Baba babadır. Çox da ki, qocalmağa, baba yaşına çatmağa macal tapmayıb. O söhbətlər ki, ata babasının adını daşıyan köhnə dostum Bəhlulla ana babası haqqında edirik, əslində bir evin, bir ailənin, bir nəslin içində həmişə diri olmuş ruh haqqında hekayətlərdir. Bəhlul dünyaya gələndə babası Cəfər Cabbarlının vəfatından 20 ildən çox keçirdi. Ancaq ağlı söz kəsəndən elə gün olmadı ki, evlərində babası Cəfərin adı səslənməsin.

Bəhlulla ilk tələbəlik illərindən, 1970-ci illərin başlanğıcından birgəyik. Artıq 50 ildən uzun olan bu müddət boyunca Bəhlul mənə söz sözü çəkdikcə, Allah bilir, neçə yüz dəfələr babası ilə bağlı ev xatirələrindən danışıb, amma indi əyləşmişik üz-üzə, bu dəfə məxsusi Cəfərdən danışırıq və elə "təzə" xatirələri bölüşür ki, bunları mənə indiyəcən niyə söyləməməsinə təəccüblənirəm.

Bəhlul anası Gülara xanımın, nənəsi Sona xanımın dilindən danışır və bu söhbətləri qoca Nizami muzeyinin həyətində edirik. O yerdə ki, bura Bəhlul məndən onillər əvvəl qədəm basıb və uşaqlıq illərində buranı da elə öz həyətləri hesab edirmiş.

Babası Cəfər Cabbarlının adını daşıyan Teatr Muzeyi illərcə bu mülkün dördüncü qatında yerləşmişdi və nənəsi həmin muzeyin direktoru olmuşdu, elə anası da burada işləmişdi.

Bəhlul danışır və evin içindən gələn bu xatirələri dinlədikcə düşünürəm ki, Cabbarlı hələ bizə məsafəcə yaxındır. Onu görmüşlər artıq yoxsa da, Cəfərin qucağında və sevgilərində böyümüş qızcığazın övladı, Cəfərin uşaqlığından son saatınacan ömrünün bütün acı-şirin günlərinə şahid olmuş əmisi qızı və ömür yoldaşının istəkli nəvəsi qarşımdadır, onların dilindən danışır, onların yaşadıqlarını nağıl edir - bundan qısa hansı körpü ola bilər ki!

Vaxt vardı Cəfərlə oturub-durmuşlarla söhbət edirdim. O çağlarda həmin xatirələrin axarında elə özümü də Cəfəri görmüş kimi sayırdım.

Onlar getdilər, biz də gedəcəyik, Cəfər də qəfilcə vaxtca yeni nəsillərdən xeyli aralanacaq.

Və mən bütün bunları ona görə yazıram ki, sabahdakılara da - Cəfərin özünün və Cəfərlə təmasda olmuşların səsi çatsın, bu məhrəm səda sozalmasın, səngiməsin, itməsin.

"Elə 4-5 yaşımdan, özümü tanıdığımdan bu muzeyə gəlmişəm. Uşaqlığım burda keçib, ona görə həyətə girən kimi bir az kövrəldim. Anam da burda işləyib, söz ki gəldi, bunu da deyim. O vaxt Turan xanımı da Teatr Muzeyində işə nənəm qəbul eləmişdi. Düzdür, repressiyadan sonra Cavid əfəndi təzə bəraət almışdı, amma ailəyə münasibət hələ soyuq idi. Amma nənəm Turan xanımı da bura işə götürdü. Onda anam da burda işləyirdi. Nənəmin təqaüd yaşı çatanda Mərkəzi Komitədən dedilər ki, "Sona bacı, bəs yaş çatıb, görün neyləyirsiniz".

Yeri gəlmişkən bunu da deyim ki, nənəmi heç kəs "Sona xanım" çağırmırdı, hamı ona "Sona bacı" deyə müraciət edirdi".

Mənə maraqlı gəlir, Bəhluldan soruşuram ki, bəs sən nənəni necə səsləyirdin, qayıdır ki, mən də, ailəmizin digər üzvləri də hamı kimi "Sona bacı" deyirdi.

Bunu mənə Turan xanım da söyləmişdi, indi Bəhlul da təsdiqləyir ki, Sona xanımı təqaüdə çıxmağa vadar etmirdilər, sadəcə, "Yorulmusunuzsa, gedə bilərsiniz" təklifi imiş.

Sona xanım elə Cəfərin verə biləcəyi cavabı verir. Əvvəl soruşur ki, yaxşı, gedəsi olsam, yerimə kimi qoyacaqsınız?" Deyirlər ki, o, çətin deyil, bir münasib adam taparıq. Sona xanım etiraz edir: "Baxın, mənim qızım, Cəfərin balası Gülara da burda, atasının adına olan muzeydə işləyir. Amma onu demirəm. Turanı isə təkid edirəm. Əgər mənim yerimə Turanı qoymasanız, təqaüdə çıxmayacağam, özüm qalıb işləyəcəyəm".

