Onun haqqında heç kim bu səmimiyyətdə, bu heyranlıqda, bu dəqiqlikdə, bu peşəkarlıqda, təriflərdə xəsislik etməyərək bu səxavətdə yazmayıb və əslində heç yaza da bilməzdi. Həm də bu düşüncələrin bir vacib dəyəri və saflığı da ondadır ki, haqqında bəhs edilən insanın həyatdan getməsindən 10 il ötəndən sonra qələmə alınıb və hisslər elə təzə, münasibət elə ehtiramlıdır ki, sanki dünən ayrılıblar.

Mən təsəvvür etmirəm Azərbaycan teatr xadimləri Aleksandr Tuqanovun (1871-1960) Bakıdakı məzarını axırıncı dəfə haçan ziyarət ediblər. Axı onun boynumuzda haqqı var. Axı o, bu yurdu və bu xalqı qəlbən sevib, onillər boyu da Azərbaycana sədaqətlə xidmət edib, misilsiz faydalar verib!

Rejissor və aktyor Tuqanov - bir zamanlar Bakıda tanıyanların hamısının sayğı ilə "San Sanıç" çağırdığı bu nurlu insan Moskvada imkanlı bir ailədə doğulmuşdu, 1890-cı ildə orada Kommersiya Akademiyasını bitirsə də, hələ tələbəlik illərindən həvəskar teatr dərnəklərində iştirak etmiş və artıq 1892-ci ildə Peterburqdakı V.A.Panayev teatrında aktyorluğa başlamışdı, sonra isə Moskvadakı F.A.Korş teatrında işləmişdi. 1912-ci ildə tale onu Tiflisə gətirib çıxarmış, oradakı rus teatrında işləməyə başlamışdı. Özü sonralar xatırlayırdı ki, hələ 1898-ci ildə Korş teatrı ilə Tiflisə qastrol səfərinə gələrkən burada Azərbaycan teatrı ilə ilk dəfə tanış olmuş, sonralarsa, artıq Gürcüstanda daimi işlədiyi vaxtlarda Şeytanbazardakı Auditoriya deyilən yerdəki azərbaycanlı həvəskar aktyorların tamaşalarını müntəzəm izləmiş, o illərdə Sidqi Ruhulla (1886-1959), Mustafa Mərdanov (1894-1968), İbrahim İsfahanlı (1897-1967), Mirseyfəddin Kirmanşahlı (1892-1933), Əli Qurbanov (1898-1962) kimi aktyorlarla tanışlığı və təmasları yaranmış, artıq Tiflisdəki Azərbaycan teatrında da dəvətli rejissor kimi tamaşalar hazırlamağa başlamışdı.

"Tuqan" - "Doğan" sözünün əski türkcədən gələn "qızılquş", "doğma qardaş", "qan qohumu" mənaları var. Qan qanı çəkmişdi və bu yaxınlaşma ona gətirib çıxarmışdı ki, Aleksandr Tuqanov 1923-cü ilin yayında Tiflis Azərbaycan teatrının baş rejissoru təyin edilmiş, 1924-cü ildə isə rəsmən Bakıya, Dövlət Dram Teatrına bədii rəhbər və baş rejissor vəzifəsinə dəvət edilmişdi.

Arada Bakıdan ayrılaraq Uzaq Şərqə işləməyə göndərilsə də, o teatrda çox qalmamış, yenidən Bakıya dönmüş, qalan ömrünü də burada çalışmış və yaşamışdı.

Həyatının Bakı, Azərbaycan dövründənsə, özünün etiraf etdiyi kimi, onun hafizəsində qalan ən parlaq surət dostu və məsləkdaşı Cəfər Cabbarlı olmuşdu.

Bu isə ayrı bir qismətdir ki, elə Cəfərlə də hələ görüşməmişdən, Tiflisdə işlədiyi dövrdə tanış olmuşdu - Mustafa Mərdanov xatırlayırdı ki, 1922-ci ildə öz benefisimə "Cəfər Cabbarlının "Ədirnənin fəthi" pyesini hazırlayırdım, baş qəhrəman Harisi özüm oynayacaqdım, tamaşa daha da gözəl alınsın deyə Tiflis Dövlət Rus Teatrının baş rejissoru Tuqanovu dəvət etdik.

