Cəfərin kino yolunun ən yaxın şahidi Məmməd Əlili mənə Cabbarlının bir etirafını söyləmişdi. Danışırdı ki, "Almas" filmi üçün Cəfərlə növbəti aktyor axtarışına çıxdığımız günlərdən birində qayıtdı ki, Məmmədağa, mən elə bilirdim teatrdan artıq heç nəyi sevə bilmərəm, kino məni ovsunladı.

Ömür bunca vəfasız çıxmasaydı, Cəfər Cabbarlı Azərbaycan kinosunda yalnız ssenari müəllifi kimi deyil, rejissor olaraq da parlaq izlər qoya, bədii ekranımızın indi sahib olduğumuz tarixini dəfələrlə zəngin və əlvan edə bilərdi.

Bu gümanlar əsassız deyil.

Cəfərin kinoya ilk gəlişi Mirzə Fətəlinin "Hacı Qara"sının motivləri əsasında yazdığı "Sona" bədii ssenarisi olmuşdu. Onun təqdim etdiyi mətnin kinostudiyada ilk oxunuşu və müzakirəsi 1927-ci il oktyabrın 3-də keçirilmişdi və Cabbarlının orijinal yanaşması elə ilk təqdimatdan böyük maraq doğurmuşdu.

İş ondadır ki, Cəfər bəlli pyesin çərçivəsindən xeyli kənara çıxmış, amma həm də Mirzə Fətəli irsinə sayğıyla yanaşaraq genişləndirmələri, əlavələri, artırmaları daha çox klassikin digər əsərlərinə müraciətlə etmişdi.

Xatirələr 1929-cu ildə ekranlaşdırılmış "Sona"nın çəkilişlərində Cabbarlının daim filmin rejissoru Abbas Mirzə Şərifzadənin yanında olduğunu xəbər verir.

Bu filmlə Cəfər Cabbarlı ekran tariximizə ilk milli kinodramaturqumuz kimi düşməklə yanaşı, əslində rejissorluğa doğru da ilk addımını atmışdı.

Ssenarilərini yazdığı "Sona" ("Hacı Qara") və "Sevil" lentə alınarkən əvvəldən-sonacan çəkiliş meydanında, rejissorun, aktyorların yanında olması da, çəkilməmiş "1905-ci ildə"nin ssenarisini epizod-epizod, kadr-kadr dəqiqliyi və görümlülüyü ilə qələmə alarkən də Cəfər özünü rejissorluğa hazırlayırdı və əslində "Almas"ı artıq özü çəkməli idi.

Filmin ədəbi ssenarisi ilə yanaşı, Cabbarlı rejissor ssenarisini də bitirmişdi, aktyorları seçərək rolları da bölüşdürmüşdü, fəqət qəfil gələn əcəl Azərbaycanı Cəfərin rejissor olaraq çəkəcəyi ilk filmi görmək sevincindən məhrum etdi.

Cəfərin vəfatından sonra filmin rejissorluğu Qriqori Markoviç Braqinski (1892-1964) və Ağarza Quliyevə (1898-1976) tapşırıldı.

Görən, Cəfər özü qalsaydı, "Almas" necə çəkilərdi?

Bizə bu kinolentin iki versiyası qalıb: biri tam səssizdir, yalnız subtitrlər "danışır", digərində isə film artıq yarımsəssizdir - yəni aktyorların səsi yoxdur, ancaq filmin öz musiqisi var və bəzi məqamlarda da təbiilik havası yaratmaqçün müəyyən küylər əlavə edilib.

"Almas"a qədər artıq Səməd Mərdanovun (1909-1939) 1935-ci ildə Boris Barnetlə (1902-1965) çəkdiyi "Mavi dənizin sahilində" ilk səsli filmimiz idi.

Azərbaycan bədii kinosunun səsli epoxası başlanırdı və "Mavi dənizin sahilində"nin xoşbəxt aqibəti "Almas"a da nəsib ola bilərdi.

"Almas" aralığa düşdü - 1935-də ilk səsli Azərbaycan filmi artıq vardı, ardınca da növbətiləri yarandı - 1938-ci ildə rejissor Viktor Turin (1895-1945) "Bakılılar"ı, 1939-cu ildə isə Səməd Mərdanov özünün ikinci səsli filmini - "Kəndlilər"i yaratdı.

Çox ehtimal ki, Cəfər də rejissoru olduğu filmin səsli yaranması üçün bacardığını edərdi.

Hər halda Cəfərin ölümündən, "Almas"ın çəkilişlərinin başlanmasından az sonra da bu filmin məhz səsli yaradılması üçün canatmalar olmuşdu.

Bu mübarizələrin izi 1935-ci il iyunun 24-də çıxmış "Ədəbiyyat qəzeti"ndə qalıb.

"Ədəbiyyat qəzeti"nin 1935-ci il iyun ayının 24-də çıxan sayında "Müzakirə təriqilə" dərc edilmiş yazı "Almas" filmi necə çəkilməlidir?" adlanır. Həmin yazının altında imza olaraq "Yeni jurnalist" sözləri yazılıb. Əslində, məqalə elə redaksiyanın mövqeyini ifadə edən kimidir. Qəzet belə yazırdı: "Böyük və sevimli dramaturqumuz Cəfər Cabbarlının "Almas" əsəri Azərbaycan kəndində kollektivləşmə illərinin sinfi mübarizəsini göstərən dəyərli və yüksək qələmlə yazılmış bir əsərdir. Bir neçə il səhnəmizdə böyük müvəffəqiyyətlə tamaşaya qoyulan bu əsər bu son iki ildə bəzi teatr "rəhbərlərinin" mərhəməti sayəsində tamaşadan götürülmüşdürsə də, lakin o, Cəfərin bacarıqlı sənətkarlığı sayəsində öz əhəmiyyətini heç də itirməmişdir".

