdi: "Caviddə su kimi duru, almas kimi saf, parlaq və oynaq bir lisan vardır ki, bu, islahına çalışan lisanımızın təkamül özülü ola biləcəkdir zənnindəyik. Zatən, bir millət üçün lisanı onun şairləri, ədibləri yaradırlar ki, Cavid də bu cəhətdən qiymətlidir. Bizcə, Cavidin orta bir yol götürmüş lisanı Azərbaycanda tətbiq ediləcəyi kimi, ərəbləşmiş Fikrət və Hamid lisanlarını da meydandan sıxıb çıxaracaqdır. İkincisi, Caviddə hər kəsi məftun və əsir edəcək bir qüvvə-yi şeiriyyə vardır. Zatən, əsərlərinin ən böyük gözəlliyi və qüvvəti də burasındadır. Biz bu şeir və lisanı ümumtürk aləmi-ədəbiyyat səhnəsinə xüsusi malımız kimi çıxara bilərik".

Diqqət edilsin ki, 23 yaşlı Cəfər Cavidi və onun şeirini, poeziyasının dilini də ümumtürk ədəbi müstəvisində götürür, məsələyə əngin miqyasda baxır və Cavid dilində həm türk dünyasını qovuşdurmağa layiq və qadir məziyyətlər tapır, həm də Azərbaycanı bu brendlə Turan mühitində önə çıxmağa layiq və haqlı sayır.

1920-ci illərdəki Azərbaycanın, illah da onun Bakısının, məxsusən ziyalılar təbəqəsi və mühitinin hansı ovqatda olduğunu, yaşanılan gün və gələcək haqqında necə düşündüyünü düzgün təsəvvür etməyin, üstündən bir əsr hüdudunda vaxt keçərkən müasirlərimizin gerçək mahiyyəti və təbiətini sonacan anlamaqda çətinlik çəkdikləri, bəzən indinin ovqatı ilə qiymət verməyə cəhd etdiklərindən də xətalara yol verdikləri həmin çağları olduğu kimi duymağın ən ümdə körpülərindən biri mətbuatdır. O zamanın qəzet-jurnalları dolduran inqilab pafoslu yazılarını indi mütaliə etdikcə bunları kütləvi psixoz sayan da tapılır, dinə oxşadaraq insanların o çağlarda ideologiyaya hamılıqla robotsayaq yeni bir inanca tapınması, sitayişi kimi yozanlara da rast gəlinir. Bizə ki həmin dövrü görmüşlərin bir çoxu ilə ünsiyyətdə olmaq nəsib oldu, indi həqiqətləri dəyərləndirmək, mahiyyəti ilə duymaq istərkən məhz həmin şahidlik çox cəhətdən kömək edir.

Yeni zaman başlanırdı. XX əsrin əvvəllərinin kinolentlərini seyr edərkən kadrların sürətlə, sanki qaçaraq hərəkət etdiyini görürsən. Bu, sırf texniki məsələdir, ogünkü kino çəkilişi və göstərilişi ilə bugünkünün arasında olan kadrlar sayı fərqinin yaratdığı hadisədir. Ancaq hərdən insan həmin dövrü əks etdirən kinoxronikaların yeyin hərəkətini rəmzi mənada, məhz elə belə olmalıymış kimi qəbul etmək istəyir. Axı, doğrudan da, başlanan zaman, yeni əsr, xüsusən də sovetləşmənin ilk onilindəki Azərbaycan əvvəlki zamanlara nisbətən daha artıq sürətlənmişdi. Bu sürət həyatın bütün sahələrində görünürdü və cəmiyyətin aynası olan ədəbiyyatda da o cümlədən.

