Məhəmmədhüseyn Şəhriyar iyirminci əsr türkdilli və farsdilli şeirin dünya şöhrətli sənətkarlarından biridir. O, hər iki dildə yaranan zəngin şifahi xalq yaradıcılığı nümunələrindən, o cümlədən Şərq və dünya ədəbi-bədii fikrinin nailiyyətlərindən bəhrələnməklə öz bənzərsiz şair  fərdiyyətini  təsdiqləyən  qələm sahiblərindən   hesab olunur.Xalq mənəviyyatının güzgüsü olan folklor nümunələri Şəhriyarın yaradıcılığına fəal şəkildə  sirayət edən, ona  xəlqilik mahiyyəti aşılayan  təsirli vasitələrdən  birinə çevrilməsi heç də təsadüfi deyil. Folklor dil-üslub, poetik intonasiya, təhkiyə  və sənətkarlıq  baxımından Şəhriyarın yaradıcılığında əhəmiyyətli rol oynadığı kimi, mövzu, ideya-məzmun və mündəricə  baxımından da  son dərəcə  mühüm  bir funksiyanı  yerinə yetirilməsində fəal  şəkildə iştirak edir. Bu,  hələ böyük  sənətkarın folklor örnəklərindən  bəhrələnmə səviyyəsinin olsa-olsa, yalnız  vizual  görüntüsüdür,  poetik  mətnin daxili qatlarında gizlənən  mətləblər, ayrı-ayrı  folklor  janrlarında  yeni məzmunlu  nümunələr yaratmaq ustad Şəhriyar şeirinin xalqın əsrlər boyu, zaman-zaman yaratdığı bu zəngin  xəzinəyə mehr və məhəbbətinin  bariz  bir nümunəsi, faydalandığı və  bəhrələndiyi əsas ideya-bədii qaynaqlardandır.

Təsəvvür edin, Şəhriyar qələmə aldığı mərsiyə, ağı və  bayatı nümunələrində  təkcə bu janrların forma və struktur biçiminə kor-koranə aludəçilik göstərmir, burada  yeni deyim və duyum tərzi, fərqli  bir  yanaşma sərgiləməyi də  qarşıya bir  yaradıcılıq vəzifəsi kimi qoyur, bir sözlə,yazılı ədəbiyyatın ənənəvi fikir və düşüncə manerası  hər iki janrın  poetik strukturuna ustalıqla yansıdılır. Təbii ki,  ağı və  bayatı forma  baxımından bir-birinə oxşar janrlardandır, bununla  yanaşı, onlar  təbii ki, mövzu  və  məzmun baxımından fərqli  xüsusiyyətlərə  malikdir.

Məhəmmədhüseyn Şəhriyardan əvvəl də  bayatı qələmə alan sənətkarların adını burada xatırlatmaq olar. Buna  ən yaxşı nümunə kimi Şah  İsmayıl  Xətainin  yaradıcılığını göstərmək  mümkündür. Xətainin  bayatılarında  dilin sadəliyi, xalq danışıq dilindən sənətkarlıqla istifadə imkanları,  kiçik  mətndə  böyük  mətləbləri ifadə etmək  məharəti  nəzərə  çarpacaq dərəcədə  özünü  büruzə  verməkdədir. Şair-sərkərdə  burada  birbaşa  canlı xalq  dilinin və ədəbi  dilin zənginliyini  konkret nümunə  və  fakt əsasında  üzə  çıxarır. Eyni  missiyanı Şəhriyar iyirminci əsrdə Xətainin  yazıb-yaratdığı coğrafi məkanda, ancaq fərqli bir ictimai-siyasi şəraitdə və ədəbi-mədəni mühitdə  icra etməyə  nail olur. Ana  dilinin  saflığı, təmizliyi uğrunda Şəhriyarın təqib və təhdidlərə  baxmayaraq, apardığı  mübarizəni  burada  xüsusi olaraq vurğulamaq  lazımdır.   Onun ana dili haqqında poetik  mülahizələrini iki aspektdən  nəzərdən keçirmək bu xüsusda daha  konkret və dəqiq qənaətə gəlməyə əsas verir. Birinci, şair doğma dilin üstünlüklərini, zənginliyini, milli varlığın əsas  göstəricisi olduğunu  dilin adı belə çəkilmədən şeirlərində və poemalarında öz yaradıcılıq təcrübəsi ilə təsdiqləməyə nail olur. Məsələn:

Xəzan gəldi, gül apardı,

Bir şeyda bülbül apardı,

Yanmışdım mən, kül olmuşdum,

Yel də gəldi kül apardı.