Bu sətirlərdən aydın olur ki, "Almas" əleyhinə aparılan mübarizələr, hər halda, mərdümazar "bəhrəsini" veribmiş, pyesi səhnədən kənarlaşdırmağa müvəffəq olublarmış. Lakin bunun ardınca Cəfər Cabbarlının "Almas"ı artıq kinossenari kimi yazması və əsərin ekranda nümayişi ilə bağlı aparılan müzakirələr, əslində, "Almas"ın yeni qayıdışı hesab olunmalıdır.

Təəssüflər ki, Cəfər Cabbarlıya həmin qayıdışa şahid olmaq qismət deyilmiş. Lakin artıq onun vəfatından az sonra bu istiqamətdə ardıcıl iş aparılırdı və bu məqalə də "Almas" filminin çəkilişini daha da sürətləndirmək üçün atılan bir addım kimi dəyərləndirilə bilər.

Məqalə davam edirdi: "Almas"ın kinofilmə alınması faktı da bu əsərin müvəffəqiyyətinin bir davamı kimidir. "Azərkino"nun başladığı təqdirəlayiq bu iş böyük sənətkarımızın yaratdığı ölməz sənət obrazlarını bəşəriyyətin yaddaş xəzinəsində əbədiləşdirmək üçün ən yaxşı bir vasitədir. "Azərkino" bu işi başlamış və şəklin müəyyən hissələri çəkilmişdir. Bu gözəl işi başlarkən mühüm bir məsələni - kinonun gələcəyi, tamaşaçıların yüksək bədii səviyyə və tələbini, nəhayət, Cəfərin yaradıcılığında olan bir xüsusiyyəti (danışığın, sözün daha qüvvətli, daha obrazlı olmasını) - tamamilə nəzərdən qaçırmışdır. "Azərkino" bu filmi bu gün hər kəsə bayağı görünən səssiz formada çəkir. Məncə, "Azərkino" işi belə etməkdə böyük səhv buraxır. İstər "Almas" və istərsə də bundan sonra çəkiləcək filmlərin uzunömürlü olması üçün icab edən (lazım olan, zəruri - R.H.) əsas şərtlərdən biri də onun səsli olmasıdır. Xüsusən "Almas" kimi Şəriflər, Mirzə Səməndərlər, Baloğlanlar obrazı olan bir əsər üçün bu, ən çox lazım olan şeydir".

"Almas"ı Cəfər özü çəkəcək olsaydı, yəqin ki, bu qəzetdəki müzakirələrdən daha artıq səylər göstərərdi ki, filmi səsli olsun. Çünki Cəfər "Sona"nı, "1905-ci ildə"nin ssenarilərini hələ lal olan ekranın tələblərinə tam riayət edərək yazmışdısa da, "Almas" artıq kinonun yeni mərhələsi üçün qələmə alınmış əsər idi.

"1905-ci ildə" filminin Cəfər Cabbarlı tərəfindən yazılmış kinossenarisi də qarşımızdadır. Orada məhz səssiz kinonun tələblərini nəzərə alaraq ekranda kadraltı yazıların hamısı tam dəqiqliyi ilə verilir. Lakin "Almas" filminin ssenarisində səssiz kinonun imkan və tələblərindən qırağa çıxaraq çoxlu dialoqlar nəzərdə tutması bunun məhz filmin gələcəkdə səsli kimi çəkilməsinə əlyeri qoymaq kimi tədarük hesab edilə bilər.

Təsəvvür edin ki, "Ədəbiyyat qəzeti"nin 1935-ci ildəki "Almas"ı səsli çəkmək çağırışı gerçəkləşsəydi, sənət tariximizin və bizlərin - xələflərin qazandığı bir başqa sərvət də olardı: o aktyorlar ki Azərbaycan teatrının tarixində adlarını əbədilik həkk ediblər, onların səslərində, ayrı-ayrı obrazların artıq diri, canlı, danışan surətləri də bugünün və gələcəyin insanlarına çatardı.

"Ədəbiyyat qəzeti"nin "Almas"ı səsli çəkməyi zəruri sayan çağırışı yazının sonuna doğru bu işi həll edə biləcəklərə həmin məsələnin milli qeyrət işi olmasının işarəsini vururdu: "Azərkino" heç olmasa Ermənistan, Ukrayna (biz hələ Leninqrad, Moskva fabriklərini demirik) kino istehsalından ibrət almalıdır. "Pepo" filminin belə şöhrət qazanması, hətta Paris, Nyu-Yorkda göstərilməsi üçün danışıq aparılmasına əsas səbəblərdən biri onun səsli olması, zəngin erməni musiqisindən məharətlə istifadə edilməsidir (bu, rejissor Amo Beknazarovun öz ssenarisi əsasında Armen Qulakyanla birgə çəkdiyi, musiqisini Aram Xaçaturyanın yazdığı və Tiflisdəki erməni məhəlləsində baş verən xəyanət və sədaqət haqqında macəraları əks etdirən, premyerası 1935-ci ilin 15 iyununda baş tutan ilk səsli Ermənistan filmi idi - R.H.). Bu təcrübələr bizə də "Azərkino" qarşısında aşağıdakı ciddi tələbi qoymağa əsas haqq verir".

Məhz bu tələbi daha artıq diqqətə çatdırmaq üçün məqalənin son parçası seçdirilərək tünd-qara şriftlə verilmişdi: "Almas" mütləqa səsli çəkilməlidir. Burada zəngin xalq musiqisinə geniş yer verilməlidir. Əgər belə olarsa, bu əsər "Pepo"lar səviyyəsinə qalxa bilər".

Baş ədəbi orqanımızın "Almas"ın səsli çəkilməsi təklifini irəli sürərkən məhz Leninqrad (Sankt-Peterburq), Moskva, Ukrayna kimi daha təminatlı və öndə gedən kinostudiyaları bir kənara qoyaraq qonşu Ermənistanı nümunə gətirməsi səbəbsiz deyildi: yəni imkanları baxımından bizdən daha aşağıda olan bir kinostudiyanın bacardığını biz yerinə yetirə bilmərikmi?