Məşhur bir foto qalır. 1930-cu ildə çəkilib. Bir dəstə ziyalı əyləşib, bir dəstə ayaq üstədir. Oturanlar başda Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev olmaqla ağsaqqallardır, köhnə nəslin nümayəndələri. Ayaqüstəkilər yeni dövrün mübariz cavanlarıdır  -onların ən yaşlısı Cəfər Cabbarlının 31 yaşı var, qalanları ondan da gəncdirlər: Rəsul Rza 20 yaşındadır, Asəf Zeynallı 21, Əfrasiyab Bədəlbəyli 23, Süleyman Rüstəm 24 yaşında. Onların hamısını o illərdə yalnız yaradıcılıq deyil, həm də ədəbi-mədəni mübahisələr meydanında görürük. Yaradıcılıqlarında olduğu kimi, həmin mübarizəli mübahisə və deyişmələrində də barışmaz, güzəştsiz, odlu-alovludurlar. Hamısı köhnəlmiş saydıqlarına "əlvida" deyib yeniliklərə, qəlibləri sındırmğa səsləyir. Onları heç də hamı birmənalı qəbul etmir. Yeniliklə köhnəliyin qarşıdurmaları elə hər yerdə, elə həmişə belə olub.

Bu yazı "Azərbaycan Proletar Yazıçılar Cəmiyyətinin bədii ədəbiyyat və marksist tənqid jurnalı" olan "Hücum"un 1931-ci il oktyabrda çıxan 11-ci sayında dərc edilib və əslində "Proletar tiyatrosu uğrunda" sərlövhəli məqalə gənc şair Rəsul Rzanın az əvvəl keçirilmiş müşavirədəki coşqun çıxışının mətnidir. O illərin digər bənzər müzakirələrində olduğu kimi, burada da əsas hədəf zamanla ayaqlaşan, günün və sabahın məramını ifadə edən sənət əsərləri yaratmaqdan gedir: "Bu tiyatro müşavirəsi bu gün tiyatrları haqqında öz avteretetli sözünü deməli olduğu kibi, onların gələcək inkişafı üçün də yollar cızacaqdır.

Mən bütün qətiyyətilə deməliyəm ki, bədayi tiyatrosu rəhbərligi və oyləcə də tiyatronun bədayi şurası başçıları öz iş praktikasında opportunizmə yol vermişlər. Onlar öz işlərini rekonstruksiya devrinin tələblərinə uyğun qura bilməmişlər.

Mən soruşuram: tiyatro proletar yazıçıları sırasından dramaturqlar yetişdirmək uğrunda nə etmişdir? ("Onlar Cəfəri şefligə götürmüşlər").

Yoldaşlar, burada məsələ Cəfər, Cavid üzərində deyildir. Burada prinsip məsələsi durur.

Burada aktyorlarımızdan Ülvi yoldaş: "Dialektik materializm nədir? Bir onu mənə göstəriniz. Söyləyiniz dialektik materializm metodu ilə necə oynamaq olar?" deyə şikayətli suallar verir. Məsələnin anlaşılmayan cəhəti də burasıdır. Bu yoldaşlar bilməyirlər ki, marksizm heç bir vaxt bir apteka deyildir ki, oraya resept yazasan. Dialektik materializmi mənimsəmiş olan aktyorun bütün pyeslər və bütün rollar üçün hazırlanmış bir arşını yoxdur. O - aktyor hər rolun, pyesin, hər hadisənin spesefik, konkret xüsusiyyətlərini nəzərə alır. O öz rollarına şüurlu yanaşır. O, oynadığı rolun əsərdəki vəznini və əsərdəki mövqeyini düşünür. O, oynadığı rolun bir obraz olaraq hansı səbəblər nəticəsindən, nə üçün və necə meydana çıxdığını öyrənir. Bunun üçündür ki, aktyor "belə oynamalıdır, elə oynamalıdır" deyə reseptlər vermək az təhlükəli bir şey deyildir".