Deyirlər: "Müzakirə edərik, baxarıq..." Sona xanım israr edir: "Yox e, baxdı-filan yoxdur. Burda məndən sonra Turan xanım direktor olmalıdır".

"Cabbarlının məktəblərdə, institutlarda, müxtəlif müəssisələrdə xatirə günləri keçiriləndə həmişə mən nənəmlə gedirdim. Nənəm mənə "kavalerim" deyirdi: "Kavalerimlə gedirik tədbirlərə". Düzdür, anam da, dayım da, atam da bizimlə olurdu, amma bəzən görürdün ki, onlardan hansınınsa vacib işi var, getmək imkanı yoxdur, mənsə ailə üzvü kimi o yığıncaqlarda, görüşlərdə daim nənəmlə idim. Özü də təsadüfə bax ki, bizdə nəsilliklə gözümüzdə astiqmatizm var. Babamda da olub, sonra dayımda, anamda da vardı, o cümlədən məndə də. Odur ki, 7 yaşımdan eynək taxırdım və o vaxt görənlər deyirdilər elə Cəfərə oxşayır. Nənəmlə birlikdə o tədbirlərə getməyimin bir faydası da bu idi ki, babamla dostluq etmiş, birgə işləmiş şəxsiyyətlərin xatirələrini həmin görüşlərdə onların öz dilindən eşidirdim".

Bu vaxtacan heç yerdə yazılmamış, deyilməmiş, ona görə indi kimsəyə bəlli olmayan bu təfərrüatları ən yaxın ailə üzvlərindən başqa kim bilərdi: Cəfər ömrünün son 14 ilində həmişə kürəyində bir cüt gözü hiss edib. Bunu da fikirləşirmiş ki, həbsə almasalar belə, ona qəsd də edə bilərlər.

Məmməd Əlili mənə Cəfərin bu səksəkəsi barədə onunla bir yox, bir neçə dəfə dərdləşdiyini də söyləmişdi. İndi Bəhlul da danışır ki, Cəfərin qardaşı oğlu Əlbəndə (sonralar onun qızı ilə müğənni Hüseynağa Hadıyev (1946-1994) evlənib) özünə bildirmədən onu qoruyurmuş. Amma sonra məlum olur ki, sən demə, məhəllə qonşularından biri də Cəfər hər teatra gedəndə, xüsusən axşam qaranlığında gendən Cəfərin ardınca gəlirmiş ki, ona yaxınlaşıb-eləyən olsa, hərəkətə keçsin. Hətta bir ara bir-birindən xəbərsiz eyni işi görən Əlbəndə Cabbarzadə (1914-1991) ilə o cəsur qonşu bir-birlərindən də şübhələnirlərmiş.

"Babamın bir balaca tapançası da olub. Düzdür, heç vaxt istifadə etməyib, amma üstündə gəzdirirmiş. Duyuq düşəndə ki, Əlbəndə onu xəlvəti güdür, əsəbiləşibmiş ki, niyə belə edirsən? Əlbəndə də özünü o yerə qoymayıbmuş ki, elə şey yoxdur, bir məhəllədə yaşamırıq? Sənin kimi, mən də eyni yoldan keçib evə gəlirəm.

Bəhlul yada salır vaxtilə Cəfərin özünün tikdirdiyi və yaşadığı, sonra ev muzeyinə çevrilmiş, indi qapısı bağlı qalan mənzildə hər il martın 20-də və dekabrın 31-də şahidi olduğu məclislərdə gördüyü adamları, eşitdiyi söhbətləri.

İkisi də bayram günü idi, ikisində də camaat evində-eşiyində yeni ili bayram edirdi - martda Novruzu, dekabrda Təzə ili. Ancaq Sona xanım həmin tarixlərdə - Cəfərin doğum və ölüm günlərində hər il ehsan verərmiş. Həyatda olduğu axırıncı iləcən.

"Nənəm and içəndə "Cəfərimin canı üçün" deyərdi. O sözlər, nənəmin səsi indi də qulaqlarımdadır. Belə and içirdi, sanki bununla babamın yoxluğunu özünə yaxın buraxmaq istəmirdi. Həmin ehsan günlərində dost-tanış yığılırdı, həmişə teatrdan gələnlər olurdu, bir ənənə idi - əvvəl qəbir üstünə gedirdilər, sonra gəlirdilər bizim evə, Cəfərin evinə. Süfrə açılırdı, söhbətlər edirdilər, Mərziyyə xanım Davudovadan (1901-1962 - R.H.), Məmmədəli Vəlixanlıdan (1899-1969 - R.H.) tutmuş üzü bu yana, babamın pyeslərində oynamış tanınmış aktyorların əksəri orada olardı. Onların danışdıqlarını nağıl kimi dinlərdim, hamısını da yığardım çinədanıma".

Hərdən o məclislərdə balaca Bəhlulun qonaqların şaqraq gülüşləriylə müşayiət edilən müdaxilələri də olurmuş.