Təəssüflər ki, qəzetin "Müzakirə təriqilə" başladığı bu nəcib təşəbbüs istənilən nəticəni verməyib, "Almas" da tariximizdə Azərbaycanın lal kino dövrünün son səssiz filmi kimi qalır.

Səsli kinodan "Almas"ın qazandığı tək bu oldu ki, onun orijinal musiqisi vardı və kadrları müşayiət edən lətif melodiyaların müəllifləri Zülfüqar Hacıbəyovla (1884-1950) Niyazi (1912-1984) idi - ata, oğul.

...Məmməd Əlili həmin günü, həmin müzakirələri və uğurla bitən yığıncaqdan sonra sevinclə daşan Cəfərin daha bir neçə dostla onları İçərişəhərdəki kababxanaya dəvət edərək xudmani qonaqlıq verməsini, o xoş axşamda elə hey deyib-gülməsini, zarafatlarını yada salırdı, sonra da dalğınlaşırdı ki, haradan ağlımıza gələrdi əziz dostumuz artıq səkkiz ay sonra ürəyimizə dağ çəkərək bizdən həmişəlik ayrılacaq - bu əhvalat olubmuş 1934-cü ilin 26 aprelində.

Məmməd Əlili həmin ili dəqiq, ayı müəyyən tərəddüdlə xatırlayırdı, günüsə unutmuşdu. Təbii idi, çünki Əlili bu söhbəti edəndə "Almas" ssenarisinin müzakirə və təsdiq olunduğu həmin iclasdan 50 il ötürdü. Ancaq Məmməd Əlilinin o söhbəti etdiyi vaxtdan 40 ildən də artıq zaman keçərkən günlərin birində Cabbarlının nəvələri mənə Cəfərdən yadigar qalmış və indiyədək haqqında bəhs edilməmiş bir neçə vərəqlik sənədi təqdim etdilər, onda bildim ki, həmin hadisə məhz 1934-cü il aprelin 26-da baş veribmiş - kinostudiyada (o çağlarda bura "Azdövlətkinosənaye" - Oktyabrın X illiyi adına kinofabrik adlanırmış) ədəbi hissənin plenumu imiş və həmin müzakirədən sonra vacib qərar qəbul ediləcəyindən müzakirələrin gedişi yazıya alınırmış və sonra protokolun bir surətini də Cəfərə veriblərmiş.

Həmin yığıncaqda o vaxt Bakı kinofabrikində istehsalat şöbəsinin rəisi, özü də yaxşı ssenarist olan Aleksandr Mitrofanoviç Dubrovski (1897-1963), səbəbkar - Cəfər Cabbarlı, rejissor Mikayıl Mikayılov (1903-1986), rejissor assistenti Məmməd Əlili, H.Həsənov və digərləri iştirak edirdilər. Gündəlikdə bircə məsələ var: "Cəfər Cabbarlının müəllifi olduğu "Almas" ssenarisinin müzakirəsi".

İlk çıxış edən Mikayıl Mikayılov olmuşdu. Mikayıl həmin vaxt cavan, hətta Cəfərdən də gənc idisə də, artıq Azərbaycanın kino mühitində seçilənlərdəndi. Onun rejissoru olduğu, ssenarisini də Qriqori Braqinski ilə birgə yazdığı "İsmət" filmi (digər adı - "Adətin məhvi") ekrana "Almas"ın müzakirəsinin getdiyi bu yığıncaqdan lap az sonra - mayın 25-də çıxacaqdısa da, Əli Bayramov klubunun fəal üzvlərindən olmuş, qadınlar arasında yorulmaz iş aparan, buna görə də atası ilə qardaşının birləşərək 1933-cü ildə qətlə yetirdiyi Səriyyə Xəlilovanın (1897-1933) taleyini əks etdirən bu film artıq ədəbi-mədəni dairələrdə səs doğurmuşdu. Yəni ilk azərbaycanlı qadın təyyarəçinin aqibətini uğurlu kino əsərinə çevirmiş Mikayılın bu yığıncaqda həm ssenariçi, həm də rejissor kimi danışmaq haqqı bəlkə digərlərinkindən də çoxdu).

