O ömürlərə və o vaxta bugündən baxanda zamanın ekranında həmin hadisələr və şəxsiyyətlər elə kino kimi görünür. Əslində, həmin vaxtın sürətlərini, kəskin dönüşlərini, hadisələrlə doluluğunu və o fırtınalı əyyamlarda yaşayanların özlərinin əsla sadə insanlar olmadıqlarını göz önündə saxlayarkən gərək o çağları heç bir dramaturqun belə incəliklə qələmə ala bilməyəcəyi filmlər silsiləsi sayaq.

Cəfər Cabbarlı o zamanənin övladı idi, başqalarından fərqli olaraq, o, dövrün bütün yaxşı-yaman tərəflərini bir qırağa qoyaraq hər halda film kimi həyat yaşadığının fərqində idi. Kino işinə qurşanandan sonra isə istəyi bu idi ki, kino kimi həyatın işində yaşayan bu millətin sahib olduğu filmlər də bütün acısı və şirini, rəngləri və qoxularıyla elə həyat qədər doğruçu olmalıdır.

İpə-sapa yatmaz istedad yiyəsi insanların məhz çərçivələrə sığmadığına görə hər birində inqilabçılıq damarı olur və Cəfər də istisna deyildi. Məcazi mənada və yalnız sözdə deyil, elə həyatda da peşəkar inqilabçılığa qatılmışdı da, bundan ötrü zindana belə düşmüşdü. Amma özümü "ağıllanmışdı", ya hansısa xeyirxahlar onu inandırmağa müvəffəq olmuşdular ki, sənin yolun başqadır, sən mübarizəni qələminlə apar, inqilabını zəkanla et.

Cəfərin kino adına, indi xeyli uzaqda qalan 1920-1930-cu illərdə iri bir dəstə səlahiyyətlilərlə apardığı və canlı şahidləri çoxdan ölüb getmiş, bu gün az adamın agah olduğu gərgin mübarizələrinin ədibin illərcə toxunulmamış əlyazmalarında qalan əks-sədalarını təfərrüatların üstündən tələsik ötüb-keçmədən ona görə çağdaşlarımın bilməsini istəyirəm ki, bunlara onun parlaq ədəbi əsərlərindən az qiymət vermirəm. Bu, Vətəni və xalqı üçün gərək olan sərvətin ona çatdırılması yolunda qəsdən, yaxud nadanlıqdan maneələr yaradılarkən susmamaq qeyrəti göstərmiş bir cavanın qələmini silaha döndərərək çarpışmasıdır.

XXI əsrdə artıq onillərdir ki, müstəqilliyin səadəti içərisində yaşayan Azərbaycanın üzülmüş, heysizləşmiş, sıxıntılar məngənəsində olan kinosunu xilas etmək üçün hansısa cəhdlər edib əli boşa çıxan, içərisindəki istəyin və gücün müqabilində acizliyini də açıq-aşkar hiss edən müasirlərimiz, bəlkə də, daha artıq anlayar ki, qat-qat çətin şəraitdə və qüvvələr nisbətinin yer-göy fərqi olduğu günlərdə Cəfər apardığı usanmaz mübarizələrlə nələrəsə nail olubsa, bu, əsl qəhrəmanlıqdır.

Nail olduqlarından daha əvvəlsə vəziyyəti görə-görə, mübarizə aparıb nəyəsə çatmağın təxminən mümkünsüzlüyünü duya-duya həvəsdən, ritmdən, əzmdən düşməməsi, irəliləməkdə davam etməsi də ayrı bir kişilik və hünər hekayətidir.

Azərbaycan kinosunun salnaməsində 1930-cu ildə çəkilmiş, ilk göstərilişi 1931-ci il iyulun 2-də keçirilmiş bu filmdən də soraq var. Ancaq həmin səssiz filmin lenti də vaxtın sükutuna dalıb, indi ortada yoxdur. Fəqət aradan bir əsrə yaxın vaxt ötsə də, o film ətrafında söz-söhbət bitmir, çünki Cəfər Cabbarlı kimi səbəbkar var. İndi əldə olmayan, amma zamanında bəh-bəhlə çəkilmiş, yaxşı kimi qələmə verilməyə çalışılmış həmin filmə qarşı Cəfər dəfələrlə kəskin çıxışlar edib və onun etirazları yalnız yaranacaq filmin bədii cəhətdən hansısa qüsurlarına görə deyil, ən əvvəl sırf milli, siyasi səbəblərdən olub. Cəfəri hiddətləndirən nələr idi?

 Azərbaycan gənclərinin çətin şəraitdə neft istehsalı sahəsində fədakar çalışmalarına həsr edilmiş "Pervaə komsomolğskaə" - "İlk komsomol buruğu", ya digər adı "Komsomolçuların ilk dəstəsi" olan bu filmin ssenari müəllifi Yekaterina Vinoqradskaya (1905-1973), rejissorları Boris Medvedev (1901-1978) və İvan Frolov (1890-1969), operatoru da yenə həmin İvan Frolov, rəssamı Aleksandr Qonçarski (Aleksandr Samuiloviç Qonçarski / Abram Qonçarski; 1883-1947) olan, rolların da əksərini ifaçıları kimsənin nə o vaxt, nə indi tanıdığı Leon Aristokesov (əsl adı Levon Qazaroviç Aristakesyants; 1906-1997), Aleksandr Çuverov (1892-?), Yakov Qudkin (1905-1979), Pokrovskaya, V.Meleş, Q.Vadimov, Viktor Mironov (1906-1971), Krasnov olan bu filmin elə sadalananlardan ilk baxışdanca gəlmələrin əlindən çıxması aydın görünür və Cabbarlının da heysiyyətinə toxunan o idi ki, belə filmlər dilimizi, milli ruhumuzu küncə qısnamağın əyani nümunəsidir, bu yolla gedilərsə, bizim milli kinomuz olmayacaq.