Tuqanov bu fəxri adın nadir hallarda, həm də layiqlilərin ən layiqlisinə verildiyi çağlarda - 1936-cı ildə Azərbaycanın Xalq artisti olmuşdu.

Nə qədər ki Azərbaycan səhnəsinin köhnə aktyorları və o teatrımıza bağlı insanlar həyatda idi, Tuqanov da sağ idi. Şəmsi Bədəlbəylinin (1911-1987), Ağasadıq Gəraybəylinin (1897-1988), Barat Şəkinskayanın (1914-1999), Firəngiz Şərifovanın (1924-2014), Əli Zeynalovun (1913-1988), Turan Cavidin (1923-2004) və daha neçələrinin onun haqqında necə hərarətlə danışdığını, San Sanıçı elə indi də teatrımızla birgə olan canlı kimi andıqlarını riqqətlə xatırlayıram.

Bu da yadımdadır ki, Aleksandr Aleksandroviçin öz vəfatından çox illər sonra həyat yoldaşı çovğunlu bir gündə dünyadan köçəndə o zamanlar Teatr Cəmiyyətinin sədri işləyən Şəmsi müəllim son vəfa borcu olaraq əməkdaşlardan birini göndərmişdi ki, mütləq dəfndə iştirak edin, Tuqanovun yadigarıdır...

Odur ki, yaxın günlərdə elə ilk fürsətdə bir dəstə çiçəklə gedib onun məzarını tapacağam, xatirəsini yad edəcəyəm.

Aleksandr Tuqanov Cəfərlə ünsiyyətlərinin başlanıb yaxınlaşmalarının yarandığı 1920-ci illərin ortalarında artıq əllini keçmişdi və dolu bir ömür yaşamışdı, həyatından bir-birindən cazibəli xeyli böyük şəxsiyyətlər keçmişdi və onların neçəsi artıq sağkən klassik sayılan parlaq simalar idi. Cəfərdən sonrakı 10 ildə - onun haqqında xatirələrini yazmağa başladığı günlərəcən də, söz yox, xeyli tanınmış şəxsiyyətlərlə təmasları, dostluğu oldu. Tanıyanların təsdiqlədiyinə və həm də öz yadigar yazılarından doğan qənaət budur ki, San Sanıç yetərincə də gerçəkçi düşünən, hadisələrə, insanlara soyuq ağılla qiymət verməyi bacaranmış. Bəlkə də, Cəfər haqqındakı xatirələrini sənətkarın qəfil ölümündən az sonra yazmış olsaydı, düşünmək mümkün olardı ki, müəyyən qiymətvermələrində haradasa hissə qapılır, onu belə dilləndirən dost itkisinin hələ lap təzə olan, soyumamış ağrısıdır. Ancaq 1944-cü ildə Tuqanov Cabbarlı ilə fikirlərini bir sapa düzərək bütöv yazıya çevirmək istərkən aradan xeyli illər keçmişdi və sadə də illər olmamışdı. Repressiya təlatümlərinin coşduğu hər günü ilə bərabər ağır dövr də yaşanmışdı, müdhiş müharibənin də sarsıntıları və itkiləri zamanı olduğundan da uzun edə bilmişdi. Amma Tuqanov Cəfəri xatırlayır, sanki dünən ayrılıblarmış kimi yada salır və Cabbarlı ilə bağlı ayrı-ayrı məqamları təsvir etdikcə "Xatirat"ı boyunca sanki az əvvəl ona ümumiləşdirici qiymət verdiyini unudaraq (əslində, ürəyi soyumayaraq, bayaq ifafə etdiyinin az olduğunu düşünərək) yenidən məslək dostunu ən uca təşbihlərlə dəyərləndirir. Onu indiyədək gördüyü şəxsiyyətlərin heç biri ilə müqayisə etmək mümkün olmadığını yazsa da, hər halda bu böyüklüyün nədən ibarətliyi bir az da əyani görünsün deyə Cəfəri ömrü boyunca görüb-tanıdığı seçkin şəxsiyyətlərlə tutuşdurur və onların heç biri sadəcə böyük deyil - nəhəngdir!