Bu sözləri söyləyən 21 yaşlı bir cavandır və tənqid etdiklərinin, adlarını çəkdiklərinin hamısı ondan daha yaşlıdır. Ogünün gözüylə və indinin baxışıyla da oxuduqca hiss edirsən ki, dövrün bu çıxışda da görünən siyasi terminolojisi sadəcə bir örtükdür. Söhbət yeniləşmədən, zamanla həmnəbz olmaqdan gedir və ona görə də bu cavan mühakimələrində bunca əmin, özünü tam haqlı saydığından bunca ötkəmdir.

O dövr idi ki, elə Asəf də belə düşünürdü, Əfrasiyab da həmin əqidədəydi, Cəfər də eyni düşüncənin sahibi idi. 1924-cü ildə "Kommunist" qəzetinə qoşma kimi buraxılan "Xalq ədəbiyyatı həyatdan doğar" əlavəsinin üç sayında Cəfər Cabbarlı "Azərbaycan türk ədəbiyyatının son vəziyyəti" adlı məqalələr silsiləsində ədəbiyyatımızın tarix içərisində keçdiyi uzun və şərəfli yolu bir şərqşünas-ədəbiyyatşünas-tarixçi sərrastlığı ilə çaparaq təhlil edəndən sonra müasir dövrdə söz sənətimizi yaşadıb irəlilətməli olanların hansı tarixi öhdəlikləri olmasının üstünə gəlirdi. 1920-ci illər başlanarkən ədəbiyyatımızın və onun yükünü çəkməli olan ədiblərin yol ayrıcında dayandıqları, bələdçiyə ehtiyacları olduğunu Cabbarlı dəqiq görürdü. Belə dəqiqgörmə indi adama asanmış kimi gəlir. Vaxt çayının sürətlə və daşa-daşa axdığı bir zamanda isə bu, sadəcə baxıbgörmə deyil, bəsirətlilik idi: "Son illərin yenilikləri bütün əski gedişi cığırından çıxardığı kimi, xüsusilə əski ədəbiyyatı da büsbütün təməlindən sarsıtdı. Bu vaxtadək yazıçılarımızın fikir və mövzusunu təşkil edən cəhalət, maarifsizlik, qumarbazlıq, qatillik və sairə ilə mübarizə və ümumən, bu kimi mövzular olduqca yersiz, vaxtsız və bayağı bir hala gəldi, artıq elə yazıların fikirləri çox irəliləmiş mühit üçün mənasız və gülünc görünür. Digər tərəfdən, əski şeir üsulları və şəkilləri, daha doğrusu, bir qəzəl ya bir qəsidənin sözləri dal-qabaq yerləşdirilməklə təkrari, deyil ki, yalnız oxucuları, bəlkə şairlərin özlərini belə usandırmış oldu. Çünki bu əsərlər bir şairin, ya bir ədibin bilavasitə həyatdan aldığı təsiratın bilaixtiyar yaratdığı əsərlər olmayıb, ancaq keçmişlərin həyatı tədqiq ilə yazdıqlarının həyatdan aldıqları və qeyd etdikləri təbii təəssüratın birər süni və çox vaxt çox kobud təqlidi olurdu ki, bu əsərlər də kopiyadan kopiya olduqları üçün, hər halda, əslindən zəif olurlardı. Həyatımızın ölgün və durğun dövrlərində bu kimi yapma, cansız və duyğusuz əsərlər bəlkə də bir çoxlarını əyləndirə bilərdi. Fəqət indi artıq bütün fikirlərin az-çox yüksəldiyi, duyğuların incəldiyi bir dövrdə belə əsərlərin kimsəyə zövq aldırmayacağı təbiidir".

Gününə görə Mirzə Fətəli tilsimqıran idi, yeni ədəbiyyatın təməlçilərinin önündə gedən idi. Nəcəf bəy Vəzirov da, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev də, onlara səs verən digərləri də nə qədər sadə mövzularda yazsalar da, yeni üfüqlərə doğru aparan cığırı geniş yola çevirənlər idilər. Ancaq XX əsr iki onilini başa vurub üçüncü onilini başlayanda həm dövrün itiləşən yerişi, həm də kökündən başqalaşan ictimai-siyasi şərait "o əski həyat da, o dünənki yeni yazı tərzi də artıq keçmişdir" söyləyirdi.