Teatrda "Solğun çiçəklər"ə baxıbmış, görür ki, o tamaşadakı Pəri budur girdi içəri. Bəhlul gəlib durur nənəsi ilə söhbət edən Məhluqə Sadıqovanın (1917-2003) qarşısında: "Sən pis xalasan!" Aktrisa bu gözlənilməz qarşılamaya heyrətlənir: "Niyə, a bala?" Bəhlul dillənir: "Pissən ona görə ki, qoymadın Bəhramla Sara evlənsin". Məhluqə xanım irişir: "A bala, mən neyləyim, baban o cür yazıb da".

Teatr həyatımızda böhranların yaranmağa, ifaçılar, rejissorlar sırasında boşluğu bütün kəskinliyi ilə duyulan nəsil dəyişiminə gətirib çıxaran yarpaq tökümləri başlanan 1990-cı illərin əvvəllərinədək Cabbarlının pyesləri daim səhnələrdəydi və Cəfər, bəlkə, sağlığında olduğundan da şöhrətli idi.

Oğlu Aydının məktəb illəriylə bağlı evdə etdiyi söhbətlərdəndir. Deyirmiş ki, sonralar Cəfər Cabbarlı adına olacaq 161 nömrəli məktəbdə oxuduğu vaxtlarda bir gün maarif şöbəsindən gəlmiş müfəttiş keçib oturur onların sinfində və təsadüfdən də o gün şagirdlərin cavab verməli olduğu mövzu "Cəfər Cabbarlının həyat və yaradıcılığı" imiş. Təbii ki, məktəbin müəllimləri, müfəttişdən fərqli olaraq, bilirdilər ki, Aydın Cəfər Cabbarlının oğludur.

Və ədəbiyyat müəllimi Aydını lövhəyə çağırır ki, cavab versin.

Aydın da çalışqan, əlaçı şagirdlərdənmiş. Başlayır Cəfər Cabbarlının kitabda yazılan deyil, evdə eşitdiyi tərcümeyi-halını yerli-yataqlı danışmağa.

Müəllim: "Hə, Aydın, sağ ol, "beş" alırsan, keç əyləş" deyəndə arxa cərgədə oturmuş müfəttiş müəllimə nöqsan tutur ki, bu uşağın danışdığı dərslikdəki ilə uyğun gəlmir, mövzunu əhatə etmədi, niyə ona əlavə sorğu-sual etmədən tələm-tələsik belə yüksək qiymət verirsiniz?"

Müəllim qımışır: "Ay yoldaş, axı bu uşaq atasının həyatını danışır. Dərslik ondan doğrusunu yazacaq?"

Müfəttişin gözləri böyüyür...

Cabbarlının ana dilimizə sonsuz sevgi və sədaqəti, yalnız yazdığı əsərlərlə deyil, imkan düşən istənilən fürsətdə dilimizin saflığı uğrunda mübarizələri, türkcəmizin gəlmə kəlmələrdən arıtlanması, bundan daha artıqsa, başqa dilin qrammatik ülgülərinin dilimizə daraşmasının qapısını biryolluq bağlamaq, artıq dilimizdə oturmuş bu qəbil alaqların kökündən qoparılıb atılması yolunda ürəkdən və fədakarlıqla çalışmaları onun ayrı bir misilsiz istedadı idi, bu baxımdan da Cəfərimizin o dövrdə tayı-bərabəri yox idi, heç indi də gözə dəymir.

Cabbarlı düz yüz il əvvəl - 1926-cı ilin fevralında, Birinci Türkoloji qurultay astanasında dilimizin aqibəti sarıdan nigaranlıq və həyəcanını gizlətmədən yazırdı və çox haqlı yazırdı, bir dil fədaisi yanğısı ilə yazırdı: "Dilimizin ahəng üsulu, incəlməyə doğru yürüşü başqa dillərdə olmayan və yalnız türk dilinə məxsus olan xüsusiyyətləri bu gün bizdən böyük tətəbbüat və əməklər tələb edir. Dilimiz araşdırılmalı, tabe olduğu qanunlar bulunub ortaya çıxarılmalı və müntəz bir hala salınmalıdır. Bundan başqa, dilimizə soxulmuş və öz qanunları ilə köçmüş yabançı sözlər türk boğazına girəcək bir qəlibi salınmalı və dilimizin tələb etdiyi müəyyən qanunlar altına alınmalıdır. Ümumən bir çox bu kimi qatışıq məsələlər üzərində çalışılmalı və pək çox çalışılmalıdır".