Göründüyü  kimi, Şəhriyar dörd misralıq şeirdə ana  dilinin zənginliyini, koloritini,  həzin  bir ana  laylası kimi  şirinliyini səsləndirir, yazılı rəsmini çəkir. Bu azmış kimi, bayatı janrında qələmə alınan nümunədə “mən aşiq”, “əzizim”   bayatı başlanğıclı söz və ifadələrdən istifadə edilmir, bayatının ümumi məzmunundan fərqli – yas və əza məclislərində qadınlar tərəfindən ağı  söyləmələrinə oxşar yeni məzmunlu bir janr yaradılır. Şəhriyarın  bayatı   sərlövhəsi altında  verilən  bir çox  şeirlərini   məzmununa  görə  ağı və yaxud bayatı-ağı adlandırmaq daha məqsədəuyğundur. Bunu bayatının forma  və strukturu, ağının isə mövzu və məzmunu tələb edir. Konkret  bir nümunəyə  müraciət  edək:

Üzdüm əl bir nazlı yardan,

Gözəl üzlü gülüzardan.

Sevgilimtək bir cəvahir

Bir də doğmaz ruzigardan.

Şəhriyarın  elə  bayatı-ağıları var ki, onlar  şeir-sənət, muğam və  musiqi  ifaçılarının vəfatı münasibətilə yazılmış (bu qəmli  notlar üstə  köklənən misraların ağıçılar kimi bədahətən söylənilməsi də şübhə doğurmur), həmin  nümunələrdə  sənətkar itkisindən dolayı hüznlü yaşantılar ümummilli və ictimai kədər  səviyyəsində poetik  ifadəsini tapır.  Əbülhəsən xan Musa xan  oğlu  İqbali Azərə - Əbülhəsən xan Azərə (1870-1971) həsr olunan bayatı-ağı özünün  maraq doğuran  məqamları ilə  yadda qalır. Bəlli olduğu kimi, Əbülhəsən xan İqbal Azərbaycan  kökənli bir  xanəndə-musiqiçi olmaqla bərabər, həm də vaxtilə Təbriz şəhərinin  meri kimi dövlət strukturlarında fəaliyyət göstərən tanınmış şəxsiyyətlərdən biri idi. Bu  avtobioqrafik məlumatlar   bayatı-ağıdakı   fikrin  həm həqiqi-müstəqim  mənada və həm də obrazlı  şəkildə ifadə olunmasına  bir əyani  nümunə kimi göstərilə bilər:

Üzüyüm qaşsız qaldı,

Çəmənim quşsuz qaldı.

Ay aman, İqbal getdi,

Təbrizim başsız qaldı.

Digər tərəfdən şair türk dilinə ümumxalq sevgisini və  məhəbbətini izhar eləyən  bayatı-ağılarda təkcə insanın ana dilinə  bağlılığı  ideyasını praktiki olaraq irəli sürməklə  kifayətlənmir, eyni  zamanda dillə folklorun əlaqə və  bağlılığını da  yüksək  sənətkarlıq məharəti ilə ifadə etməyə nail olur. Bu  baxımdan“Türkün  dili tək  sevgili, istəkli dil olmaz” misrası  ilə  başlayan mətlə beyti ilə  başlayan qəzəl özünün diqqətçəkici  məqamları ilə yadda qalır:

Türkün dili tək sevgili, istəkli dil olmaz,

Özgə dilə qatsan, bu əsil dil əsil olmaz.

Bir  qədər əvvəl qeyd edildiyi kimi, Şəhriyar janrından asılı olmayan istənilən  poetik  nümunədə  canlı  xalq  dilinin zənginliyini, xalq  müdrikliyindən  qaynaqlanan ifadələrin  poetik  mətnə  gətirilməsində, ifadə edilməsində mahir bir qələm sahibidir.  Qəzəlin aşağıda verilən   beytlərində də bu özünü  qabarıq şəkildə  nümayiş etdirməkdədir:

Kişmiş kimi şeirin də gərək dad-duzu olsun,

Kənd əhli bilərlər ki, doşabsız xəşil olmaz.