XIX yüzilin sonlarının, XX əsrin əvvəllərinin bir çox cavanları kimi, Tuqanovçün də Tolstoy yaşayan möcüzə kimi idi. Ona görə də günlərin birində həm böyük ustadı görüb onunla tanış olmaq, düşüncələrini dinləmək, həm də yenicə çapdan çıxmış "Kreyser sonatası" haqqında suallar verib cavablar almaqçün yolunu Yasnaya Polyanadan salmışdı, Lev Nikolayeviçlə görüşə bilmişdi, dahi yazıçının malikanəsindən həyatı boyu həyəcanını və heyrətini özü ilə daşıyacağı soyumaz təəssüratlarla ayrılmışdı.

Və Tuqanov etiraf edirdi: "Onun qüdrət saçan cüssəsini, polad rəngli gözlərinin üstündən asılmış kimi görünən qalın qaşlarını, sənə baxan və sanki bütün daxilini görən baxışlarını indiki kimi aydınlığı ilə görürəm. Bu, mənimlə ömrüm boyu qalacaq möhtəşəm bir duyğu idi.

Mənə ikinci belə təsir edən və sonsuz təəssüratı elə həmin cür həyatım boyu mənimlə qalan ikinci görüş Cəfər Cabbarlı ilə oldu".

Bu təəssüratın nə qədər misilsiz olduğunu qabartmaqçün Tuqanov görüşdüyü, oturub-durduğu, işlədiyi və şəksiz ki, hərəsi bir zirvə olan simaları xatırlayır: rus boyakarlığının ən məşhur simalarından biri, həm də yazıçı olan, Rusiya İmperator Akademiyasının həqiqi üzvü İlya Repinlə (1844-1930) rəssamın "Penatı" deyilən malikanəsində görüşüb söhbətləşmişdi, Rusiyada Xalq artisti adına ilk layiq görülmüş, Bolşoy Teatrın, Mariinski Teatrının, Metropoliten Operasının solisti olmuş əfsanəvi müğənni Fyodor Şalyapinlə (1873-1938), rus klassik vokal məktəbinin ən misilsiz ustalarından Leonid Sobinovla (1872-1934) dostluq münasibətlərində olmuşdu, bütün rus yazıçıları arasında Tolstoyla Puşkindən sonra üçüncü ən böyük sayılan Maksim Qorki (1868-1936) ilə oturub-durmuşdu.

Tuqanov sadalamaqda davam edirdi: "Mənim yaddaşıma Ancelo Mazini (1844-1926; XIX əsr belkanto məktəbinin ən üstün təmsilçilərindən olan bu lirik tenor haqqında Cüzeppe Verdi "Onun məxmər kimi səsi indiyədək eşitdiklərim arasında ən ilahiyanəsidir" demişdi və Mazini uzun müddət - 1873-1903-cü illər arası Sankt-Peterburq səhnələrində italyan operasının ən sevimli ulduzu kimi qəbul edilmişdi - R.H.), Lüdviq Barnay (1842-1924; Budapeştdə çobanlıq edən kasıb bir yəhudi ailəsində dünyaya göz açmış Lüdviq sonralar xristianlığı qəbul etmiş, teatra meyl salmış, XIX əsrin yetmişinci illərindən etibarən alman səhnəsinin ən güclü aktyorlarından biri kimi ad çıxarmışdı. Rusiyada çox sevilmiş, dəfələrlə qastrol səfərlərinə gəlmiş, tacqoyma mərasimlərinə məxsusi dəvətlər almış, Peterburq, Kiyev, Odessa səhnələrində əks-sədalı rollar oynamışdı - R.H.), Mune Sülli (1841-1916; o, zəmanəsində Fransa səhnəsinin ən qüdrətli tragiki sayılmışdı, bu şöhrətli kino və teatr aktyoru 1894 və 1899-cu illərdə Peterburq və Moskvada qostrol səfərində olmuşdu - R.H.), Mattia Battistini (1856-1928; Roma Universitetinin Tibb fakültəsini bitirib musiqiyə bağlanmış Battistini İtaliyanın ən məşhur opera müğənnilərindən biri kimi tanınmışdı, 1892-ci ildən Rusiyanın müxtəlif şəhərlərinə qastrol səfərlərinə gələn və 1916-cı ilədək 23 mövsümdə daim baş rolları ifa edən birisinə çevrilərək "baritonlar kralı və krallar baritonu" ləqəbini qazanmışdı - R.H.), Ernst fon Possart (1841-1921; görkəmli alman aktyoru, rejissoru, teatr xadimi. Uzun illər Bavariya Kral Teatrının direktoru olmuşdu, 1887-1892-ci illər arası ABŞ, Almaniya boyu və Rusiyaya qastrol səfərlərinə çıxmışdı və onun aktyorluq məharəti haqqında belə söyləmə var ki, guya bir dəfə səhnədən sadəcə latın əlifbasının hərflərini başdan-sona sadalayıb və bütün tamaşaçı zalını ağlada bilib - R.H.) kimi məşhurlarla görüşlərim və tanışlığımın xatirələri hopub. Beləliklə, mənim gözlərim önündən insan çöhrələrinin, adların, davranışların bütöv bir kaleydoskopu keçib".