Cəfər heç cür barışa bilmirdi: "Azərkino"nun təşkil etdiyi çəkiliş qrupu yerli qüvvələrə etinasızlıq nöqteyi-nəzərindən bütün rekordları vurub keçdi. Rejissor Moskvadandır. Özü də necə! Heç vaxt heç yerdə heç nə çəkməyib. Demək olar ki, elə yerdə qalanlar kimi, o da Azərbaycanda ilk sınaqdan keçir. "Azərkino"nun rəhbərlərinə sual verəndə ki, "Nə üçün siz heç olmasa təcrübəli, sınanmış işçiləri dəvət etmirsiniz?", onlar heç söylədiklərinin fərqinə varmadan deyirlər: "Gəlmirlər, yoldaş! Bir rejissor da bizə gəlmək istəmir, hamı iş başındadır. İşçilər sarıdan böhrandır. Həm də heç bir fabrik heç nəyin xətrinə öz rejissorunu əldən vermir. Medvedevi də yalnız işsiz qaldığı üçün dəvət etmək mümkün oldu".

Əlbəttə ki, bunlar hamısı bəhanələr idi və belə saxta sözlərlə kimisə yola vermək olardısa da, Cəfəri aldatmaq mümkünsüzdü. Ona görə də kinomuzun qayğılarına həsr edilmiş "Azərkino hara gedir" adlı növbəti məruzəsində bu qondarma səbəbgətirmələri rədd edirdi: "Qəribədir, işçilərin çatışmadığı bir şəraitdə birdən-birə işsiz adam? Və heç yerdə heç vaxt rejissor kimi bir film də çəkməmiş bu işçini dəvət edib, ona 100 min manatlıq iş tapşırırlar. Əslində, o hətta rejissor deyil, rejissorlardan biri təyin olunmuşdu, baş rejissor vəzifəsi isə Frolova həvalə edilmişdi. Ümumiyyətlə, qəribə işdir. Frolov operatordur, heç vaxt rejissorluq etməyib və bunu ağlının ucundan da keçirməyib. Lakin gözəl günlərin birində onu (özünün söylədiyi kimi) "Azərkino"nun direktorlarından biri yanına çağırıb deyib: "İvan Sergeyeviç, siz altı aydır ki, işsiz gəzirsiniz, rejissorsa yoxdur, fabrikin tamamilə dayanması da yaxşı düşməz. Rejissorluğu qəbul edin və birtəhər işə başlayın".

- Axı mən rejissor olmamışam, özü də, ümumiyyətlə, həm operator, həm də rejissor işini bir yerdə apara bilmərəm.

- Eybi yox, eybi yox, İvan Sergeyeviç. Siz elə gözdən pərdə asmaq üçün özünüzü göstərin, sonra bir adam taparıq.

Və Medvedevi tapdılar. Onun haqqında isə artıq danışmışıq.

Fabrik işləyirmiş kimi görünməlidir, kimin işlədiyi və necə işləməsisə heç də əsas məsələ deyil, onsuz da nəticəsi hələ bir ildən sonra məlum olacaq. O vaxt isə yenə də bir şey fikirləşib tapa bilərdilər.

Və zavallı İvan Sergeyeviç istər-istəməz işə başlamalı oldu.

Ssenari üzərində əvvəlcə üç nəfərlik bir qrup, sonra iki nəfərlik başqa qrup işləyirdi və nəhayət, köhnə ənənəyə görə, ssenarist Vinoqradskaya dəvət olunmuşdu".

Cəfər ekranın sehrindən, insanlara təsir və təlqin gücündən yaxşı baş çıxarırdı və gələcəyə də baxa, mahir qrossmeyster kimi çox gedişləri öncədən görə bilirdi. Gözəlcə başa düşürdü ki, istənilən ekran əsəri onu yaradanlar həyatdan gedəndən sonra da yaşayır, düşüncələrdə nəyisə dəyişməyə impulslar ötürməyə qadir olur.

Yad tərkibli çəkiliş qrupunun, həm ssenaristi, həm quruluşçusu, həm ifaçıları Azərbaycan gerçəkliyindən bixəbərlərin çəkdiyi filmlərdə millətə təhqir sayıla biləcək məqamları görəndə, bunu görüb səsini çıxarmayan digər soydaşlarından fərqli olaraq, Cəfər "Yox!" deyirdi, "Olmaz!" söyləyirdi. Çünki anlayırdı ki, indi bunun qarşısı alınmasa, millətə həqarət kimi filmdə əks olunan kadrlara sonra nəsil-nəsil insanlar baxacaq, bu virus gələcəkdə də öz ziyanlı zədəsini vurmaqda davam edəcək: "Azərkino" yerli qüvvələrdən ssenarist hazırlamaq üzərində işləmir və yalnız dəvət olunanlara ümid bağlayır, onlarsa yerli həyatla tanış olmadıqlarından, türk kişisi və ya qadını haqqında hər cür uydurmalar yazırlar, sonra da ssenarini oxuyan elə ilk türk buna etiraz edir və hər şey alt-üst olur.