Yaxşı, bəs indi nədən yazmalı, nə təhər yazmalı və yeni axınların qüvvətlənməsinə mane olan əngəllər hansılardır? Cəfər bu sualların cavabını verirdi - həm bir ədəbiyyatçı, həm də bir cəmiyyətşünas kimi. Vaxtın elə kəskin dönüşlü anlarıydı ki, bu mərhələdə işlərin ən ağırı elə düzgün məsləhət vermək, doğru əvəzinə çaş yol göstərməmək idi. Bu çətin yolayrıcında bəzəkli görsənişləriylə "gəl-gəl" deyən nələrdən aralanmaq, səni aydınlığa doğru yönəldəcək nələri seçmək daha sərfəlidir?

Hazır reseptlər əleyhinə olan Cabbarlı həll yolları müxtəlif, cavabı eyni olacaq düsturlar təklif edirdi. Onun təklif etdiklərinin hamısının məğzi eyni idi - Qərbdən də, Şərqdən də daha məqbul yeniyə doğru aparmaqda yardımçı olacaq: "Son zamanlarda Türkiyə ədəbiyyatının az-çox yeni bir şəkil ilə mühitimizə soxulması boyanı daha da qatılaşdırmış oldu. Əski ədəbiyyatın əsaslarına Hadi və Sabir tərəfindən endirilmiş baltalar da öz ağırlığını duydurmaya bilməzdi. Hər tərəfdən qəzəl və qəsidələrə sərzənişlər yağdırılmağa başladı. Bunun üzərinə əsərlərinin kimsə tərəfindən təqdir edilmədiyini görən yazıçılar, ədiblər, şairlər ya yeni həyata uyğun, canlı və yüksək əsərlər yaratmalı, ya da istər-istəməz susmalı idilər. Başqa bir yol yox idi. Məəttəəssüfanə, bunlar ikinci yolu təqib edib susdular. Beləliklə, ədəbiyyatımızın əski telləri qırıldı. Yeni tellər, yeni pərdələr isə hənuz tərənnümə başlamadılar. Bunun da səbəbi gediləcək yolların bəlli olmamasıdır. Gənclik özünü Şərq klassizmi ilə Qərb realizmi arasında görüncə birdən-birə şaşırdı. Azərbaycan ədəbiyyatı Qərb ədəbiyyatının neoklassizmindən sonra keçirdiyi dövrləri, məktəbləri təkrarmı edəcək, yoxsa hamısını bir tərəfə buraxıb birdən-birə realizmə keçəcəkdir? Bunun üzərinə ortaya bir məktəb məsələsi atıldı. Azərbaycan türk ədəbiyyatı hansı bir məktəbi təqib edəcəkdir?

Ədəbiyyatımız hal-hazırda yeni klassizm dövrünü bitirmiş, daha doğrusu, bitirmək üzrədir. Ona görə də biz sıra etibarilə nə qədər irəli getmək istərsək, ya gedəcək olursaq, yenə, heç olmasa, romantizm dövrünü keçirməliyik.

Ədəbiyyat cəmiyyətin bir güzgüsü kimi tələqqi edilirsə, onun bütün maddi və mənəvi həyatını doğrudan-doğruya təsvir etməlidir. Beləliklə, hər bir ölkənin ədəbiyyatı hər bir vaxt öz mühitinin bir güzgüsü olmuşkən, onun bütün maddi və mənəvi həyatını əks etdirmişkən yalnız bizim ədəbiyyatımız başqa bir cərəyanla getmiş, öz mühitinin güzgüsü olmamışdır".