Və  yaxud:

Türkün məsəli, folkloru dünyada təkdir,

Xan yorğanı, kənd içrə məsəldir, mitil olmaz.

Xalq həyatını və mənəviyyatını etnoqrafik  cizgilərlə  canlandıran “Heydər babaya  salam” poeması  bu mənada  Şəhriyar  yaradıcılığının zirvəsi hesab olunur. Azərbaycan  türkcəsinə  ədəbi  abidə  olan poemanın  janr özünəməxsusluğu, ideya-estetik özəllikləri ilə bərabər, ana  dilinin  yasaq olunduğu,  geniş dairələrdə  işləklik  imkanlarına qadağa  və məhdudiyyətlər  qoyulduğu bir dönəmdə milli  varlığı və dəyərləri  ölməyə  qoymayan, ona əbədiyyət qazandıran, əvəzsiz  bir poetik hadisə  kimi  antişovinizmə qarşı tutarlı etiraz və  müqavimət göstəricisinə  çevrilməsini burada  xüsusi  olaraq qeyd etmək lazımdır.

Zənnimizcə,  belə  bir  yaradıcılıq  faktı ənənə  və  varislik  prinsipinin yaşarı xüsusiyyətlərinin  qorunub saxlanılmasına  ən  tutarlı  nümunə kimi göstərilə  bilər. Bu  bir daha  onu  təsdiqləyir ki,  milli  poeziyanın  təşəkkülü bir  qayda olaraq əsrlər boyu formalaşmış yaradıcılıq ənənələri üzərində pərvəriş tapır. Poeziyanın ümumbəşəri mahiyyət daşımasının  yolları millilikdən  öz başlanğıcını götürür,  bu  mənada  milli olmayan poeziyadan ümumbəşəri fikir  və düşüncələr gözləmək cəhdi iflasa uğrayır.

Təbii ki, Şəhriyar və  folklor  geniş  təhlil, təfərrüatlı araşdırma tələb edən bir mövzudur. Onu  yalnız  bir-iki  janrın nümunəsində incələmək  ümumi  mənzərə  haqqında  bitkin təsəvvür  yaratmaq  iqtidarında deyil. Folklordan  bəhrələnmə cəhdlərini Şəhriyarın klassik üslubda qələmə aldığı qoşma və gəraylılarında qəzəl və qəsidələrində, məsnəvilərində, qitə və rübailərində, o cümlədən   güney ədəbiyyatında  yeni, novator şeir nümunələri   hesab  olunan ağ şeirlərində də açıq-aydın  görmək mümkündür. Bu cəhəti  bir  qədər əvvəl  Şəhriyar  yaradıcılığından gətirdiyimiz nümunələr də kifayət  qədər təsdiq etməkdədir.   Ustad şair  Şərq  poetik ənənlərinə kifayət qədər  bələd olan  bir sənətkar idi. O, Şərq-müsəlman və türk dünyasında yetişən Əbülqasim Firdovsi, Fələki Şirvani, Qətran Təbrizi,  Xaqani Şirvani, Məhsəti Gəncəvi, Nizami Gəncəvi, İzəddin Həsənoğlu, Sədi Şirazi, Cəlaləddin Rumi, Yunus Əmrə, Qazi Bürhanəddin, İmadəddin Nəsimi, Hafiz Şirazi, Şah  İsmayıl  Xətai, Əlişir Nəvai, Məhəmməd Füzuli, Saib Təbrizi, Molla Pənah Vaqif, Seyid Əzim Şirvani, Mirzə Ələkbər Sabir... kimi şair-mütəfəkkirlərin yaradıcılıq irsindən yetərincə bəhrələnmiş, bunu adı çəkilən sənətkarların bir  çoxuna  həsr olunan şeirlərdə  dönə-dönə etiraf etmişdir.

Əlbəttə, Şəhriyar  adları çəkilən sənətkarlardan bəhrələnməklə  tamamilə  özünəməxsus şair fərdiyyətini təsdiqləyən nümunələr araya-ərsəyə  gətirmişdir. Bunu xüsusi olaraq  klassik  poetik  janrlarda  qələmə alınan  nümunələrdə aydın  şəkildə  hiss edirik.