Hərəsi dövrünün mahir sənətkarı sayılmaqdan əlavə, həm də şəxsiyyət kimi nüfuzlu, güclü olmuş bu insanları o vaxt Cabbarlı haqda xatirələrini yazmağa başlayarkən Tuqanov təsadüfən xatırlamırdı və mən də onların kimliyini indi tənbəllik etmədən və mətləbdən çox aralana biləcəyimin fərqində olmadan bir az da genişliyi ilə ona görə tanıdıram ki, Cəfərin Tuqanovun nəzərində hansı mərtəbədə olması sonacan və aydınlığı ilə anlaşılsın.

Bu qədər nəhəngləri görmüş o təcrübəli insan - San Sanıç bütün tanıdığı, kəlmə kəsdiyi, heyran qaldığı zirvələr arasında yalnız bircəsiylə - Tolstoyla onu bərabər tuta bilir.

Amma xatirələrinin başqa bir yerində Cəfəri həyatda görmədiyi, düşüncə və istedad əzəmətinə əsərlərindən bələd olduğu daha iki zirvə saydığı insanla yanaşı qoyur - "Bakıdan gedəndən sonra mən Cəfəri itirdim. Geri qayıdanda onun məzarının ziyarətinə getdim, varlığında Şekspir, Puşkin siqləti olan bu insanın torpağına baş əydim".

Əziz həmvətənlərim! Bunlar sadə sözlər deyil! Bunlar dünyagörmüş, insangörmüş müdrik bir münsifin Azərbaycanın bir zirvə övladına bizim özümüzün onillərcə verməkdə tərəddüd etdiyimiz ədalətli və iftixara layiq qiymətidir!

O vaxt, at belində Moskvadan Krıma gedərkən yolüstü Yasnaya Polyanada sonra hər anını həyatını məna ilə dolduran işıq kimi xatırlayacaq və imkan düşdükcə həmin günün söhbətlərini şirin bir nağıl kimi dostlarına, yaxınlarına, tələbələrinə də söyləyəcək Tuqanov böyük yazıçıya - "Sizə pərəstiş edirik, "Anna Karenina"nı, "Hərb və sülh"ü dönə-dönə oxumuşuq" - söyləyəndə, Lev Nikolayeviçin sifətində məmnunluq əvəzinə sanki narazıymış kimi görünən bir ifadə yaranıbmış, ardınca da əslində hər yazanın deyil, Pərvərdigarın istedad nuru bağışladığı yazıçıların missiya yerinə yetirənlər olmasına işarə kimi səslənən bir fikir söyləyibmiş: "Yazıçı heç vaxt əsərlərini həyatdaykən çap etdirməməlidir. Çünki onda daim kütlənin əsarətində olacaq". Sonra bunu da əlavə edibmiş ki, mən öləndən sonra yazmış olduğum, amma çap olunmamış çox əsərlərimi tapacaqlar. Mənim indi yazdıqlarım indiyədək yazdıqlarımdan daha yaxşıdır".