O, sözünü elə başlayır ki, müəyyən tənqidi qeydləri dilə gətirəcəyi hiss olunur. Ancaq elə əvvəlcədən xəbərdarlıq da edir ki, söyləyəcəyim iradları əsla hökm kimi, rəsmi mövqe olaraq qəbul etməyin, bu, sadəcə, mənim mülahizələrimdir: "Bu əsər böyük diqqətə layiq olduğuna görə mən mövzu ilə bağlı birtərəfli olmamaq üçün geniş danışacağam. Mən istərdim ki, Cabbarlı və Əlili mənim sözlərimi əsas olaraq götürməsinlər, sadəcə, nəzərə alsınlar. Mən gözləmirdim ki, əsər bu şəkildə alına bilər. Formaca bütövdür, qoyuluş doğrudur, surətlər çox dolğundur. Əsərdəki surətlər tamamilə həqiqi, həyati təsir oyadır. Ssenaridə göstərilən bu surətlər, təəssüflər ki, bizim sinifsiz cəmiyyətdə də müşahidə edilməkdədir. Mən daha çox Almas surəti üzərində dayanmaq istərdim. Bu əsəri mən teatr səhnələrində dəfələrlə görmüşəm və istərdim ki, Cəfər Cabbarlı bu surətlərin ekranda necə görünməsi haqqında düşünəydi. Teatr aktyorunun oyununun əsasını, onun rolunun məğzini sözlər təşkil edir. Lakin ekranda bu sözlər olmayacaq. Deməli, kino əsərində həmin surətləri daha ifadəli, dəqiqləşdirilmiş yaratmaq lazımdır. Mirzə Səməndər, Şərif və onları əhatə edən kütlə Almasa qarşı əks-fəaliyyət göstərirlər. O isə, sadəcə, nişanlısına bir kağız göndərməklə kifayətlənir. Amma daha təbii olardı ki, Almas onu kəndə yollayan və onunla əlaqə saxlamalı olan təşkilatlara və şəxslərə öz sözünü açıq deyəydi. Onun ətrafında cərəyan edən manipulyasiyaları o bilməli, bunlara qarşı fəal mübarizə aparmalıdır. Bəzi səhnələrdə, bəzi hərəkətlərdə, daha doğrusu, əlaqələrdə Almas müəyyən qədər zəif görünür. Doğrudur, onun bəzi canatmaları var. Hacının üzünə pulu çırpması səhnəsi çox yaxşıdır. Lakin bu səhnə daha güclü edilə bilər və mən düşünürəm ki, müəllif bunu nəzərə alacaqdır. Bizim borcumuz kömək etməkdir. İstərdim ki, Cabbarlı bu surət ətrafında daha dərindən düşünəydi, çünki bütün hadisələr Almasın ətrafında baş verir. Başqa surətlərə gəlincə isə, mən belə hesab edirəm ki, Hacı Əhməd ki məscid ətrafında aranı qarışdırır, Alması ələ keçirmək istəyir, bu hissəni daha qabarıq vermək lazımdır. İbad, Şirin yaxşı, qənaətbəxş göstəriliblər. Mirzə Səməndər mənfi qüvvələrin təsirinə düşərək Almasa qarşı hərəkət edir. Mən Cabbarlının yazdığı ssenarinin sonluğu ilə razı deyiləm. Əgər o, Almas surəti ilə bağlı daim çox incə, çox ciddi və ətraflı bir mövqe tutursa da, mən istərdim ki, bu surəti daha güclü görək. Müəllif isə bunu etmir. Əsərin finalı epik olmalıdır. Sonluğu yenidən işləmək lazımdır. Ümid edirəm ki, sən məni başa düşürsən. Sonluq əsaslandırılmış olmalıdır".

Mikayıl Cəfərlə səmimi - "sən"lə danışır və bu da aralarındakı dost münasibətlərinin nişanəsi kimidir. Müəyyən qüsurları, islah edilməli məqamları da sadalayır. Amma bunların hamısını elə deyir ki, ümumi işə ziyan vurmasın, bu müzakirədən ssenari müsbət rəylə, çəkilişə başlanmasına razılıq verilməsi ilə çıxsın: "İndi isə sırf texniki məsələlərə keçmək istəyirəm. Ssenarinin ayrı-ayrı məqamlarını təhlil etmək fikrindəyəm. Mən qorxuram ki, texniki baxımdan müəllif bu işlərin öhdəsindən gələ bilməsin. Misal gətirim - nümunəni "Qayıtmayan həyulə" əsərindən göstərəcəyəm (kinorejissor Abram Roomun (1894-1976) 1929-cu ildə Anri Barbüsün (1873-1935) novellasının motivləri əsasında çəkdiyi bu səssiz, amma 1933-cü ildə artıq səsli variantda hazırlanmış film 1920-30-cu illərdə Sovet İttifaqında yaradılmış ən yaxşı kino əsərlərindən hesab edilirdi - R.H.). O əsərdə baş qəhrəman Xoze türmədə oturub və dəqiqələri sayır ki, onu nə vaxt buraxacaqlar. Siz də istər-istəməz eyni cür həyəcanlanır və əsəbiləşirsiniz. Mən istərdim ki, bu səhnə çox güclü verilsin - İbadla qarşılaşmanı da elə etmək lazımdır ki, daha yığcam olsun.

Bir sıra başqa xırda detallar vardır. Uşaqlar axşam onun əşyalarını gətirir, sonra yığıb aparırlar. Və növbəti dəfə qayıdanda qız yumurtaları şkafa qoymaq istəyir. Yumurtalar isə atasının başına düşür. Zənnimcə, bu səhnə o qədər də uğurlu deyil".

Bəlkə də sənəddə "plenum" adlandırılan o istehsalat müşavirəsində gənc və parlamağa başlayan rejissor Mikayıl Mikayılovun bu çıxışını illər ayrılığından sonra ilk dəfə oxucu mühakiməsinə çıxararkən ixtisarlar etmək, bir sıra ayrıntıları kənara qoymaq da olardı. Amma bunlar tarixdir axı. O gün bu sözləri Cəfər eşidib, hansı məqamdasa həyəcanlanıb, hansı anlardasa düşüncəyə dalıb, qeydlər götürüb, hansı andasa bəlkə etiraz etmək istəsə də, vəziyyəti mürəkkəbləşdirməmək üçün səsini çıxarmayıb - bunlar hamısı tarixdir, ona görə də nəyisə qayçılamağa əlim gəlmir.

Mikayılsa davam edirdi: "Mən bu əsərə o qədər heyran qalmışam ki, filmin texniki baxımdan da bir az da cilalı alınmasını çox istəyirəm. Əlbəttə, burada mürəkkəb bir şey yoxdur, məsələ, sadəcə, texniki həldədir. Əsəri bu şəkildə qəbul etmək olar və onun istehsalata buraxılmasını sürətləndirmək lazımdır".

Beləliklə, Mikayılov ayrı-ayrı iradlarını, qeydlərini irəli sürsə də, özünün də vurğuladığı kimi, onun tənqidi münasibəti sırf texniki detallarla bağlıdır. Bütövlükdə ssenarinin təsdiq edilməsini, filmin çəkilişinə başlanmasını məqbul sayır, əslində, bununla da daha sonrakı çıxışçılara yaxşı bir ötürmə etmiş olur.