"Ssenari üzərində belə əsaslı surətdə iş apardıqdan sonra "Pervaya komsomolskaya" filminin çəkilişinə başladılar. Üç ay yarım müddətində filmin 90 faizini çəkdilər. Və birdən dayandılar. Necə deyərlər, lövbər saldılar. Nə olub? Sən demə, ssenari üzərində üç qrupun və hətta məşhur ssenaristin işləməsinə baxmayaraq, onda bəzi yanlışlıqlar aşkar olunub. Birincisi, bu üç qrupun heç birində bir nəfər də türkün olmaması belə nəticəyə gətirib çıxardı ki, ssenarini təsadüfənmi, ya qəsdənmi oxuyan elə ilk türk, dəqiq desək, Əli Məmmədov türk qadınını ssenaridə nəzərdə tutulmuş şəkildə çəkməyi "qadağan etdi". Filmin quruluşçuları beləcə də bildirdilər. Bu, birinci dəfə deyil. Bu, eyni prinsipial səhvin, bəlkə, artıq onlarca dəfə təkrarıdır. "Gilan qızı" ilə də eyni şey baş vermişdi. Burada da ssenarini elə ağlasızmaz yazmışdılar ki, sonra vəziyyətdən heç cür çıxa bilmirdilər. O vaxt məsələ, gərək ki, yoldaş Ruhulla Axundovun müdaxiləsi ilə öz həllini tapdı. "Elə həmin səhv eynilə "Pervaya komsomolskaya" filmində də təkrar olundu. Bundan başqa, ümumiyyətlə, filmin ideoloji nöqteyi-nəzərdən heç bir tələbə cavab vermədiyi aşkar oldu. İşi bir aydan çox dayandırmaq lazım gəldi. On-on beş adam dövlətli dayının cibindən rahatca pul alaraq, özləri üçün boş-bekar gəzirdi. Ssenari üzərində isə yenidən başqa qrup işləməyə başladı. Və nəticədə üç ay yarıma çəkilmiş bütün materialın güc-bəla ilə otuz beş faizini saxlamaq mümkün oldu. Qalanı isə zibil qabına getdi. İşə yenidən girişdilər, sonra nə olacaq, - məlum deyil.

Rejissora gəldikdə isə, o belə deyir: "Məni gözdən pərdə asmaq, vəziyyətdən çıxmaq xətrinə qoyublar. Və mən bu rejissor rolundan rəsmən imtina etməsəm də, əslində, rejissor kimi işləmirəm və bütün işim haqq-hesablara qol çəkməkdən ibarətdir".

Cəfər ayrıntılara getmir, açıqlamır ki, axı nə təhər oldu böyük hissəsi lentə alınmış filmi, bu qədər dövlət vəsaitinin itkisinə baxmayaraq, yenidən çəkməyə qərar verdilər, çəkilmiş materialın böyük hissəsindən imtina etdilər və xalqın təbiətinə, Azərbaycan qadınının şərəfinə əsla uyğun gəlməyən hansı epizodlarmış ki, yüksək dövlət rəsmisinin müdaxiləsindən sonra kəsilib atılmışdı?

Bütün qüsur və xətalarla bağlı köksünü irəli verərək açıq danışan, hökumət dairələrinin diqqətini narahatedici məqamlara tuşadan məhz Cəfər olmuşdu.

Cəfər işə qarışmasaydı, "Birinci komsomol buruğu" filmində azərbaycanlı ifaçı yerli-dibli olmayacaqdı. Demişdi, yazmışdı, tələb etmişdi, nəticəsiz qalmamışdı, başlamışdılar azacıq da olsa güzəştə getməyə. Çəkiləcək 12 nəfərin hamısı rus və digər millətdən olanlardı. Cəfərin sayəsində filmə bir neçə azərbaycanlı aktyor da cəlb edilmişdi. Həmin filmdəcə azərbaycanlı Bilqeyisin surətini oynamağı da Moskvadan gətirtdikləri Pokrovskayaya tapşırmışdılar. Cəfər əl çəkməmişdi ki, axı guya rolu ifa etməkçün azərbaycanlı qız tapmırsınız deyib camaatı azdırırsınız. "Sevil"in çəkilişləri ərəfəsində özünün şəxsən axtarıb tapdığı, baş rolu da bəyənilən bir tərzdə ifa etmiş, sonra yenə elə özünün kinostudiyadaca işə düzəltdiyi İzzət Orucovanı göstərmişdi: "Yaxşı, başqasını tapmırsınız-tapmırsınız, bu ki gözünüzün qarşısındadır, kinostudiyada makinaçı işləyir, əlbəttə ki, gəzsəniz, başqaları da qarşınıza çıxar".

Yalnız bu uzun sürən deyişmə və çəkişmələrdən sonra Səfiyət xanım Əsgərovanı (1907-1955) filmə cəlb etmişdilər.

Kinoyla bağlı müraciət, çıxış, məruzə və məqaləsində Cəfərin hər dəfə toxunduğu ümdə məsələlərdən biri də özümüzdən olan ssenariçilərə yol açılması istəyi idi. Çünki bunu yaxşı anlayırdı ki, lap nə qədər peşəkar olsa da, mühitimizə, ruhumuza, milli ehtiyaclarımıza bələd olmayan qıraqdangəlmə heç vaxt öz müəlliflərimizdən daha məqbul ssenari yaza bilməz. Bizimkinin ssenarisində kinonun texniki tələbləri baxımından qüsurlar ola bilər, amma onları yaxşı rejissor aradan qaldırmağı bacarar. Hətta rejissor gəlmə də olsa, ssenarinin milli özülü olduğundan yerli kolorit itməz. Cəfəri yandıransa o idi, kinomuzun ürcah edildiklərinin hamısı kənardan olanlar idi və daha pisi də bu idi ki, bizə yadın da ikincidərəcəlilərini sırıyırdılar.

Cəfərin kino ilə bağlı əsas diqqət yönəltdiyim 5 yazısında kəsişən, bir-birini təkrarlayan mətləblər az deyil. Bu da təbiidir. Çünki o yazılardan birini Cəfər mətbuata verməkçün məqalə kimi nəzərdə tutur, birini yüksək vəzifəli məmura məktub kimi ünvanlayır, digərlərinin hər biri fərqli auditoriyalar üçün hesablanmış çıxışlardır və ayrı-ayrı vacib məqamları, səciyyəvi qüsurları hamısında deməyə, yazmağa ehtiyac var. Lakin hər halda çalışır ki, eyni məsələni orda da, burda da xatırlatmalı olanda, hansı ştrixləsə, hansı əlavə məlumatlarlasa fikirlərini daha əsaslı, daha inanımlı etsin.

Odur ki, mən də istər-istəməz Cabbarlının kino baxışlarını nəql edərkən qaçılmaz təkrarlara yol verməli oluram. Amma hər dəfə səy edirəm ki, belə hallarda məcburi təkrarın (əslində təkririn) yanında Cəfərin bu mətləbə ötənsəfərkinə nisbətən əlavə etdiyi yeni də nəsə olsun.