O vaxt Cəfərin əsas istəklərindən və gerçəkləşməsini istədiklərindən biri bu imiş ki, o qədər görkəmli türkoloqu, dilçini dünyanın neçə ölkəsindən Bakıya yığacaq bu qurultayda söhbət elə bircə əlifba dəyişmək ətrafında getməsin, dilimizin müqəddəratı üçün ondan daha vacib olan məsələlərə diqqət yönəldilsin, bununla bağlı ictimai müzakirələrə meydan verilsin, həmin çağlarda həm ziyalıların əsas cazibə nöqtələrindən olan, dövlətin də baş qəzeti sayılan "Kommunist"də fikir mübadilələri üçün təkan verilsin: "Ayrıca türk dilinin xüsusiyyətlərinə və öz qanunlarına istinadən bir sərf-nəhv düzəltmək məsələsi ötəndən bəri Azərbaycanda da fikirləri məşğul etmiş, hətta göstərilmiş əsaslar üzərinə xüsusi bir komisyon tərəfindən bir sərf-nəhv düzəlmiş və bir kitab olmaq üzrə Azərnəşr tərəfindən nəşr edilmişdir. Bu kitab haqqında vaxtilə "Kommunist" qəzetəsində mübahisə aparılmışsa da, lazımi bir aydınlığa varılmamışdır. Bu gün isə qurultayda danışılacaq sərf-nəhv məsələsinə öncədən hazırlıq aparmaq lazım olduğundan bu məsələ ətrafında geniş mübahisə açılmalı, hər kəs öz fikrini bildirməli və müntəzəm surətdə bu məsələnin aydınlaşdırılmasına və beləliklə, qurultay üçün də material ola biləcək fikirlərin bir araya toplanmasına çalışmalıdır. Bu münasibətlə "Kommunist" qəzetəsi yanındakı klubda iclaslar, müşavirələr düzəltmiş, fəqət məsələ yazı yapraqlarına, mətbuat sütunlarına keçirilməmişdir. Halbuki buna böyük bir ehtiyac vardır".

Aradan əsr ötüb, yeni minillik asta-asta yaşa dolur, ən yüksək kürsüdən deyirəm ki, dilimizə gələn əcnəbi sözləri qovmaqçün cihada başlamayaq, dilin darvazasını kilidləmək mümkün deyil, sözlər keçmişlərdə gəldiyi kimi, yenə gələcək, tədricən qalanı qalacaq, gedəni gedəcək, biz onlardan daha öncə və daha mühüm sayaraq dilimizə sarmaşıq kimi sarılmış yad qrammatikası qəliblərindən qurtulaq, "millət kitabxanası", ya "millət işi" deyə bildiyimiz halda ərəbin "milli" sifətini isim kimi işlətməyək, "tərz-i hərəkət zərfi", "təyini söz birləşmələri" və neçə bu sayaq ögey tərkiblərin bugünəcən hətta qrammatikamızda - dilimizin konstitusiyasında qurdalanmaqda davam etməsinə dözməyək.

Kimə deyirsən! Başı çıxmayıb danışanlar o yana, dilçiliyimizin guya başbilənlərindən kimlərsə çıxıb deyəndə ki, indiyəcən belə işlənib, bundan sonra da qalması xoşdur, heç bir narahatlıq yaratmır, matın-mutun qurumasın neyləsin, zavallı Cəfər məzarında nə təhər çevrilməsin?!

Cəfərin hələ 1920-ci illərdə "Kommunist" redaksiyasında çalışdığı əyyamlarda hər söz uğrunda apardığı mübarizələrlə bağlı da ailənin yaddaşında xeyli əhvalatlar qalıb.

Qəzetin növbəti sayında elan verilməliymiş ki, bəs, "Sabah Tağıyev teatrında filan tamaşa olacaq, biletlər satılır", ya son səhifədə "təshih" başlığı ilə belə məlumat dərc edilməliymiş ki, ötən sayımızda filan söz səhv gedib, təshihə ehtiyac var, filan cür oxunmalıdır. Cəfər təklif edir ki, gəlin "təshih" əvəzinə "düzəliş", "elan" yerinə "bildiriş" yazaq. Dərhal hoydu-hoyduya götürürlər ki, bu sözlərin nəyi pisdir, hamı anlayır, siz təklif edən yeni sözləri isə xalq başa düşməyəcək.

Cəfərin cavabı ani olur: "Lap yaxşı da, gedək xalqdan soruşaq".

Elə aşağı qata enincə redaksiyanın giriş qapısının yanında oturmuş yaşlı gözətçini görürlər, elə birinci ondan xəbər alırlar ki, "düzəliş" sözünü başa düşürsənmi? Deyir, burda başa düşməli nə var ki, yəqin, nəsə xəta olub ki, o səhvə düzəliş edilir.

Çoxdandır ki, "bildiriş"i də işlədirik, "düzəliş"i də. Kimsə elə zənn edirsə ki, göydən nimçədə düşüblər, agah olsun ki, Cəfər bunların hər birinin ayaq tutub yeriməsi üçün bəzən saatlarla çənə döyməli, höcətləşməli, haqqı olanı yeritməkçün xeyli əziyyət çəkməli olurmuş.