Bədii sözümüzün indisi və gələcəyi haqqında düşüncələrinin yetərincə əsaslandırılmış olmasından  ötrü Cabbarlı yüksək ədəbiyyatşünas-şərqşünas peşəkarlığı ilə şeirimizin Xİ-XII əsrlərdən üzü bu tərəfki farsdilli mirasına da diqqət ayırır və mühüm milli əhəmiyyət kəsb edən  qənaətlərini açıqlayır - "fars ədəbiyyatı" deyimini bir qırağa qoyaraq, "farsca yazılmış ədəbiyyat" termininin elmi dövriyyəyə gətirilməsinin zəruriliyini qətiyyətlə bəyan edir: "Üümumi İran mədəniyyəti mühitində olaraq farsca yazmış olsalar da, fəqət əsərləri - deyil ki, fars ədəbiyyatını təqlid etməmiş, bəlkə bütün orijinal olub ən qüvvətli fars yazıçılarının ən qüvvətli əsərlərilə rəqabət edə biləcək və bəlkə də bir çoxlarına üstün gələ biləcək, hətta bir çoxları üçün tərsinə olaraq, təqlid mənbəi edəcək və etmiş olan Nizami, Xaqani kimi Azərbaycan türk ədibləri də vardır ki, bunları unutmaq olmaz. Bu gün bir Azərbaycan türk şairinin farsca yazdığı: "Han ey, dil-i ibrətbin, əz didə nəzər kon, han, /Eyvan-i Mədainra ayine-yi ibrət dan" (Xaqani Şirvaninin "Eyvan-e Mədain" - "Mədain xərabələri" qəsidəsinin ilk beytidir - R.H.) kimi əsərlərinə ən qüvvətli fars şairlərinin nə qədər çalışsalar da, bu vaxtadək nəzirə belə yazamadıqları göz önündədir". Elə oradaca Cabbarlı fars ədəbiyyatında türk ünsürlərini araşdırmağı ədəbiyyat tarixçilərimizin ümdə vəzifələrindən biri kimi ortaya qoyur - bir əsr bundan əvvəl!

Bu məqalələr silsiləsinin davamı kimi "Kommunist"in 1925-ci il fevralın 9-da çıxan 32-ci sayında imza olaraq ad və soyadının baş hərflərini göstərən Cəfər Cabbarlının "Qəzetimizin ədəbiyyat dərnəyində" başlıqlı məqaləsi dərc edilib.

1920-ci illərdə, qismən də 1930-cu illərin başlanğıcında "Kommunist" qəzeti Azərbaycan ziyalılığının əsas güc mərkəzlərindən biri idi. Çünki təyinatı etibarilə respublikanın başlıca siyasi ruporu olmalı "Kommunist"də o dövrdə Azərbaycanın bir sıra güclü ədib, ictimai xadim, qəzetçilərinin bilavasitə əməkdaş olaraq çalışmasından savayı, redaksiya həm də ahənrüba kimi millətini sevən, xalqın gələcəyi haqqında düşüncələrlə yaşayan vətənpərvər aydınları daim ətrafına yığırdı. Elə bircə bu yığıncaqdakı tərkibə fikir verin. Bir qəzetin yanındakı ədəbiyyat dərnəyi yığışıb. Amma görün o ədəbiyyat dərnəyindəki müzakirədə fikir bölüşənlər kimlərdir - millətin qaymaqları, ədəbiyyat və ədəbiyyatşünaslığımızda, oçağkı mədəniyyət, maarif, elm gerçəkliyimizdə söz sahibi olan şəxsiyyətlər: əsas məruzəçi Məmməd Səid Ordubadi (1872-1950), digər məruzəçilər Seyid Hüseyn (1887-1938), Hənəfi Zeynallı (1896-1937), müzakirələrdə mülahizələrini bölüşənlər, mübahisələrə girişənlər Salman Mümtaz (1884-1941), Sultan Məcid Qənizadə (1866-1938), Rəsul bəy Tahirov (1871-1925; Qori seminariyasının məzunu olan Rəsul bəy Qəhrəman bəy oğlu Bakı 9-cu rus-tatar məktəbinin müdiri, daha sonralarsa Xalq Maarif Komissarlığı Məktəb yarımbölməsinin təlimatçısı işləmişdi), Qafur Əfəndizadə (1888-1944), Xəlil İbrahim (1892-1938), Əliabbas Müznib (1883-1938), Cəfərin özü və digərləri. Söhbətlər bir qəzetin ədəbiyyat dərnəyində gedir, ancaq tərkib və müzakirələrin gedişatı respublikanın ali elmi, ədəbi məclislərində ola biləcək siqlətdədir. Çünki toplaşanların hər biri özünü millətin olan böyük ədəbiyyat, bədii sözümüzün keçilmiş yolu və aqibəti qarşısında cavabdeh sayan kişilərdir.