Daha sonra Əlili söz alır. Əlilini ən etibarlı dostlarından və silahdaşlarından biri kimi bu filmə Cəfər Cabbarlı rejissor assistenti kimi özü cəlb etmişdi. Filmin bütün çəkilişləri boyu (elə artıq hazırlıq mərhələsindəki kimi) Əlili onunla yanaşı olacaqdı. Heyiflər ki, bu niyyət baş tutmur.

Ancaq həmin kədərli günlər hələ qarşıdadır. Ssenari müzakirə edilir və söz Əlilinindir: "Mən yalnız bir mətləbi deyəcəm. Mən bu əsəri birinci dəfə teatrda gördüyüm andan o məni valeh edib. Mən bu əsərə çox bağlıyam və təsdiq edirəm ki, "Almas" Cəfər Cabbarlının ən yaxşı əsəridir. Baxmayaraq ki, o özü bunu inkar edir, hesab edirəm ki, Cəfər, sadəcə, təvazökarlıq edir. Bu, çox gözəl, əla bir ssenaridir. Mən əminəm ki, ədəbi-bədii şöbə və kinofabrika mümkün olan hər şeyi edəcəkdir ki, onu istehsala buraxsın. Çünki bu əsər artıq plandadır".

Həsənov danışmağa başlayır və sözü çox uzatmır: "Mən pyesi görmüşəm, ssenarini isə oxumamışam. Amma düşünürəm ki, Cabbarlı yoldaş yaxşı bilir ki, əsərdə hansı nöqsanlar vardır. Pyes uğurla nümayiş etdirilirdi. Ehtimal etmək olar ki, Cabbarlı oradakı müəyyən qüsurları da nəzərə alacaqdır. Əgər Mikayılov və digər nüfuzlu yoldaşlar müsbət rəy verirlərsə, bizə yalnız buna inanmaq qalır. Arzuolunandır ki, bu iş irəliləsin və tezliklə ekranlara buraxılsın".

Növbəti danışan Dubrovskidir (Boris Dubrovski-Eşke kino rəssamı idi, artıq o dövrdə bir sıra əks-sədalı filmlərin rəssamı olmuşdu, çox keçmədən Mosfilmin baş rəssamı təyin edildi və tarixdə həm də Moskvada fəaliyyət göstərmiş məşhur Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunun qurucularından və müəllimlərindən biri kimi qalıb) və nitqini belə başlayır: "Mən "Almas"ın yaranması tarixçəsindən danışmaq istəyirəm. Bu əsər bizim planımızda yox idi".

Və kino tariximiz baxımından çox maraqlı təfərrüatları bəyan edir.

Əgər bu stenoqram olmasaydı, bilməzdik ki, niyə yazılıb tam hazır olan, hətta kinossenarisi mətbəədə çap olunmuş "1905-ci ildə" filmi çəkilməyib, ondan da xəbərimiz olmazdı ki, "1905-ci ildə" necə olub "Almas"a yol açıb: "1905-ci ildə" pyesi təqdim edilmişdi. Ssenari əsasən qəbul edilmişdisə də, sonda qeyri-məqbul sayıldı və belə qərara alındı ki, təzədən işlənsin. Həmin ssenari üzərində Qrebnerin (Georgi Eduardoviç Qrebner (1892-1954), tanınmış sovet ssenaristi və dramaturqu - R.H.) işləməsi də lazımi nəticəni vermədi. Xanım Orlikovanın iştirakı ilə biz ssenarini müzakirə etdik. O ssenari bir qədər yaxşılaşdırılmışdısa da, hər halda onun üzərində çox işləmək lazım idi. Bundan əlavə, əsərin mövzusu bizim ekranımızda ilk dəfə olaraq 1905-ci il inqilabını göstərməyi nəzərdə tutur. Xalqlar arasında münasibətlər kimi belə kəskin və vacib mövzunun həlli çox ciddi diqqət və həssas münasibət istəyir. Ona görə də təcili şəkildə bu ssenarinin yenidən işlənməsi və istehsala buraxılması çox çətin idi. Çünki bu, bir çox dəyişmələr və montaj prosesindəki müəyyən işlərlə əlaqədar idi. Yaxşı ssenari olmazsa, film də uğurlu alınmaz. İkinci mülahizə isə sırf istehsalat məsələsi ilə bağlı idi. Bu əsər monumental, tarixi epopeya, çoxlu hadisələri, böyük sayda insanları, dekorasiyaları, tarixi geyimləri əhatə edən bir film olmalı idi. Həmin film isə bir neçə ay ərzində çox ciddi hazırlıq tələb edirdi. Bizim kinofabrikada həmin film "26 komissarlar"ın böyük gərginlik baxımından təkrarı ola bilərdi. Bunu demək kifayətdir ki, "1905-ci ildə" filmi üçün nəzərdə tutulmuş dekorasiyaların miqdarı çəkilməsi planlaşdırılan 4 filmin dekorasiyaları qədərdir. Həm də bizdə belə dekorasiyalar yoxdur. Məsələn, qubernatorun yanındakı bal və təxminən bu cür səhnələr. Bundan əlavə, yoldaş Cabbarlı özü nəzərə almışdı ki, bu əsər üzərində gedən iş bizim kinofabrikanı çəkilməsi nəzərdə tutulan digər filmlərə lazım olan diqqəti göstərməkdən ayıra bilərdi. "1905-ci ildə" filmi bütün kinofabrikanın ona diqqət yönəltməsini tələb edirdi. Həmin filmin hazırlanması bütün rəssamlarımızın o işə cəlb olunması ilə nəticələnə bilərdi və bütövlükdə həmin kinoşəkil bütün maliyyə imkanlarımızı əlimizdən alardı. Bundan əlavə, kinoda birinci dəfə işləyən Cəfər Cabbarlının müəyyən çətinlikləri də vardı. Mən birinci dəfə gəlib ssenari ilə tanış olanda bu qərara gəldim ki, Cabbarlıya başqa bir filmin çəkilməsi üçün imkan yaratmaq lazımdır. Yoldaş Cabbarlı Azərbaycanın ən maraqlı və ən parlaq dramaturqudur. Təvazökarlığı və çox da fəal olmaması ona pyeslərini tərcümə edib Moskvaya göndərməyə mane olur. Moskvada belə gözəl pyeslər azdır. Bu mənada Cabbarlının zəngin yaradıcılığında başqa bir maraqlı əsər tapmaq çətin deyildi və mən "Almas", eləcə də "Yaşar" pyesləri ilə tanış oldum".