Yenə ailə söhbətlərindəndir ki, bir axşam evə yetişən kimi özündən gileylənir. Deyir ki, tramvayda bir dilənçi ilə mübahisə elədim. Soruşurlar ki, sənin dilənçiylə nə işin, o hara, sən hara, sizin nə mübahisəniz ola bilər?

Cəfər üstünü vurmur, yayğın bir cavab verib sualın altından çıxır. Amma xeyli sonralar oğlu Aydına məhəllə ağsaqqallarından biri danışır ki, biz də o vaxt cavan idik, tramvayda gedirdik, Cəfər də gəldi, fikirli-fikirli oturdu; bir dilənçi də vardı ki, həmişə tramvayda dilənər, sərnişinlərə yaxınlaşaraq qarşısında dayanar, əlini açar, "Allah verənə versin, Allah verənə versin!" - deyərmiş. Kimin də 1 şahıdan, 3 qəpikdən, 5 qəpikdən nəyə insafı çatır, verərmiş.

"Həmin məhəllə qonşumuz ağsaqqal kişi dayıma söyləyirmiş ki, yenə tramvayla gedirik, o dilənçi girdi vaqona, biz də sakit oturmuşuq, baxırıq. Gəldi, dayandı Cəfərin qabağında. Yəqin ki, onu heç tanımırdı. Cəfər onda cavan oğlandı, biz ki qonşu idik, bilirdik yazı-pozusu var. Dilənçi yenə həmişəki kimi başladı: "Allah verənə versin". Cəfər başını qaldırdı, çımxırdı dilənçiyə: "A kişi, yapışmısan bir işin qulpundan, onu da düz-əməlli bacarmırsan. Sözü niyə ovsanadan çıxarırsan?! Adam deyər ki, "Allah verənə də versin, verməyənə də versin".

Dil məsələlərinə ilk gəncliyindən elə həssasmış ki, hətta küçənin dilənçisinin də danışığını "redaktə" edirmiş.

Məgər doğru hərəkət etmirdi?

Axı elə dili daşıyan, yaşadan, saflığına görə özündən ixtiyarsız Allahdan gələn məsuliyyəti daşıyan da ən əvvəl sadə insanlardır.

Cavan yaşlarından Cəfərdə ağır oturub-batman gəlməklik, ağsaqqalcasına davranmaq, münsif olmaq, barışıq yarada bilmək məziyyətləri də varmış. Rəhmətlik Şəmsi Bədəlbəyli mənə özünün və qardaşı Əfrasiyabın simsar dostu olan Cəfərlə bağlı çox söhbətləri etsə də, Bəhlulun danışdığı bu əhvalatı söyləməmişdi.

Şəmsi müəllim Aydına deyibmiş ki, sənin atan yaman olub, sözünün üstündən söz demək çətin idi, bir kəlməsiylə ən çarpaşıq mətləbi bağlaya bilirdi, dediyinə də biixtiyar tabe olurdun.

"Mələyi mən də istəyirdim, Əfrasiyab da. Qardaşı qızı olsa da, onu Cəfər saxlayıb böyütmüşdü, elə o da öz övladı kimi. Ancaq Mələyin üçüncü bir istəyəni də vardı - Şəmsəddin. O da atamın - Seyfəddin Dağlının (1921-1983 - R.H.) əmisi olub. Bu istəkdən xəbər tutan Cəfər həmin üç adı yazır bir vərəqə, kağızı gətirib qoyur Mələyin qarşısına ki, bilirəm sənə elçi göndərmək niyyətində olan başqaları da var, mən bunları daha münasib bilib seçmişəm, bu üç nəfərin arasında sən hansına razısan, sözünü de. Mələk xala da Şəmsəddini seçir".

Şəmsi müəllimin mənzilindəki iş otağında divardan asılı bir tar vardı. Hərdən çalardı da. O tarla bağlı mənə xeyli hekayələr də söyləmişdi.

Sən demə, o tar Mələklə Şəmsəddinin toyunda da dillənibmiş.

Cəfər hal əhli idi, hiss edir ki, Əfrasiyab özünü o yerə qoymasa da, Şəmsi bərk inciyib. Yəqin, heç toya da gəlməyəcək. Barışıq yaratmağın ustası olan Cəfər çıxış yolunu tapır. Şəmsidən xahiş edir ki, toya tarı ilə gəlsin. Etiraza yer qoymacaq tərzdə ərklə və qəti deyir: "Toyda tarı sən çalacaqsan".

Şəmsi müəllim etiraf edirmiş ki, qaldım məəttəl, başqasına ərə verilən istədiyim xanımın toyunda becə oturaydım, üstəlik nə təhər tar çalaydım? Amma Cəfərin sözündən çıxmaqmı olardı?! İncə yerdən yapışmışdı, "Bu toyda çalmasan, səndən küsərəm, Mələk də sənin bacındır!" demişdi, ona görə toya getdim də, oturub axıracan tar çaldım da. Bununla da inciklik sovuşub aradan getdi.