O yığıncaq Cəfərin "Azərbaycan türk ədəbiyyatının son vəziyyəti" sərlövhəli silsilə məqalələrinin və həqiqətdə milli ədəbiyyatımızın ilk elmi dövrləşdirilməsi adlandırıla biləcək tədqiqatının tezislərinin işığında aparılan ciddi müzakirə, ya müzakirələr sırasının əvvəlincisi idi. Müzakirələr qızışdıqca söz onları gah orta əsrlərə çəkirdi, gah axarında olduqları günlərə gətirirdi və o axşam orada Nizami Gəncəvi söhbətləri də getmişdi. Ancaq yalnız Nizami yox, bütövlükdə fars dilində yazıb-yaratmış şairlərimizdən geniş danışılmışdı. Bununla əlaqədar qərar da qəbul etmişdilər ki, "Kommunist" qəzetinin ədəbiyyat dərnəyi tərəfindən, Nizami, Xaqani və başqa bu kimi farsca yazmış türk ədib-şairləri və onların ayrı-ayrı əsərləri xüsusunda ayrıca məruzələr hazırlanması və məruzələrdən sonra materialların nəşr edilməsinə çalışılması, "Nizaminin sökülmüş, dağılmış və bilinməz bir halda qalan məqbərəsinin Nizamiyə layiq bir vəziyyətdə tikilməsi üçün" müvafiq qurumlara müraciət edilsin.

1925-ci il yenicə gəlmişdi, Nizamini daha çox bugününkü etmək yolunda mübarizələrin yeni mərhələsi başlanırdı və bu təşəbbüslərin təkançısı gənc Cəfər Cabbarlı idi. Artıq Cəfərin və həmin müzakirələrdə iştirak edənlərin həyatda olmadığı çağlarda Azərbaycan dahisi Nizami Gəncəvinin 800 illiyi Sovet İttifaqı səviyyəsində də bayram ediləcək, həmin təntənələrdən də onillər sovuşanda düşmənlər tapılacaq ki, Nizamini guya Azərbaycana Stalinin hədiyyə etməsindən dəm vuracaq, elə bic əyyamlara çatacağıq ki, özümüzün qanı irinlilərimizdən də o düşmənlərə səs verənlər pırtlayıb ortaya çıxacaq. Cəfər Cabbarlı və məsləkdaşları həmin nəcib işləri görəndəsə Nizami yüzillər əvvəlki kimi Azərbaycanınkı idi və Stalinin, yəqin ki, heç belə bir şairin varlığından xəbəri yoxdu.

Ancaq Cəfər və çiyindaşları XX yüzil yeni başlanarkən o qəbil vətənçi əməllərə həm də bu səbəbdən qatlaşmışdılar ki, gələcəyi görə bilirdilər, millət sərvəti olan nadir şəxsiyyətlərimizi də xalqın namusu və yurdun sərhədləri kimi təcavüzlərdən qorumağı borc sayırdılar.

Akademik Rafael Hüseynov

525-ci qəzet