Tuqanov başdan-başa tarix olan həmin görüş barədə Cəfərə təfsilatı ilə danışmışdı, həmin söhbətlərdən sonra Cabbarlı ilhamlanaraq Tolstoyun "Detstvo" ("Uşaqlıq") əsərini azərbaycancaya tərcümə etdi, kitabın ilk nüsxələrindən birini də avtoqrafla ona bağışladı: "Əziz dostum, Tolstoyu şəxsən görmüş, lütfkarlıqla mənə şahid kimi dahi sənətkar haqqında danışmış A.A.Tuqanova - 6.XII.1923".

Tuqanovun Tolstoy hekayətindən Cəfərin yaddaşında, şübhə yox, bu da ilişib qalmaya bilməzdi ki, yazıçı sağlığında əsərlərini üzə çıxarmağa tələsməməlidir.

Cəfər yaşasaydı, hansı möcüzəyləsə 37-dən də salamat qurtarsaydı, əlbəttə ki, onun yazıb üzə çıxarmadığı əsərləri olacaqdı. Çünki o ürək ki, o istiqlal eşqi ki Cəfərdə vardı, axarında yaşadığı həyat, görüb açıq deyə bilmədikləri yazılaşmaya bilməzdi. Açıq deyə bildiyi qədər deyəcəkdi, yazacaqdı, yaratdıqlarıyla sərbəst düşüncənin, millət zövqünün üfüqlərini bir az da genişləndirəcəkdi, amma "sandıqda" mütləq gələcəyinə inandığı daha azad sabahlarda oxunula biləcək əsərləri də olacaqdı.

"Mən 1924-cü ildə Xalq Maarif Komissarlığının dəvəti ilə Bakıya köçdüm və Azərbaycan teatrında işləməyə başladım.

Burada işə başladığım ilk vaxtlardan tale məni Cəfər Cabbarlı ilə bağladı. İş ondadır ki, Bakıya gələn kimi məni Azərbaycan Teatr Texnikumunda dərs deməyə dəvət etdilər. Aktyor sənəti üzrə ilk dərslərimdən birində mənə diqqətlə baxan iri qara gözlər diqqətimi çəkdi. Bu baxışlarda həm maraq, həm sual vardı, sanki eşitdiklərinin hamısını suçəkən kmi canına hopdurmağa çalışırdı. Bu, bir neçə dərsdə təkrarlandı, mən buna alışan kimi oldum və elə bil daha yalnız o gözlərə müraciət edir, daim o iri qara gözləri axtarırdım. Bu, Cəfər Cabbarlı idi".

Tuqanov zənn edirmiş ki, Cəfər də Teatr texnikumunun tələbəsidir və elə xatirələrində də belə yazıb. Əslindəsə Cəfər o vaxt artıq teatrda işləyirdi və bu dərslərə azad dinləyici kimi, biliklərini, peşəkarlığını yüksəltməkçün gəlirmiş.

İllər sonra üstdən baxanda zahirən təsadüf kimi görünənlərin əslində İlahi ssenaridə yazılanlar olduğunu düşünürsən - Cəfərin yolu Tuqanovun yaşadığı binanın yanından keçirmiş. Ona görə də hər gün teatrdan çıxanda birlikdə söhbət edə-edə gedirlərmiş və bu yol ortaqlığı onları bir az da yaxınlaşdırır: "Onunla söhbət etmək mənə getdikcə daha maraqlı gəlirdi və mənim ona münasibətim tədricən böyük dostluq hissinə çevrildi və bu dostluğu mən Azərbaycanda işlədiyim illərin ən yaxşı xatirəsi kimi ürəyimdə daşıyıram".

1924-cü ildə Cəfərin 25 yaşı vardı, Tuqanovun 53. Amma ruhlar, düşüncələr, zövqlər və istedadın nəbzi eyni kökdə döyünəndə hətta belə iri yaş fərqi də səmimi dostluğun və sədaqətin yaranmasına əngələ dönə bilmir.