Bu, Cəfərin səsidir: "Böyük ehtişamla ssenariçi qismində Bıkovski (Andrey Bıxovski; 1898-1937 - R.H.) deyilən birisi "mütəxəssis" kimi dəvət olunmuşdu (1928-ci ildə çəkilmiş, 1929-cu il fevralın 26-da ilk dəfə nümayiş etdirilmiş, İranda gedən milli-azadlıq hərəkatından bəhs edən "Gilan qızı" filmi nəzərdə tutulur - R.H.) və ağzına gələn cəfəngiyyatı yazmışdı ki, guya Azərbaycanda türk qadını kərbəlayıların məclisində dişində qədəh tutaraq rəqs edir və qoca müsəlmanlardan biri onu ələ gətirmək üçün qardaşının arvadını verir. Halbuki bu mövzuda yerli işçilər məqbul ssenari yazmışdılar.

Guya bu, qardaşın haqqı imiş və Azərbaycanda belə bir qaydanın, belə bir "qardaş hüququnun" olmaması haqqında istənilən etiraza isə onlar belə cavab verirdilər: "Siz bilmirsiniz, bu, kinematoqrafikdir, çox effektivdir".

Amma hər halda bu iş keçmədi. Həmin ssenarist bir müddət baş girləyəndən sonra heç bir şey etmədən çıxıb getdi".

Sanki bir ara Cəfərin inadkar mübarizələri uğurla nəticələnibmiş, "Azərkino" rəhbərliyi, nəhayət ki, xətti dəyişmək, yerli kadrların iştirakına üstünlük verərək film çəkmək istəyinə düşübmüş. Ancaq bu dəfə üzrü günahından bədtər alınır. Yenə özləri üçün ənənəvi olan üsulla hərəkət edirlər. Bayaq azərbaycanlı olmayanların gücü ilə Azərbaycan həyatından film çəkməyə çalışırdılarsa, indi rus həyatından o həyatı yaxşı bilməyən azərbaycanlıların vasitəsilə film çəkməyi qət edirlər. Əsli Keçəl Həsən, ya Həsən Keçəl məsəlidir.

Cəfər buna da etiraz səsini dərhal qaldırıbmış: "Bəs eyni səhvin təkrar edilməsi, yəni mühitlə tanış olmayan işçilərin, rejissorların, ssenaristlərin və başqalarının dəvət olunması, yerli qüvvələrə etinasızlıq göstərilməsi nəticəsində on minlərlə manatın havaya sovrulmasına görə kim cavab verməlidir? Hazırda "Azərkino" öz işini kökündən dəyişmək və türk işçilərinə müraciət edərək, Azərbaycanın həyatı, mühiti ilə tanış olmayan işçilərdən yaxa qurtarmaq əvəzinə tamamilə başqa istiqamət götürüb, yəni öz sistemində elə dəyişikliklər edib ki, indi Rusiya, rus kəndlilərinin həyatından filmlər çəkməyə cəhd göstərir. Əgər türk olmayan işçilər Azərbaycan həyatını çəkə bilmirlərsə çəkməsinlər, heç bu işə girişmək də lazım deyil. "Azərkino"nun işçilərinə tanış olan həyatdan, yəni rus həyatından çəkmək olar. Qeyri-adi məktəbdir, qəribə ixtiradır. "Azərkino" həmişəlik olaraq özünü və işçilərini bu lənətə gəlmiş, tanış başqa kino təşkilatçılarının fəaliyyət dairəsindən kənarda qalan Azərbaycan həyatını, türk fəhlə və kəndlilərinin quruculuq işlərini və nailiyyətlərini əks etdirmək əzabından qurtarmaq yollarını arayıb tapdı və məsələni həll etdi. Aydındır ki, bütün kino təşkilatları, başlıca olaraq, içərisində işlədikləri zəhmətkeşlərin həyat və mübarizəsini əks etdirir. Türk fəhlə və kəndliləri "Azərkino"nun öhdəsində qalır. Lakin "Azərkino" bu vəzifənin öhdəsindən gələ bilmir, çünki onun türk işçiləri yoxdur, onları işə cəlb etmək istəmir və asan yola üz tutaraq, öz işini işçilərinə tanış olan həyatın əks edilməsinə yönəldir. Bax, elə buna görə də "Birinci komsomol buruğu"nun yaradıcı heyətində iki nəfər istisna olmaqla, türk yoxdur (əslində filmdə 3 azərbaycanlı çəkilib: Mirzağa Əliyev, Ağarza Quliyev və Səfiyət Əsgərova. Amma ola bilər ki, bunlar da Cəfərin həmin filmə tənqid və iradtutmalarından sonra əlavə edilib - R.H.), "rejissor" (o da kino sənətində işçilərin çatışmadığı bir şəraitdə işsiz qaldığına görə bizə gəlməyə razı olan yeganə adamdır) burada əvvəlcə assistentlikdən rejissorlardan biri vəzifəsinə irəli çəkilib, filmi korladıqdan və üç aylıq işi puç etdikdən sonra isə qısa olsun deyə, sadəcə rejissor adlanmağa başlayıb.

Aktyorlar da Leninqraddan, Odessadan - Azərbaycan və Bakıdan başqa - SSRİ-nin hər yerindən dəvət olunublar. Çəkilişə hazırlanan "Rusiya məhv oldu" filmində isə işə hətta bir nəfər bakılının cəlb edilməsinə baxmayaraq, rahatlıq və asanlıq naminə Azərbaycan həyatından da, kəndindən də imtina edilib. Əlbəttə, heç eybi yoxdur, o da yerli həyatı bilmir və türk deyil (axı onsuz da film Nijni Novqorod həyatındandır). Narazılıq doğuran yalnız odur ki, onun heç vaxt heç yerdə kino ilə heç bir əlaqəsi olmayıb və "Azərkino" işə yarayan türklərin olmaması üzündən onu tədricən rejirssorluğa hazırlamağı lazım bilib. Biz, bəlkə də, susmağı daha münasib sayardıq və hələ bir on il də gözləyərdik, görək nə vaxt "Azərkino"nun yeni rəhbərləri (hərçənd onların kifayət qədər yaşı var), nəhayət, bu sadə həqiqəti başa düşəcəklər ki, bir illiyə və ya bir çəkilişə dəvət olunan qeyri-türk mütəxəssislər Azərbaycan həyatını bilmədiklərinə görə bu həyatdan film çəkə bilməzlər".