Məlum həqiqətdir ki, qəzəl  klassik bir janr kimi mürəkkəb bir poetik strukturdur. Burada  böyük  sənətkarlıq nümayiş etdirməyin də  meydanı o qədər geniş deyil. Bir qədər əvvəl adları sadalanan sənətkarların qələmindən çıxan   sənətkarlıq  baxımından  seçilən yaradıcılıq nümunələri olduğu halda, möcüzələr  yaratmaq şansı şübhə altındadır. Ancaq  bununla belə,  istedad son dərəcə  mühafizəkar forma və qəlibin  özünə təqlidi-epiqonçuluqdan uzaq yenilik gətirəndə “mümkün deyil” mifi süquta  uğrayır. Bu mənada  iyirminci əsr  qəzəl şeirinə yeni forma və məzmun yenilikləri  gətirməkdə şübhəsiz ki, Şəhriyar şəriksiz  bir qəzəlxan kimi kamili-ustaddır. Bu mənada  Şəhriyarı “müasir  dövrün Hafizi” (zəmanəsinin Hafizi) və “ təkcə İranın deyil, Şərqin iftixarı” adlandıran şair-alim Məliküşşüəra  Məhəmməd Tağı  Baharın  mülahizə və dəyərləndirmələri həqiqətin təntənəsi kimi səslənir.

Xalq danışıq dilindən yerli-yerində istifadə bacarığı, ayrı-ayrı söz və ifadələrin cinas yaratmaq imkanlarından istifadə manerası, dini-mifoloji anlayışlardan istifadə edilməklə əsas ideya və mətləbin orijinal  bir  tərzdə ifadəsinə nail olmaq Şəhriyar  qəzəllərinə  gətirilən mühüm novatorluq məziyyətləri kimi qiymətləndirilə  bilər.

Şəhriyar sözün həqiqi  mənasında  qəzəldə beytlərin  sayını minimum  həddə çatdırmaqda, onu  yeni məzmunla, metaforalarla, şəxsləndirmə, idiomatik ifadə və təsvir  vasitələri ilə cilalamaqda mahir  bir  sənətkar olduğunu “Ulduz  sayaraq  gözləmişəm mən gecə yarı, Gec  gəlmədədir yar, yenə olmuş  gecə yarı” mətləli  beyti ilə başlayan qəzəlində aydın şəkildə  görmək olur. Böyük sənətkarlıqla  yaradılan cinasla  başlayan  qəzəl on beş  beytdən ibarətdir. Bu  normalda iki  qəzəlin  bərabəri səviyyəsinə tən gələn bir həcmir. Tənasübün  tənzimlənməsini burada poetik məram və məqsəd üstə  köklənən fikir və düşüncələrin özü yaradır. Qəzəldə  vahid bir  süjet  xəttinin davamlı və  fasiləsiz  şəkil alması da   aydın  nəzərə  çarpan   bir sənətkarlıq  məsələsidir. Şəhriyar sübh-gecə anlayışları ilə  bərabər,  ağ, qara və sarı politrasının semantik çalarlarından bu  qəzəldə  məharətlə  istifadə edir. Adətən  klassik divan ədəbiyyatında  hicran  gecəsi - şəbi-hicran aşiqə ayrılıq və iztirab  gətirən bir anlayış kimi mənalandırılır. Ümid  yenə sübhün  açılmasına qalır. Şəhriyarın  haqqında  bəhs edilən  qəzəlində   buna adekvat olan  tərs mənalandırma halları  ilə rastlaşmaq  maraq doğuran  məqamlardan xəbər  verir:

Qorxum  budu yar gəlməyə, birdən yarıla sübh,

Bağrım yarılar, sübhüm! Açılma səni tanrı.

Dildə,  canlı ünsiyyətdə  axşam düşdü  mənasında işlədilən qaş  qaraldı ifadəsi işlənilməkdədir.  Şəhriyar  sübhün  ağarması ilə qaşın  və başın (saçın) ağarmasından kədər və  nisgil  motivini qüvvətləndirən  bənzətmə-metafora kimi istifadə edir:

Gəlməz tanıram bəxtimi indi ağarar sübh,

Qaş belə ağardıqca daha baş da ağarı.

Rənglər vasitəsilə  psixoloji  ovqatı, xəstəhal durumu ifadə etmək Şəhriyar qəzəllərində insan əhval-ruhiyyəsinin obrazlı  bir şəkildə ifadəsinə yönəldilir:

Oldun qaragün ayrılalı o sarı teldən,

Bunca qara günlərdi edən  rəngimi sarı.