"Xatirələr"inin başlanğıcında Tuqanov vəd edir ki, mən Cəfərin fotosunu yox, portretini yaratmağa cəhd edəcəyəm və buna nail də olur. Çünki o, təcrübəli, həyatın hər üzünü görmüş insan olmaqdan savayı, ilk növbədə rejissor idi. Hər surəti cikinə-bikinədək təhlil etmək onun peşə vərdişiydi və Cəfəri də daha artıq yaxınlaşdıqca Tuqanov rentgen ekranındakından daha artıq dəqiqliklə, bütün içərisi və duyğularıyla görürdü: "Bu insan sadə həyatını yaşayırdı, ətrafa bənd olmadan, özünü gündəlik həyatın adilik çərçivələrinə salmadan öz ömrünü sürürdü. O, yuxarı məhəllədə, özünün balaca evində, indiki Sovet küçəsində (1944-də, bu xatirələr yazılanda artıq çoxdankı olan "Sovetski", təbii ki, indiki haçandır orada abidəsi ucalan Nəriman Nərimanov prospekti olub - R.H.) yaşayırdı. Gərək görəydin o balaca bağçasının, özünün kiçicik torpaq sahəsinin qeydinə necə qalır, orada necə böyük məhəbbətlə gül-çiçək yetişdirir. Onun bu şəraitdəki görkəmi ilə Cəfər Cabbarlının yazıçı surəti, indi Nizami muzeyinin eyvanını bəzəyən heykəli sadəcə olaraq uyuşmurdu. Təsəvvür etmək mümkün deyildi ki, məhz o, Azərbaycan ədəbiyyatının klassikləri ilə bir sırada dayanacaq".

Tuqanov Azərbaycanda işlərini tamamlayıb Uzaq Şərqə yola düşmüşdü, ömrünün büsbütün yeni bir səhifəsi açılmışdı, oradakı teatra yeni nəfəs verməkçün özünə xas canıyananlıq və yorulmazlıqla işə başlamışdı. Min kilometrlərlə aralıda olsa da, hərdən Cəfərlə məktublaşmışdılar və qismət elə gətirmişdi ki, 1934-cü ildə Sovet Yazıçılarının birinci qurultayında Moskvada görüşmüşdülər. Ancaq qurultay günlərinin qaçhaqaçında Cəfərin Tuqanovla ürəyi istəyən kimi söhbətləşməyə vaxtı olmamışdı, nisbətən asudələşən kimi köhnə dostun "Meropol" mehmanxanasındakı otağına zəng vurmuşdu.

Tuqanov yada salır ki, artıq mehmanxanadan çıxırmış, otağı boşaldıbmış, çamadanı-filanı artıq aşağıya düşürülübmüş, azacıq gec olarsa, heç bu zəngə cavab verə bilməyəcəkmiş. Cəfərin "Biz hökmən görüşməliyik" təklifinə Tuqanov belə cavab verir ki, artıq vağzala yola düşürəm, mən sənə lazımammı?

Cəfər: "Bəli, siz mənə lazımsınız, siz Bakıda olmalısınız".

Tuqanov razılaşır: "Yaxşı, olaram", - deyir.

Demək, Cəfərin bircə sözüylə Bakıya təzədən qayıdacaqmış, Cəfər belə qətiyyətlə çağırırdısa, artıq Tuqanovla gerçəkləşdirəcəyi hansısa layihələr düşüncəsində hazırmış.

Ancaq Tuqanov oradakı işlərini elə dərhal atıb tələm-tələsik də təzədən Bakıya köçə bilməzdi, yəqin, bununçün müəyyən vaxt da lazım idi.

Fəqət Cəfərin dediyi kimi alınır, Tuqanov bütün işlərini bir kənara qoyaraq Bakıya lap tezliklə gəlməli olur. 1935-ci ilin ilk yanvar günündə Bakıdan, teatrdan təcili teleqram gəlir: "Yetim qaldıq. Cəfər vəfat etdi. Gərək mütləq gələsiniz".

Bu fikrimi o səbəbdən bir də təkrarlayıram ki, Cəfərin sözlə portretini Tuqanov kimi heç kim yaza bilməzdi, bunları görmək və duymaq üçün uzun müddət onunla birgə olmalıydın, eyni istiqamətdə düşünməliydin, onu danışmadan da eşidə biləydin: "Hər görüşümüzdə Cəfərin mütləq hansısa sualı olurdu. Bizim danışığımız adi söhbətə bənzəmirdi. Çünki o da, mən də uzun müddət susurduq, sanki hərə öz fikri ilə məşğul idi. Həm də mən həmişə gizlicə müşahidə edirdim ki, Cəfərin fikirləri necə cərəyan edir".