Cabbarlı çox kəskin deyir, acı deyir. Çünki Azərbaycanda istehsal edilən Azərbaycan filminə ssenariçi, rejissor, operator cəhənnəm, hətta ifaçılar da SSRİ-nin hər yerindən çağırıldığı halda sağda-solda bu qədər teatrımız, bir belə aktyorumuz varkən nümayişkaranə etinasızlıqla görməzliyə vurulursa, belə yanaşma artıq siyasətə dönür və Cəfər kimi vətənpərvər bu yekəxana ədalara nə təhər tab gətirəydi, necə dinməyəydi?

Görürdü ki, sovet dövləti asta-asta güc yığıb irəliləyir, iqtisadiyyatda, sənayedə, kənd təsərrüfatında, mədəni həyatda inkişaf aşkardır, bunun dalğası az-çox Azərbaycana da gəlib çatır, bu minvalla Azərbaycan kinostudiyasının da maddi təminatı, texniki imkanları artacaq. Belə artımdan xəbər verən əlamətlər də ortada idi. Ancaq Cəfəri qayğılandıran bu idi ki, tutalım lap kinostudiyamız indikindən neçə kərə inkişaf etmiş olsun, əgər orada özümüzünkülər işləməsə, özümüzün milli ruhlu filmlərini çəkməsə, işçi tərkibi ilə də, buraxdığı filmlərlə də bura Rusiyanın ucqar kinostudiyası kimi olacaqsa, yalnız adından bizə aidliyi sezilən "Azərkino"nun bu millətə, bu yurda nə dəxli? "Bu yaxınlarda Moskvada keçirilən kino müşavirəsinin nəticəsində yeni iş planı tərtib olunub. Bu plana əsasən, Bakıda və Azərbaycanın başqa yerlərində bir neçə kinematoqrafiya və yeni kino fabriki tikiləcəkdir. Bunu, əlbəttə, alqışlamaq lazımdır. Lakin əgər indiki kimi, bu kino fabrikinin də öz işçiləri olmayacaqsa və müxtəlif kino ekspedisiyaları üçün karvansaraya çevriləcəksə, o, nəyə gərəkdir? Düzdür, planda hər il "Azərkino"nun əməkdaşlarının sayının artması nəzərdə tutulub. Lakin burada türklərin cəlb edilməsi barədə bir kəlmə də deyilmir. "İşçilərin dəvət olunması" ifadəsinin "Azərkino" rəhbərlərinin leksikonunda hansı mənanı verdiyini isə biz öz acı təcrübəmizdən çox yaxşı bilirik. Belə ki, ya tamamilə qocalıb iş qabiliyyətini itirmiş adamlar, ya da təzəcə işə başlayan və hələ uzunmüddətli təhsilə və təcrübəyə ehtiyacı olan gənclər - elə məhz bu səbəblərə görə boş qalmış və başqa heç bir kino təşkilatı tərəfindən qəbul edilməmiş ən müxtəlif çeşidli keçici elementlər dəvət olunurlar. Birincilər bir müddət maaş alaraq başlarını girləyirlər və nəhayət, heç bir iş görmədən çıxıb gedirlər. İkincilər də bizdə müəyyən təcrübə keçdikdən sonra işləmək üçün öz yerlərinə qayıdırlar. "Azərkino" isə yenə də işçisiz qalır. Biz həmişə "Azərkino"nu "hazır işçilər"i dəvət etmək sistemindən əl çəkməyə, ciddi surətdə yerli işçilərdən gənc kadrların yetişdirilməsinə və hazırlanmasına başlamağa, "xaric"dən yalnız yaxşı və təcrübəli işçilər dəvət etməyə, özü də onları tanımadıqları mühitə düşdüklərinə görə məhsuldar işləyə bilmədikləri istehsalatda deyil, yerli kadrların hazırlanmasında istifadə etməyə çağırmışıq".

Müasir azərbaycanlının Cabbarlının hansı şəraitdə mübarizə apardığını bütün müşküllüyü və təhlükəliliyi ilə qavraması sadəcə çətin deyil, mümkünsüzdür.

Nə deyirsə haqq deyir, amma məkan Sovet İttifaqıdır. Sən o İttifaqda guya ayrıca respublikasan, amma Mərkəzdən min bir tellə asılısan. Sənin dilinə, milli kimliyinə qarşı hər həqarəti edərlər, bu, normal sayılar, amma bircə dəfə özünümüdafiə üçün qımıldanarsan, səni millətçilikdə, şovinizmdə, antirusçuluqda ittiham edərlər və dərhal da tədbirini tökərlər.

Cəfərin axarında olduğu o hadisələrdən 30 ildən də çox keçərkən, guya hələ sovet siyasətinin Stalindən sonrakı yumşalma çağlarında elə Azərbaycanın özündə, həmçinin də digər müttəfiq respublikalarda, həqiqətən, vəziyyətin dəyişəcəyinə ümidlənərək bir para gənclərin ana dilini müdafiə məqsədilə müəyyən birliklər, dərnəklər yaratması onların faciəsi ilə nəticələnmişdi, hamısını Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi nəzarətə götürmüşdü, həbsə atmışdı, ömürlərinin sonuna qədər də hər birini öz "qara siyahı"larında saxladı.