"Muzeyin yerləşdiyi həyətimizdə babamın özünün əkdiyi iri tut ağacı vardı. Bir də görürdün Sona bacı eşidib ki, tutalım, Süleyman Rüstəmlə (1906-1989 - R.H.) Süleyman Rəhimovun (1900-1983 - R.H.) arası dəyib. Şairə zəng vururdu ki, Süleyman, qədeş, yığ başının dəstəsini, gəl, yaxşı düşbərə-qutab hazırlayacam, üstündən də tut!" O deyirdi: "Baş üstə". Burdan da zəng edirdi Dədə Süleymana ki, ay qardaş, yığ başının dəstəsini, buyur bizə, Cəfərin evində yaxşıca oturub söhbət edək, düşbərə-qutab da öz yerində". Bunun da "baş üstə"sini alırdı. Bir-birindən xəbərsiz gəlirdilər, içəri girib məclisi görəndə duruxan kimi də olurdular, Sona bacı qayıdırdı ki, eşitmişəm aranıza bir balaca soyuqluq düşüb, amma Cəfərin evinə gəlmisiniz, onun xatirinə bu evdən bu gün çörək kəsib, əl tutub, görüşüb, barışıb çıxmalısınız".

Beləcə, Cəfər artıq həyatda olmadığı çağlarda da sahman yaratmaq, kin-küdurəti aradan götürmək, qələm qardaşlarını bir-birinə daha da yaxınlaşdırmaq vərdişlərini davam etdirirmiş...

Müdrik qadınmış Sona xanım. Elə edirmiş ki, Cəfərsiz qalmış mənzilinin Cəfərsizliyi heç vaxt hiss edilməsin. Tanınmış sənətkarları, şair və yazıçıları tez-tez ora toplamaqla əslində yalnız özünə yox, digərlərinə də təlqin edə bilirmiş ki, elə Cəfər də sizinlədir.

Üstəlik bu mənzildə yaratdığı ab-hava ilə məqamı gəldikcə Cəfəri qoruyurmuş da.

Klassiklərə sataşmaq, böyükləri yeri gəldi-gəlmədi tənqid, hətta bəzən təhqir etməklə ucuz və günahlı şöhrətə nail olmaq istəyənlərə tarixin hər dövründə, hər yerdə rast gəlinib. Cəfərin sağlığındakılar heç, vəfatından xeyli sonralar da onun bostanına daş atmağa qalxan təklər gözə dəyib və Sona xanım da küsülüləri barışdırmaq üçün vaxtaşırı gücündən istifadə etdiyi mənzilində hərdən Cəfəri qorumaqçün də yararlanıb.

Bu hekayəti Bəhlul evlərinin, Cəfər ocağının daimi qonaqlarından olan Cabir Novruzun (1933-2002) dilindən söyləyir. Söz yox, özü o çağlar uşaqmış, bütün bunları görsə də, incəliklərini dərk etməzmiş.

Bir dəstə yazıçının-tənqidçi alimin əhatəsində olan Sona xanım onlardan biri ilə görüşmür və soyuq münasibətin nümayişkaranə olduğunu duyan həmin şəxs Sona xanımı sakitləşdirməyə çalışır, amma bir az da sərt üz görür: "Mən səninlə görüşməyəcəyəm".

Həmin şəxs yalvaran kimi olur: "Ay Sona bacı, məni pərt eləmə".

Sona xanım ürəyindəkini açır: "Sən yaxşı iş görməmisən. Cəfəri haqsız yerə tənqid etmisən".

Ədəbiyyatşünas üzrxahlıq edir: "Ay Sona bacı, cavan olmuşam, bilməmişəm. Sonra böyük bir monoqrafiya yazmışam. Boynuma almışam ki, səhvlərimi başa düşmüşəm, ayrıca qeyd eləmişəm ki, cavan olmuşam".

Cabiri valeh edən o dar macalda Sona xanımın yaddaşının hansı dərinliyindənsə tapıb çıxarıb söylədiyi rəvayət olur: "Deyirsən yazmısan, üzr istəmisən, səhv etdiyini bildirmisən, lap yaxşı. Bilirsən, mən səninlə görüşərəm də, söhbət də edərəm, lakin sənin işin səhrada yol gedən, mənzil başına hələ xeyli qalarkən yolçulardan birinin suyu qurtaranda başına gələn əhvalata oxşayır. Suyu qurtaran yolçunu yanğı bürüyür, yoldaşından təvəqqe edir ki, nə olar, mənə bir qurtum su ver boğazım islansın. Zalım yoldaş imtina edir ki, yox, su özümə də lazımdır.

Susuz qalan yolçu mənzil başına çatmadan həlak olur. O biri yoldaş vəfat edəni basdırır, sonra bayaq ona verməyi qıymadığı suyu da tuluğundan bu canını tapşıranın məzarına səpir. Bu səxavətini və nəcibliyini o vaxt göstərmək istəyir ki, daha buna icazə yoxdu. İndi sən də pisliyini edəndən sonra əfv diləyirsən".