Cəfərin kimliyini, hansı zəkanın, hansı yenilikçi enerjinin daşıyıcısı olduğunu Tuqanov iti fəhmiylə hələ Tiflisdə işlədiyi illərdən, onun "Oqtay Eloğlu"su, "Aydın"ı ilə tanışlıqdan sonra duymağa başlamışdı. Baxmayaraq ki, arxada artıq hazırlamış olduğu "Ədirnənin fəthi" vardı, amma oradakı Cəfərlə bu yeni əsərləriylə kəşf etdiyi Cəfər Tuqanovun nəzərində fərqli səviyyələrdi. Tuqanov yeni Cəfəri artıq sezirdi, duyurdu, onun yeniliyinin hələ çox çalarları üzə çıxmadan belə uzaqgörənliklə bu cavanın simasında büsbütün seçkin və üstün dalğanın gəldiyini dərk edirdi.

O, Tiflisdə həm rus, həm gürcü, həm erməni, həm də azərbaycanlı teatr kollektivləri ilə sıx ünsiyyətdə olub bir sıra müştərək işlər görsə də, özünün yazdığı kimi, ürəyi onu sonuncular tərəfə daha çox çəkmişdi: "Tədricən mən Azərbaycan teatrına daha çox əmək sərf etməyə başladım. Məni ortadakı kadrlardan teatr yaratmaq həvəsi getdikcə daha artıq düşündürürdü. Belə deyirəm ona görə ki, azərbaycanlı dostlarımla və aktyorlarla işlədikcə tezliklə bir-birimizə bağlandıq və aramızda dərin istək yarandı, tamaşalarımız bir-birindən daha yaxşı getməyə başladı, mənim hərarətli köməkçilərim və müəllimlərim indi respublikanın xalq artisti olan İbrahim İsfahanlı və Azərbaycan dram teatrının qocaman aktyoru, xalq artisti Sidqi Ruhulla idi".

Bunları, sanki çox geridə qalmış günlərin xatirələrini onların gələcəyə aid olduğu üçün iqtibas gətirirəm. Tuqanovun təsdiqlədiyi kimi, o, gələnəcən də Tiflisdə yerli azərbaycanlı həvəskar aktyorlar vardı, tamaşalar da verirdilər və aralarında özləri özlərini yetişdirmiş və nəinki güclü adlandırıla biləcək, hətta Tuqanov kimi ustadın özünə müəllim sayacağı səviyyəli sənətkarlar varmış. Ancaq ayrı-ayrı istedadları teatrın, səhnənin peşəkar qanunlarına uyğunlaşdıraraq onlardan sanballı bir peşəkar teatr truppası yaratmağı Tuqanov könlünün hökmü ilə boynuna çəkmişdi və niyyətinə əməl edə bilmişdi. Ancaq həmin əsnada bizimkilərlə Mirzə Fətəlinin "Hacı Qara"sını, Əbdürrəhim bəyin "Dağılan tifaq"ını, qərblilərdən Şillerin "Qaçaqlar"ını, Molyerin "Jorj Danden"ini - hamısı məşhur klassiklərin pyesləri olan tamaşaları hazırlayandan sonra əlinə Cəfərin dramları gəlib çatanda diksinən kimi olmuşdu. Cəfərdən gələn, özü yazdığı kimi - "ilk soraqlardan" içərisində özü üçün qəti müəyyənləşdirmişdi ki, bu, başqadır.

Həm də Cəfərin o pyesləri Tuqanovun əlinə heç tam halda da deyil, kəm-kəsirlə gəlib çıxmışdı. Bizim üçün kədərli ola biləcək, yaşı doxsandan da çox olan naxoş bir xəbəri çatdırır Tuqanov: "Bakı Azərbaycan teatrının özününsə Tbilisidəki teatrına münasibəti sən deyən dostcasına deyildi. Oradan pyeslər çətinliklə, həm də təhrif olunmuş şəkildə, ya da hətta son pərdəsi olmadan əldə edilirdi".