Bu söhbətlərin getdiyi əsnada artıq "xurcun"unda rəssamlığını etdiyi 18 filmi olan təcrübəli Dubrovski Cəfəri Azərbaycan sərhədlərindən daha geniş müstəvidə, ovaxtkı sovet teatr və kino məkanında götürərək təhlil edirdi: "Almas" mənim diqqətimi daha çox cəlb etdi. Bu pyesdə bizim kinoşəkillərdə az rast gəlinən qəhrəman kişi və qadın qəhrəman var. Çəkilən filmlərin əksəriyyətində adətən bir-birindən az fərqlənən adamlar göstərilir. Heyranlıq, gülüş, göz yaşları, həyəcan oyadan insanlar filmlərimizdə azdır. Bu ssenaridə isə mərkəzi fiqur Almasdır. O, qəhrəman ruhlu bir şəxsdir, heç bir çətinlik, heç bir təhlükə qarşısında dayanmır, təhlükələrə və cinayətlər törədən düşmənlərə qarşı sərt baxır və bu da tamaşaçıda məftunluq oyadır. Əsərin əsas və böyük qiyməti bundan ibarətdir. Bu əsər qəhrəmanlıq əsəri olmaqla yanaşı sünilikdən uzaqdır, yüz faiz realistik bir əsərdir. Onu müəyyən mənada komediya da adlandırmaq olar. Bizim indi qarşımızda elə bir orijinal əsər dayanıb ki, komediya olaraq da çox sağlam gülüş oyada bilər, amma, eyni zamanda, qəhrəmanlıq əsəri kimi də yüksək əhvali-ruhiyyə yaratmağa qadirdir. Sanki kiçik insanları göstərərək Cabbarlı onları sinfi mübarizənin elə gərgin bir məqamında təsvir eləyir ki, bu surətlər başqa bölgələr üçün də nümunəyə çevrilirlər. Mən düşünürəm ki, "Almas" klassik bir əsərdir və sadəcə bir neçə il deyil, əsrlərlə yaşayacaqdır. Müəllif bu əsərdə canlı insanların xarakterlərini yaratmağa müvəffəq olub".

Cəfər Cabbarlının ayrı-ayrı əsərləri, o sıradan "Almas" barədə Azərbaycanın müxtəlif dövr araşdırıcıları çox yazıblar və yeni zamanın açdığı imkanlar çərçivəsində, yəqin ki, gələcəkdə də həmin mövzularda yeni tədqiqlər ortaya çıxacaqdır. Amma "Almas" haqda Dubrovski-Eşkenin indiyədək ictimailəşdirilməmiş bu qiymətverməsi də gərək kölgədə qalmaya. Bu, püxtə bir sərrafın, tükü tükdən seçən mütəxəssisin dərin müşahidələridir: "Mən bu pyesi oxuyarkən son cümləyə qədər ondan ayrıla bilmədim. Kənd sovetinin sədri - mülkədarın təsiri altına düşən passiv adamı siz sanki əllərinizlə toxunaraq hiss edirsiniz. Kənd soveti sədrinin surəti son dərəcə uğurludur. O, Alması müdafiə edən böyük qəhrəman kimi müəyyən qədər gülməli görünür. Amma sonra məlum olur ki, o, alçaq və əclaf adamdır. O istəyirmiş ki, Alması çıxılmaz vəziyyətdə qoysun və onu bir qadın kimi ələ keçirsin. Onun bu niyyəti baş tutmayanda həmin şəxs düşmənə çevrilir, Almasa böhtanlar atmağa başlayır, haqqında qəzetə yazır və bu qadına qarşı başlanan kampaniyaya rəhbərlik edir. Bu, bürokrat, daxilən alçaq, fürsətcil cavan bir insanın xarakterik tipidir. Çox canlı, sonadək ifşa edilən bir surət alınıb. Müəllif onu dərhal açıq şəkildə təqdim eləmir, canlı insan kimi göstərir - yaxşı bir adam idi, amma həyat başqa cür üz göstərəndən sonra bir əclafa çevrilir.

Mülkədar surəti də çox maraqlıdır. Bu, əli xəncərli və gendən kim olduğu görünən bir mülkədar deyil. O özünü yaxşı nöqteyi-nəzərdən göstərməyə çalışır, məktəbə odun gətirir, amma özünün şəxsi maraqlarına toxunan məqam yetişəndə sinfi mahiyyəti ortaya çıxır. O, Almasın yanına gəlir, ona öz bağını ictimai iş üçün rüşvət olaraq təklif edir. Almas buna razılıq verir və deyir: "Sən mənə nağd olaraq nə qədər pul verərsən?" Bu mülkədar ağıllı adam olsa da, Almasın atdığı bu qarmağa düşür və deyir: "İki min verərəm". Gedib basdırdığı puldan çıxardaraq gətirib onları Almasa verir. Bu gedişatda bir komsomolçu iştirak edir və çətin vəziyyətə düşür. Almas deyir: "Belə etmək lazımdır" və pulu mülkədarın üzünə çırpır. Bundan sonra mülkədar onun qəddar düşməninə çevrilir, pirin məzarında təxribat təşkil edir və nəticədə çox asanlıqla qadınları Almasa qarşı kökləyir. Almas da dayanıb-durmur, qadınlara qarşı təbliğat aparır və məscidi onlardan alır. Həyatda belə parlaq məqamları tapmağı bacarmaq lazımdır".