...Söhbətin yönü dəyişir. Bəhlul anasının bir uşaq dəcəlliyindən söz açır.

Sanki ən adi bir həyat anıdır. Amma onillər ötəndən sonra belə bu əhvalat ailədə şirin bir nağıl kimi danışılmaqda davam edirsə, hələ nəsil-nəsil ötürüləcəksə də və ən mühümü - böyük Cəfərin ömründəki bəxtiyar dəmlərin nişanəsidirsə, onu necə adi saymaq olar?

"Babam rəhmətə gedəndə anamın 4 yaşı varmış, dayımın 10. Atamsa o vaxt 14 yaşındaymış - 1921-ci ildən idi. Ancaq qohum olduqlarından o vaxtlar bu evə get-gəli varmış. Bu əhvalatı da atam hərdən evdə məzə ilə söylər, məzəmmətlə "Gör kişinin başına nə oyun açmısan" deyərdi".

Nahar fasiləsində evə gələn Cəfər tələm-tələsik xörəyini yeyib qızı ilə daha 5-10 dəqiqə oynamaqçün vaxt qazanarmış. Gülaranı qucağında oturdar, saçlarına sığal çəkər, onunla öz uşaq dilində danışarmış. Gülaranın da saça keçirilən dişli darağı varmış, o da saçlarını darayan anasını yamsılayaraq atasının saçını daramağa çalışarmış. Bir gün Cəfər yenə Gülarasıyla şirin-şirin oynayırmış, arada 1-2 dəqiqəliyə mürgüləyir də. Sonra işə gecikməsin deyə cəld qalxır, yollanır kinostudiyaya. Arada onda belə hissiyyat yaranır ki, deyəsən, yanından ötənlər ona nəsə çox zəndlə baxırlar, amma ha fikirləşsə də, ağlına bir şey gəlmir. Nəhayət, qadınlardan biri gülə-gülə deyir ki, Cəfər, xeyir ola, başında qadın darağı var. Cəfər işin nə yerdə olduğunu tutur: "Həə, deyəsən, Gülara öz başı ilə mənim başımı səhv salıb".

...Əlağa Vahidin (1894-1965) o misilsiz xatirələrinin bizə gəlib çatmasının xeyirxah səbəbkarı rəhmətlik Seyfəddin Dağlıdır.

"Həyət qapısı döyüldü. Bir nəfər xırıltılı səslə "Seyfəddin, ay Seyfəddin!" çağırdı. Gördüm arıq-çəlimsiz bir kişidir, tanımadım. Soruşdu ki, a bala, atan evdə?

 Dedim: "Hə, evdədir". Qayıtdı ki, get de Vahid əmin çağırır".

Atam da işdən təzəcə gəlib oturmuşdu. "Vahid əmi çağırır" sözlərini eşidincə yerindən dik qalxdı, evin tinindən alaqapıya qədər 10 metrlik yolu, yalan olmasın, bir göz qırpımında keçdi, "Qədeş, ay xoş gəlmisən, gəl, gəl", - dedi. Vahid içəri keçmək istəmədi: "Yox, gedirəm, məhəllədən keçirdim, dedim, gedim Seyfəddinə bir salam verim". Atam əl çəkmədi. Vahidin qolundan tutub evə gətirdi, oturdular, xeyli söhbət elədilər. Mən aralıda dayanmışdım, amma qulağımın ucu ilə eşidirdim, Cəfərdən - babamdan danışırdılar, Vahid xatirələrini söyləyirdi.

Vahid ömrünün qürubunda idi. Yaş öz yerində, bir yığın xəstəlik, həyatının yöndəmsiz tərzi onu yaşından da halsız etmişdi. Ancaq ağzını açıb danışmağa başlayan kimi, özü demiş, viranəliyindən min gənc - xəzinə zühur edirdi.

Yazılmasaydı, o xatirələrin hamısını özü ilə aparacaqdı. Seyfəddin Dağlının bütövlükdə ədəbiyyatımıza, mədəniyyətimizə, məxsusən də Cəfər Cabbarlıya bir xidməti də həmin xatirələrin lentə alınmasına səbəb olmasıdır. O yadigar lentdə Azərbaycan Radiosunun Səsyazma evində Soltan Nəcəfovla söhbətləşən Vahid özü də etiraf edirdi ki, mən radioya-televiziyaya gedən deyiləm, Seyfəddin deməsəydi, buna da razılıq verməzdim, onun xatirinə gəldim".

"Atam o vaxtlar Radio və Televiziya Verilişləri Komitəsinin sədri olan Ənvər Əlibəyli (1916-1968 - R.H.) ilə qardaş kimi idi. Ənvər müəllimin onun sözünü yerə salmayacağına güvənərək Vahidi arxayınlıqla dəvət etmişdi. Vahid də atamın ona xüsusi münasibətini yaxşı bilirdi. Redaktoru olduğu "Kirpi"də onun şeirlərini tez-tez verirdi. Həm də ona qonorarı başqalarından bir neçə qat çox yazırdı. Deyirdi ki, mən o qonorarı Vahidə yox ki, uşaqlarına yazıram".