Bu qəzəlin elə beytləri var ki, onları birmənalı şəkildə  şah beytlər adlandırmaq  olar. Onlardan yalnız bir səciyyəvi nümunə  üzərində  dayanmağı  məqsədəuyğun  hesab edirik. Həmin  beyt  belədir:

Mehrabe-şəfəqdə özümü səcdədə  gördüm,

Qan içrə qəmim yox, üzüm olsun sənə sarı.

Beytdə  sufi-təsəvvüfi məna daşıyan  mətləblər özünü qabarıq  nümayiş etdirməkdədir. Şəhriyarın  burada  oxucu üçün  çətin anlaşılacaq  məna qatlarını açacaq  fikirlərə ehtiyac  duyulur. Burada  adətən  sadə, anlaşılan  dildə  yazan Şəhriyarı fərqli mənalar  tülünə bürünmüş orta əsr klassik poeziyasının hüdudlarına  çəkildiyini zənn etmək məcburiyyətində oluruq. Məsciddə imamın üzbəüz dayandığı, qibləyə uyduğu müqəddəs yerə sübh şəfəqinin ibadət  zamanı səcdədə olan aşiqin üzünü, çöhrəsini qan rənginə  boyamasına baxmayaraq, üzünün səcdədə sevgiliyə sarı çevrilməsini arzulaması qeyri-adi  bir  mənzərəni  göz önündə  canlandırır.

Gətirilən  bu nümunələr bir daha onu təsdiqləyir ki, Şəhriyar öz sələflərindən əxz etdiyi  mətləbləri və  yaradıcılıq sirlərini özünəmxsus şəkildə davam etdirir, qəzəl  poetikasına xas olan, islami, sufi-təsəvvüfi ideyalardan qaynaqlanan fikirlərə önəm  verməyə,  bir yaradıcılıq ənənəsi  kimi bu  yaradıcılıq  məziyyətləri davam və inkişaf etdirməyə də təşəbbüs göstərir. Bunu şairin “Getmə, tərsa balası, mən də  sənə dayə gəlim, Damənindən  yapışım, mən də kəlisaya gəlim” mətləli  qəzəli bu baxımdan dinlər,  məzhəblərarası süni sədlərə, yasaqlara anti-tezis olan,   dünyəvi dəyərləri humanist  mövqedən tərənnüm edən  nümunə kimi  yadda qalır. Bu  qəzəldə sufi-irfan fəlsəfəsindən təsirlənməni, Şərq poeziyasının yaradıcılıq ənənələrindən irəli gələn xüsusiyyətlər də nəzərə çarpacaq görüntüyə  gəlməkdədir.

Məhəmmədhüseyn  Şəhriyarın həyatı, zəngin yaradıcılıq irsi əvvəlki onilliklərdə olduğu kimi,  bu gün də  elmi-nəzəri aspektdən  araşdırılmalara cəlb edilir. Bu  araşdırmaların  coğrafiyası təkcə onun doğulub boya-başa çatdığı İranla  məhdudlaşıb qalmır, Azərbaycanda, qardaş Türkiyədə, bütün türksoylu ölkələrə və dünya  merdianlarına qədər geniş  miqyas almaqdadır. Bu,  Şəhriyar sənətinin sözün həqiqi mənasında qələbəsidir.

Böyük  sənətkarın  şəxsiyyətinə və yaradıcılıq irsinə  ehtiramın ifadəsi kimi hər il onun vəfat etdiyi sentyabr ayının 18-i İran İslam Respublikasında Milli Fars Şeiri və Ədəbiyyatı Günü kimi  şeir-sənət  bayramına çevrilir. İrandakı rəsmi təqvimlə 27 səhrivərə düşən bu gün Şəhriyarın həsrət  və intizarında olduğu Azərbaycanda milli professional musiqinin banisi, yazıçı-dramaturq Üzeyir Hacıbəylinin doğum günüdür və  həmin gün onun şərəfinə  Beynəlxalq  Musiqi Günü kimi qeyd olunur. Şeirlə  musiqinin belə bir ünsiyyəti, bir araya  gəlməsi hər  halda   təsadüfi  hadisə hesab  olunmamalıdır.

Nərmin Əliyeva, Nizami Gəncəvi adına Milli  Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi “Elmi fondlar” şöbəsinin müdiri, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

525-ci qəzet