Kino baxımından maraqlı və tapıntı sayıla biləcək epizodları təqdirlə sadalayandan sonra Dubrovski bir peşəkar kimi həm bəzi iradlarını bildirir, həm də tövsiyələrini verir: "Ssenari əvvəldən sona qədər çox maraqlı məqamlar üzərində qurulmuşdur. Lakin bu o demək deyildir ki, əsərdə qüsurlar yoxdur. Yaxşı ssenarinin alınması üçün rejissorun və birinci dərəcəli türk milli aktyorlarının böyük iş görməsi gərəkdir. İmkan vermək lazımdır ki, bu aktyorlardan geniş və hərtərəfli şəkildə istifadə edilsin. Nöqsan isə əsərin həddən artıq uzun olmasıdır və bunu mexaniki şəkildə aradan götürmək mümkün deyildir. Cabbarlı burada mexaniki olaraq hansısa hissələri ixtisar etməməli, kinematoqrafik vasitələrlə nələri kəsmək barədə qərar qəbul etməlidir. Pyes dialoqlar üzərində qurulmuşdur. Onları kino dilinə çevirmək çətindir. Cabbarlı əsl kino əsəri yazmağa müvəffəq olmamışdır, ancaq bizim ondan gözlədiyimizdən də artıq iş görmüşdür. İndi, sadəcə olaraq, ciddi işləmək lazımdır, çünki ssenaridə çox surətlər vardır ki, onların hamısını canlı etmək çətindir. Yəqin ki, iki-üç surəti qurban vermək lazım gələcəkdir. Bu əsərdə Hacı Əhmədin surəti siyasi nöqteyi-nəzərdən daha vacibdir. Amma həmin surət yetərincə işlənməmişdir. Siz pyesi oxuyarkən asanlıqla təsəvvür edə bilərsiniz ki, bu obraz nəyi çatdırmalıdır. Amma ssenaridə Hacı Əhməd lazım olan səviyyədə göstərilməyib. Uğrunda mübarizə gedən və itirməkdən qorxduğu bağ da göstərilməmişdir.

Hacı Əhməd Alması öz nəzarətində saxlamaq üçün bütün üsullardan istifadə eləyir. Ssenaridə bu da göstərilməyib ki, Hacı Əhməd qadınları necə istismar edir. Ona görə də bütövlükdə maraqlı və qiymətli olan bu surət müəyyən qədər sxematik alınmışdır.

Almas mərkəzi surət olaraq çox yaxşıdır, ancaq onu daha gözəl etmək mümkündür. Onu elə bir surətə çevirmək lazımdır ki, filmin iki hissəsinə baxandan sonra onun istənilən hərəkəti tamaşaçıların alqışları ilə qarşılansın. Qaba bir misal çəkəcəyəm. Bakıda ekranda "Zəlim xan" filmi (bu, 1929-cu ildə rejissor Oleq Frelix (1887-1953) tərəfindən çəkilmiş, Qafqazda dağlıların çar mütləqiyyətinə qarşı mübarizəsindən bəhs edən səssiz bədii film idi. Vladimir Bestayevin (1897-1988) ifa etdiyi Abrek Zəlim xan surəti tamaşaçılar arasında xüsusi rəğbət qazanmışdı) nümayiş etdiriləndə onun surəti o qədər cəlbedici idi ki, hər bir hərəkəti tamaşaçılar tərəfindən alqışlarla qarşılanırdı. Əlbəttə, bəzən alqışlar o yerdə də səslənir ki, əslində orada olmasa yaxşıdır. Almasın hərəkətləri nümunə götürülməyə layiqdir. Lakin biz nail olsaq ki, onun etdikləri alqışlar da gətirsin, onda biz qarşımıza qoyduğumuz vəzifəni yüz faiz yerinə yetirmiş olacağıq".

Və Dubrovski keçir artıq filmi çəkəcək rejissor Cabbarlıya məhz bu istiqamətdə məsləhətlərini etməyə. Burada incə bir məqam var. Dubrovski istedadına xüsusi rəğbət bəslədiyi Cəfəri həm də siyasi cəhətdən qorumağa çalışaraq vurğulayır ki, sovet hökumətinin kolxoz quruculuğunda, sinfi düşmənləri yox etməkdə xeyli irəli getdiyi bir vaxtda Cabbarlı sanki mübarizə yolunun dünənində qalmış gerilik və zəifliklərdən indi də həyatda var olan kimi bəhs edəndə o baxımdan haqlıdır ki, hadisələri Azərbaycanın ucqar bir rayonunda təsvir edir. Dubrovski məhz bu sığortalayıcı məkanın da daha qabardılmasının işin (daha əvvəl elə Cabbarlının özünün) xeyrinə olacağını bildirir "Rejissor Cabbarlı dramaturq Cabbarlıdan daha aşağı dayanmamalıdır və ekranlarda gedən birinci dərəcəli kinematoqrafik əsər yaratmalıdır. Çünki burada canlı hadisələr və insanların çox realistik münasibətləri əsas götürülür. Ssenarini müzakirə edərkən biz bir məsələni də nəzərdə saxlamalıyıq. Hadisələr bugünkü gündə baş verir. Keçmiş mərhələnin türk kəndi nümayiş etdirilir və qarşıya belə bir sual çıxır ki, kənddəki sinfi mübarizənin sanki arxada qalmış bir mərhələsini əks elətdirən bu mənzərələri göstərməyə ehtiyac varmı? Partiya rəhbərliyinin gücləndiyi vaxtda təsəvvür etmək çətindir ki, hansısa kənddə partiya və komsomol təbəqələri ola ki, bu cür hallara dözə bilə. Cabbarlı burada doğru bir çıxış yolu tapmışdır. O, həmin surətləri ssenaridə saxlamaq üçün bu əsəri mexaniki şəkildə dəyişməmişdir, sadəcə, hadisələrin cərəyan etdiyi məkanı Azərbaycanın ən ucqar guşəsinə keçirmişdir. Bu ucqarlığı imkan daxilində daha çox qabartmaq lazımdır. Onda aydın olacaq ki, niyə biz belə surətlərin ola biləcəyi ucqar kəndləri nəzərdə tutmuşuq.