Bunu tam aydınlığı ilə xüsusi xidmət orqanlarının arxivlərindəki tədqiqatlarımdan, həmin təqib olunmuşların bir qismi ilə bilavasitə tanışlığıma görə onların birinci əldən olan xatirələrindən bilirəm.

Cəfərin dövründə onun kimi düşünən, həmin mübariz əqidədə olanlar az deyildi. Səslərinin çıxmaması qorxaq, cəsarətsiz olduqlarına görə deyildi. Ürəklərindən qara qanlar axırdı. Deyə bilmirdilər, dövr zalım idi, zaman qəddar idi, ailə vardı, uşaqlar vardı, nəsil vardı, çörək dərdi vardı, sahibin olan düşmən amansız və bədheybət idi.

Hamıdan Cəfər olmağı tələb etmək olmaz. Elə Cəfərlər bütün tarix boyu dünyanın hər yerində tək-tək olub.

"Hazırda bu xətt bütövlükdə davam etdirilir, yerli kadrlar işdən mümkün qədər uzaq saxlanılır. Üç-dörd ay əvvəl mətbəədən çapçıları irəli çəkmək məqsədi ilə kino fabrikinə bir mürəttib yoldaş - Məmmədovu göndərmişdilər. Yoldaş Məmmədov fabrikdəki işi haqqında belə deyir: "Bircə onu bilirəm ki, hər gün dəhlizdə, bufetdə otururam, çay içirəm, nərd, şaşki, şahmat oynayıram. Heç kim mənə heç bir iş tapşırmır, lakin elə adamlar var ki, məndən sonra gəliblər və təyinat alıblar. Yalnız bir neçə gün bundan əvvəl fabrikdən üç aylıq veyillənmədən sonra müdiriyyətə getdim və tələb etdim ki, məni hər hansı bir işə təyin etsinlər, ya da geri - "Qızıl Şərq" mətbəəsinə göndərsinlər. Bundan sonra məni "Birinci komsomolçu buruğu" qrupuna təyin etdiklərini söylədilər, lakin nə vaxt, hansı ixtisas üzrə, nə vəzifəyə? Bunu yenə də bilmirəm və şaşki, nərd oynamağa davam edirəm".

"Azərkino"nun rəhbərlərinə "Nə üçün sizdə, fabrikin nəzdində yerləşən mətbəədə dörd mürəttibdən (özü də onların ikisi yenicə işə götürülüb) biri də türk deyil və türk yazıları da bu dili bilməyənlər tərəfindən təhrif olunur sualını verəndə onlar türk mürəttiblərinin olmadığını söyləyirlər. Burada isə türk mürəttibi boş-bekar gəzir və nərd oynayır. ..."Kişi rollarına aktyorlar nə üçün Moskvadan, Leninqraddan, Xarkovdan dəvət olunur" sualına isə heç kəs aydın cavab verə bilmir və direktor rejissorun, rejissor operatorun, operator rejissorun üstünə yıxır".

Kinomuzu mənfi təmayüllərdən xilas etmək, onun milli məcrada inkişafına nail olmaq üçün bütün mümkün vasitələrdən istifadə etməyə çalışan Cəfərin daha bir cəhdinin izi də ondan yadigar qalan əlyazmalarının arasındadır. Yəqin ki, respublika rəhbərliyində yüksək mövqe tutan, amma aralarındakı səmimi münasibətlərə görə ona ərklə müraciət edən, di gəl, həm də məhz rəsmi bir şəxsə yazdığını unutmayaraq Cabbarlı ən vacib və ağrılı mətləbləri məktubunda bir-bir vurğulayır. Digər publisistik çıxışlarında söylədiklərini bir az da dəqiqləşdirərək, bir qədər də genişləndirərək kömək umur. Amma həm də bu müraciətin rəsmi qeydiyyata götürülməməsini, məktubun sonra ona qaytarılmasını istəyir. Məqsədinin rəhbərliyi məhz baş verənlər barədə tam məlumatlandırmaq olduğunu diqqətə çatdırır.

Məktub qara karandaşla yazılıb. Lap əvvəldə müraciət etdiyi şəxsin adı da var. Ancaq görünür ki, həmin şəxs məktubu oxuduqdan sonra Cəfərin xahişinə əməl edərək özünə qaytarıb. Lakin nədirsə, artıq sonra mürəkkəblə bu məktubun bəzi yerlərinə əl gəzdirib ayrı-ayrı ifadələri, sözləri dəqiqləşdirib və bu əsnada məktubu ünvanladığı şəxsin adını pozub. Həm də karandaşla yazılmış adı mürəkkəblə elə örtüb, elə oxunmaz hala salıb ki, nə qədər böyütsəm də, ha çalışsam da, məktubun kimə yazıldığını seçə bilmədim. Amma ehtimalım var ki, məktubun ünvanlandığı mötəbər şəxs Ruhulla Axundov (1897-1938) ola bilər.

Ümumən, parlaqdan-parlaq və çoxqanadlı istedad sahibi iki şəxsiyyət - Cəfərlə Ruhulla arasında mən yaxın, bənzər, doğma olan çox xüsusiyyətlər görürəm, hətta onları zahirən də bir-birinə oxşadıram. 1920-ci illərin sonları, 1930-cu illərin əvvəllərində Ruhulla Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi, Azərnəşrin direktoru olmuş, 1930-cu ildə isə bir az irəli çəkilərək Ümumittifaq Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Zaqafqaziya Diyar Komitəsinin katibi seçilmişdi, mədəniyyət-ədəbiyyat, sənət məsələləri ilə də bilavasitə bağlıydı, bu sahələrin aparıcı jurnalı "İnqilab və mədəniyyət"in redaksiya şurasının üzvü idi.