Vahidin səsində Bakının səhərlərindən biri açılır. Cavan Vahid qələm və badə yoldaşı Həsən Səyyarla (1891-1936) gəlib "Kommunist" qəzeti mətbəəsinin yanına. Hər ikisinin axşamkı yeyib-içməkdən sonra başları bərk ağrıyır. Vahid də bu halında, səhərin bu saatında Cəfərdən başqa bir kəsdən nicat ummağın mənasız olduğuna əmindir. Odur ki, nə qədər gözləmək lazımdırsa, gözləyəsidir. Cəfər gendən görünür. Vahidin çiçəyi çırtlayır.

Cəfərə dərdini deyir, Cəfər də onu nahara evə dəvət edir ki, Sona yaxşı yemək bişirib, gedək. Vahid razılaşmır, nə evə gedən halımız var, nə vaxtımız, işimizi düzəlt, bizi yol sal. Cəfər də şərt qoyur ki, istədiyin pulu verərəm, bir şərtlə ki, deyəcəyim qafiyəni tutasan.

Vahid gülür ki, Cəfər, bilirsən, Həzrət-i İsa da gəlsə, ardını deyəcəyəm, illah da indiki halımda.

Cəfər: "Mey damından Allah saxlasın", - deyir. Vahid üzünü tutur həm də katibi olan Həsən Səyyara: "Yaz!":

Zalimin zülm-i firavanından Allah saxlasın,

Acizin də ah ü əfqanından Allah saxlasın.

Qoy ədu haqsızlığın göstərsin, etsin zülmünü,

Həzrət-i Həqqin də divanından Allah saxlasın!

Möcüzə doğulmuşdu, Cəfər necə məftun olmayaydı, səxavət kisəsinin ağzını necə açmayaydı?!

Vahidin kitablarına düşməyən bu incini də həmin lent yazısı xilas edərək bizlərə ərməğan edib.

...Heyhat, bu sual vaxtında Cəfərə verilməyib ki, ömründəki ən xoşbəxt an hansıdır.

Hansısa ən mühüm saydığı yazısının dərc edildiyi günmü, hansısa pyesinin ilk tamaşasımı, övladlarının dünyaya gəldiyi tarixlərmi?

Ya bəlkə, insan xoşbəxtliyin nə olduğunu yalnız yol tamamlananda, son nəfəsdən öncəki dəqiqələrdə və saniyələrdə, bütün ömrünü xəyalən başdan-sona seyrə dalanda dərk edir?

Bəlkə də, bitəcəkdə anlayırsan ki, xoşbəxtlik ömrün heç də hansısa təntənəli, təmtəraqlı anları deyil, doğmalarınla, sevdiklərinlə baş-başa olduğun ən sıravi günlərmiş.

Bəlkə, Cəfər də ömrün ailə yaddaşına hopub qalmış bu kim-kimin sayıqlığını oğurladı anlarında imiş?!

Bəhlula bunu anası da danışıb, nənəsi də. Axşam süfrə açılıbmış, şam ediblərmiş, birdən Cəfər toyuğun cınağını götürüb uzadır Sonaya tərəf: "Gəl çəkişək!"

- Yaxşı, nədən mərcləşək?

"Babam deyir ki, mən udsam, sən mənimçün bir cüt corab alarsan. Sən udsan, nə istəyirsən alacam səninçün, de. Nənəm danışırdı ki, bir neçə gün ha çalışdım, Cəfər tora düşmədi, nəyi uzatdımsa, elə gendən "Yadımda!" dedi.

Axırı nə edim, nə edim, deyir bir dəfə telefon çağırdı. O vaxt da məhəllədə ancaq bizdə telefon var idi, divara yapışdırılmışdı. Dedim: "Ay Cəfər, telefona çağırırlar səni". Gəldi, dəstəyi verdim buna, apardı qılağına sarı, o, "alo" dedi, mən "apardım" qışqırdım. Cəfər əlindəki dəstəyi tez atdı yerə. Dedi ki, yox, bu, ko deyil. Soruşdum: "Niyə?" Başladı cığallığa: "Telefonun quyruğu divardadır".

Uduzmağı ilə hec cürə barışa bilmirdi. Handan-hana sakitləşdi, başladı gülməyə. Sonra da mənə bir mirvari boyunbağı aldı.

Bəlkə də, son nəfəsdə, ölüm onu aparmağa gələndə Cəfərin bütün ömründən yadına düşən ən bəxtiyar dəqiqə elə Sonasının sevincək "Apardım!" qışqırdığı, ani dilxorçuluqdan sonra qəhqəhə çəkə bildiyi, həyatındakı ən ağrısız uduzma anı imiş? İndi bu da "Aparıram" deyirdi və bu oyunda artıq hər şey acı gerçək idi.

Akademik Rafael Hüseynov

525-ci qəzet