Biz qeyd etməliyik ki, Cabbarlı bu işi çox qısa bir müddətdə yerinə yetirib. O, ssenarini iki aya başa çatdırıb və ssenari bütövlükdə qəbul ediləsi bir haldadır. Bu, yoldaş Cabbarlının böyük uğurudur və böyük xidmətidir; qeyd etmək lazımdır ki, bu, çox yüksək keyfiyyətli bir ssenaridir. Bu il çəkiləcək filmlər arasında "Almas" bizim yaradıcı təşkilatların və ictimaiyyətin diqqətini xüsusi cəlb etməlidir. O mənada ki, Azərbaycan və bütün Sovet İttifaqının gözlədiyi birinci dərəcəli filmin alınmasına yardımçı olaq. Biz uğurlar arzulamalıyıq. Öz növbəmizdə bacardığımız köməyi əsirgəməyəcəyik".

Sonda Cabbarlı danışır, təvazö ilə deyir ki: "Mən kinoda yeni adamam. İndi burada söylənən iradları daha təcrübəli yoldaşların köməyi ilə ssenari üzərində işləyərkən nəzərə alacağam və çalışacağam ki, bütün qüsurları aradan götürüm. Ümid edirəm ki, mən iş prosesində tərəfinizdən kömək görəcəyəm və səy edəcəyəm əsərimi elə bir yüksək səviyyəyə çatdırım ki, o, bizim kinonun digər əsərləri sırasında layiqli yer tutsun".

Dubrovski plenumu belə yekunlaşdırır: "Ssenarini qəbul edirik və rejissor quruluşu zamanı göstərilən iradların nəzərə alınması şərti ilə müvafiq instansiyalara göndəririk: birincisi, əsərdə kinematoqrafik obrazlılığın qüvvətləndirilməsi üçün dialoqların sayı azaldılır; ikincisi, əsərin uzunluğu nəzərə alınır; üçüncüsü, baş qəhrəman kimi Almas surəti daha da qüvvətləndirilir; dördüncü, ən diqqətli və əhatəli iş mülkədar Hacı Əhməd surətinin sinfi mahiyyətini göstərmək üçün aparılır; beşinci, rayonun ucqarlığı daha qabarıq şəkildə göstərilməli və onun özünəməxsusluqları qabardılmalıdır".

Və son olaraq plenumun qəbul etdiyi qərar gəlir: "Yoldaş Dubrovskinin etdiyi təklifləri tamamilə qəbul etmək" (buna oxşar daha bir geniş istehsalat müşavirəsi artıq Cəfərin həyatda olmadığı çağlarda - 1935-ci il mayın 25-də, "Almas"ın çəkilişlərinin başlandığı dövrdə keçirilmişdi. Bu dəfə də gündəlikdə bircə məsələ olmuşdu: "Almaz" ssenarisinin rejissor həlli". Yenə həmin Aleksandr Dubroski bəzi çıxışçıların, hətta filmin rejissorlarından birinin artıq-əskik sözlərini rədd etmiş, Cəfərə qahmar duraraq onun özünün və əsərinin üstünlüyünü bir daha dilə gətirərək söyləmişdi ki, film çəkiləndə ssenari barədə belə danışmaq yaxşı üsul deyil. Ssenari ikiqat yaxşıdır: birincisi, ona görə ki, onu Cabbarlı yazıb, ikincisi ona görə ki, ssenari bizim tərəfimizdən lazımi qiymətini alıb. Bu ssenari filmin uğurunun təminatıdır. Məncə, ssenari uğurludur. O, sizin işinizdə təməl daşıdır. Ayrı-ayrı səhnələr lap yaxşıdır. Ssenaridə kənddə sinfi mübarizənin müəyyən tarixi mərhələsi öz əksini tapıb. Məsələ heç də onda deyil ki, ssenaridə dəyişiklik aparılmalıdır. Sadəcə, materialı düzgün təqdim etmək lazımdır. Onu nəzərə almaq lazımdır ki, yoldaş Braginski dramaturq kimi yoldaş Cabbarlıdan zəifdir. Bu ssenari dramaturji baxımdan təməl daşıdır. Onun əsasında da filmi çəkmək lazımdır. Bu ssenaridə əsas olan Almas obrazıdır. Burada heç bir əsas olmadan ssenaridə dəyişiklik aparmaqdan deyil, obrazların traktovkasından, rejissor işindən danışmaq lazımdır. Almas yeni dövrün həqiqətlərinin müsbət başlanğıcının daşıyıcısıdır. Əgər Almas bütün film boyu həyatsevərliyi özündə qoruyub saxlaya bilsə, deməli, o, yubka geymiş Çapayevdir..."

Bu mübahisələrdən Cəfərin xəbəri olmayacaq. Amma 1934-cü ilin 26 aprelində, o ilıq yaz günündə, "Almas"ın istehasala buraxılmasına icazə verilən yığıncaq bitəndə Cəfər xoşbəxt idi. Necə də olmayaydı ki, daha bir balasına - "Almas"ına uçmaqçün qanad verilirdi.

Nədən axı həyat insana heç vaxt tam bəxtiyar olmağa, başacan sevinməyə macal vermir, birini səxavətlə bağışlayanda, birini də amansızlıqla səndən qoparır?! Qismət "Almas"ı uçuşa qanadlandırırdısa, pusqudakı qəzavü qədər Cəfərin özünün qanadını qırmağa hazırlaşırdı.

Akademik Rafael Hüseynov

525-ci qəzet