Məktub belə başlayır:

"Artıq xeyli var ki, bir çoxlarını bizim qonşulardan gün-gündən geridə qalan kinosənayemizin vəziyyəti maraqlandırır və təəssüf ki, pərişan edir. Mən sıravi bir həvəskar olaraq incəsənətimizin ən vacib sahələrindən birində yaranmış belə ağrılı vəziyyətə barmaqarası baxa bilmədim və artıq bir ildən çoxdur ki, özümü bizim kino işimizin hazırkı vəziyyəti, məsələləri və perspektivləri ilə bağlı sualların öyrənilməsinə həsr etmişəm. Və zənnimcə, mənə kinomuzun xroniki böhranı və sistemli geriliyinin səbəblərini qismən tutmaq müyəssər oldu".

Deməli, Cəfər Cabbarlının arxivindəki o müxtəlif çıxışlar, qeydlər, kino ilə bağlı ən müxtəlif düşüncələrin əks olunduğu vərəqlər, özünün dediyi kimi, bir ilin içərisində müxtəlif araşdırmaların, müşahidələrin, sistemli yanaşmaların nəticəsində ortaya çıxmışdı. Özünə ifrat təvazökarlıqla "sıradan olan həvəskar" deyən bu qiymətli insan həm milli kinomuzun oçağkı xəstəliklərinin ən dəqiq diaqnozunu qoyur, həm də bu burulğandan qurtararaq irəliləməyin dürüst yollarını nişan verir.

Və bu məktubunda da, müxtəlif kino yığıncaqlarındakı ardıcıl çıxışlarında olduğu kimi, incəsənətimizin bu önəmli sahəsinin ayağından çəkən ilk əsas səbəbi kino sənayesinə yaraşmayan rəhbərlikdə görür: "Səbəblər, məncə, aşağıdakılardır: əvvələn, bizim kino sənayemizin rəhbərləri, çox ehtimal ki, kino işimizin dəqiq və müəyyən məqsəd və imkanlarını özləri üçün aydınlaşdırmağa macal tapmayıblar".

Və kinomuzun təməl qayğılarından birinin məhz rəhbərliyin münasibətindən doğan xalqdan ayrı düşmək olduğunu vurğulayırdı. Cəfər Cabbarlı belə yazırdı: "Aydındır ki, istənilən başqa incəsənət növü kimi, bizim kino işimiz də xalq yaradıcılığının məhsulları zəminində möhkəm yetişib inkişaf etməlidir. O, bizim həyatımızı, adətlərimizi, dünyagörüşümüzü, səciyyəvi tiplərimizi, mübarizələrimizi, qələbələrimizi, məğlubiyyətlərimizi, sosialist quruculuğumuzun yollarını, tərəqqi və tənəzzülümüzü, bizim bütün xalq məişətimizi, onun qüsurlarını tənqid və ifşa və uğurlarını tərənnüm etməklə əks etdirməlidir".

Bu isə, əlbəttə ki, birbaşa kadrlarla bağlı məsələdir. Ona görə də elə bu məktubun içərisində kino ilə bağlı digər çıxışlarında olduğu kimi, yerli kadrlara - türklərə, azərbaycanlılara meydanın günü-gündən daraldığını, ümumiyyətlə, belə bir meydanın verilmədiyini Cəfər Cabbarlı təkidlə önə çıxarır. Belə yazır: "Türk işçilər yoxdur və hazırlanmır da. Fabrikin işçiləri türklərin həyatı ilə tanış deyillər və maraqlanmırlar da".

Kinostudiyada Azərbaycan dilinin, Azərbaycan ruhunun sıxışdırılmasının daha bir bariz nümunəsini gətirirdi: "Ssenarilər oxunur, "Bakinski raboçi", "Vışka"nın təmsilçiləri dəvət edilir, ancaq "Kommunist", "Yeni yol" qəzetlərindən və digərlərindən nümayəndələr çağırılmır".

Cəfər Cabbarlı son dərəcə vacib bir nöqtəni döyür. İş ondadır ki, həmin dövrdə Azərbaycanın mədəni həyatı, xüsusən teatr səhnəmiz "Kommunist"in, "Yeni yol"un, digər ədəbiyyat və mədəniyyətlə bu və ya digər dərəcədə əlaqədar nəşrlərin səhifələrində mütəmadi işıqlandırılırdı. Hər tamaşadan sonra, mədəni həyatda baş verən hər yenilikdən az keçincə müfəssəl təhlili yazılar dərc edilirdi. Təbii,  "Bakinski raboçi", "Vışka" qəzetləri ilə yanaşı, Azərbaycandilli mətbuat da dəvət edilərsə və "Azərkino"da gedən proseslərdən agah olarlarsa, onlara, söz yox ki, obyektiv münasibət bildiriləcəkdi, irəliləmənin baş tutması üçün təkliflər də veriləcəkdi. Lakin görünür ki, Azərbaycandilli mətbuatın məhz bu nöqtədə fəallıq göstərəcəyindən çəkinərək onları heç yerli-dibli dəvət etmirlərmiş. Cəfər Cabbarlı da türk amilinin, milli kadrların, Azərbaycan gerçəkliyinin kinomuzdan məhz rəhbərlik tərəfindən kənarda saxlanmasının daha bir göstəricisi kimi Azərbaycandilli mətbuatın bu proseslərdən məqsədli şəkildə kənarda saxlanması olduğunu diqqətə çatdırır.

Həmin fikrini davam etdirərək Cəfər Cabbarlı məktubunda belə yazırdı: "Bu kiçik fakt göstərir ki, "Azərkino"nun işçiləri türk ictimaiyyəti ilə nə qədər maraqlanırlar. İstehsalatdakı türklərin faizi haqqında isə bəhs etməyə lüzum yoxdur. 10 il ərzində "Azərdövlətkino" bircə nəfər belə türk operator yetişdirməyib və namizədlər də yoxdur. Azərbaycanın etnoqrafiyası türkcə bircə kəlmə bilməyən moskvalıya həvalə edilir. İrana nəinki fars dilində, heç türkcə də bir kəlmə bilməyən şəxsləri göndərmək istəyirlər. Axı bu, pinəçi işi deyil, sənətdir və Azərbaycan incəsənətidir. Burada isə, başlıca olaraq, yerli qüvvələr istifadə edilməlidir. Moskvadan rejissor, operator, aktyor və aktrisalar dəvət edib onların zəif gücü ilə film çəkməyin nə mənası? Ondansa daha yaxşı bu deyilmi ki, Moskvaya bir neçə on min manat göndərib əvvəlində "Azərdövlətkino"nun istehsalı yazılan film sifariş edilsin?"

Bu məktubunda Cəfər bir daha Moskvadan dəvət edilərsə, hansı kino xadimlərinin üzərində dayanılmasının ağıllı modelini təklif edir: "Moskvadan iki-üç yaxşı rejissor, operator və s. dəvət etmək, lakin daha artıq haqq ödəyərək sınanmış, yaxşı işçiləri gətirtmək lazımdır. Bu yoldaşlar quruluş vermək və çəkilişlər etməkdənsə, daha çox bizim cəsarətlə irəli sürülən cavanlarımızın texniki cəhətdən yetişdirilməsi üçün böyük müəllimlər olmalıdırlar. Belə yoldaşların çəkiliş qruplarına rejissor, operator və s. kimi yetişmələri üçün yerli qüvvələrdən qabil və çevik köməkçi, assistent təyin etmək lazımdır. Etimad göstərilmiş belə yerli kadra isə köməkçi olaraq yaxşı assistent ayırmaq və ümumən yaxşı qərargah vermək lazımdır".

Cəfər Cabbarlı ortada gəzib-dolaşan, amma işdən xəbəri olmayan, tutduğu vəzifəyə görə səlahiyyətlərə malik, lakin icra qabiliyyətindən məhrum şəxslər məsələsinə bir daha toxunur: "Ortada işin olmamasına baxmayaraq, direktorların sayı ildən-ilə artır. Bu yaxınlarda daha bir istehsalat rəisi gəlib və özünün kino işi haqqında heç nə bilməməsi azmış kimi, üstəlik, 5 illik iş təcrübəsi olan operatoru ixtisara salaraq, deyəsən, Leninqraddan hətta aparata lent doldurmağı bacarmayan "operatoru" dəvət edib. Və belə "operatora" 1 May xronikasını çəkmək tapşırılıb. Bu "operator" aparatı belə idarə edə bilmədi və həmin iş ixtisara salınmış operatora tapşırıldı".

Cəfər Cabbarlının bu ardıcıl tənqidlərindən sonra istər-istəməz belə bir sual yaranır ki, yəni kinomuzda yaxşı olan heç nə yoxdur? Cəfər bu sualın da cavabını verir, təsdiq edir ki, var - kinostudiyanın özü: "Bizim kino sənayemizin yeganə nailiyyəti texniki cəhətdən yaxşı təchiz edilmiş kinofabrikdir. Amma bu kinofabrik nəyə lazım ki, orada 60 nəfərə yaxın adam və bir yığın gərəksiz direktorlar məvacib alır və aralarında təqribən bircə nəfər də az-çox yaxşı işçi yoxdur. İldə bir dəfə, bəzən də daha az, bir neçə həftə hansısa qrup işləyir, qalan vaxt isə bütün fabrik istisna olunmadan əlillərin yaşadığı istirahət evini xatırladır. Görülən işsə keyfiyyətsizdir".

Cəfər məktubu belə bitirirdi: "Bizim dağılmaqda olan kino sənayemizlə bağlı faydalı olacağını düşünərək məlumat vermək istədiyim qənaətlərim bundan ibarətdir. Məktubumda göstərdiklərimdən nələrsə azacıq da olsa fayda gətirərsə, özümü xoşbəxt sayardım. Məktubumun uzunluğuna görə çox üzr istəyir və qrammatik səhvlərə fikir verməməyinizi, məktubu da mənə geri qaytarmaq üçün saxlamağınızı rica edirəm.

Dostluq salamları ilə, Cəfər Cabbarlı".

Kinomuzun aqibətinin arzulanan səviyyədə olmasına məxsusi cavabdehlik duyğusu ilə yanaşan Cəfər rusca hazırladığı məruzə və çıxışlarından, eləcə də bu məktubundan savayı həmin mətləbləri yığcam şəkildə əks etdirən və ana dilində ayrıca məqalə kimi nəzərdə tutduğu bir yazı da hazırlayıb. Yəqin ki, o məqaləni də "Kommunist", yaxud "Yeni yol" qəzetlərində dərc etdirəcəkmiş. Ərəb əlifbasında, ana dilində yazdığı bu məqalənin altında isə imzasını belə qoyub: "Kinoçu".

Uşaqlıq illərimi xatırlayıram - kinoteatrda şirin filmə baxdığımız yerdə bir də görərdin qəfilcə lent qırıldı. İşıqları yandırardılar, sanki bir həyatın içindən çıxıb ayrı həyata düşərdin. Bəzən kinooperator fərsiz, işini bilməyən olanda lenti yapışdırması, ya hansısa metrlərini ötürərək nümayişi yenidən başlaması xeyli sürərdi, bəzən belə də olardı ki, filmin hissələrinin yığıldığı lent qutuları dəyişik salınardı, aləm qarışardı bir-birinə, ekrandakı hadisələrin məntiqi ardıcıllığı pozulardı, o axşam bayramımıza çevrilməli kino qanqaraçılığına bais olardı.

Varlığı və izləri Millət Filminin ən misilsiz kadrlarından olan Cəfər Cabbarlının ömür lenti belə erkən qırılmasaydı, nə kinomuz indiki kimi olardı, nə millətin özü. Əlbəttə ki, indikindən daha üstün, indikindən daha gözəl olardı. Hər halda nə qədər ki həyatının lenti qırılmamışdı, iki daşın arasındakı mübarizələriylə Cəfər var gücüylə çalışırdı ki, məhz belə olsun. Neyləməli ki, lent qəfilcə qırıldı və kinodakından fərqli olaraq, işıqlar yanmadı.

Akademik Rafael Hüseynov

525-ci qəzet