O təhriflərlə gələn "Oqtay Eloğlu"nun, son pərdəsi olmayan "Aydın"ın mətni imiş.

Niyə bizim Bakıdakılarımız belə edirlərmiş? Cəfərə qısqandıqları üçünmü, ya Tiflisdəki Azərbaycan teatrına rəqib kimi baxdıqlarınamı görə?

Bu yaxınlarda Gürcüstanda idim. Eşidib çox sevindim ki, Mirzə Cəlilin yaşadığı, həm də "Molla Nəsrəddin" redaksiyasının yerləşmiş olduğu bina təmir edilir, orada muzey yerləşəcək, üstəlik, buna ikiqat şad oldum ki, haqqında çoxdan söz gedən, bərpasının zəruriliyini dəfələrlə dilə gətirdiyimiz Tiflis Azərbaycan teatrı da yaxın gələcəkdə pərdələrini açacaq.

Arzulayıram ki, Bakı teatrları o halda keçmişlərdən ibrət alsınlar, Tiflisdəki Azərbaycan teatrına yeni uzun həyat verməkçün bacardıqlarını əsirgəməsinlər.

Cəfər, təbii ki, müşahidəcil, həssas insan olaraq teatrda və şəxsən öz ətrafında cərəyan edənlərin həm üzdə, həm alt qatda olanlarından agah idi və bir böyüklüyü də bu imiş ki, onlara əsla bənd olmurmuş və əslində, zavallının onlara baş qoşmağa heç vaxtı da yoxmuş. Tuqanov onun sözlərini bizə yetirir: "Artist, sənətkar eyni anda həm yaradıcı ola, həm də çirkaba bulaşa bilməz. Bütün o çirkabı bir yana tolazlamaq və yalnız öz işin haqqında düşünmık lazımdır".

Cəfər elə deyəndə Tuqanov da ona şahidi olduğu əhvalatı nağıl edibmiş ki, K.S.Stanislavski (1863-1938) ilə birgə Moskva Bədaye Teatrını yaratmış V.İ.Nemiroviç-Dançenko (1858-1943) rejissorların qurultayında "hər sənətkarın həmişəlik ürəyinə həkk etməli olduğu" sözləri deyibmiş: "Bir-birimizi sevək, onda iş də bizi sevəcək".

Tuqanovun Cabbarlı haqda illərdən bəri yazmağa daxilən hazırlaşdığı xatirələrini, nəhayət ki, kağıza köçürməyə başladığı 1944-cü ildə Azərbaycan da, digər sovet respublikaları kimi, böyük rus yazıçısı Anton Pavloviç Çexovun (1860-1904) vəfatının 40 illiyini qeyd edəcəkdi.

Cəfərin nəhəngliyini daha ürəyini soyudacaq səviyyədə ifadə etməkçün hər münasib girəvədən yararlanan Tuqanov Cabbarlını bu görkəmli rus yazıçısı ilə tutuşdurur. Hələ Moskvada A.Korş teatrında çalşarkən Lidiya Borisovna Yaqorskaya (1871-1921) və Tatyana Lvovna Şepkina-Kupernikin (1874-1952) iştirakı ilə Çexovla görüşür, tanış olurlar.

Tuqanov xatırlayır ki, o vaxt heç kəs zənn etmirdi ki, bu, sabahın Çexovu, teatrda yeni istiqamətin yaradıcısıdır. Tuqanov bunu da yada salırdı ki, həmin Şepkina-Kupernik sonralar deyirmiş ki, o vaxt bilsəydim gələcəyin Çexovudur, onun dilindən qopan hər sözü sabahdakılara çatdırmaq üçün qeydə alardım.

Tuqanov nəticə çıxarır ki, Cəfər də beləydi, o vaxt kimin ağlına gələrdi ki, Cəfər gələcəkdə kim olacaq.

Başqalarını demək çətindir, amma hər halda ən azı Tuqanov Cəfərin müstəsnalığını elə o çağlardan hiss edirmiş.

Sübutu onun elə həmin dövrdən daim gündəliklərində Cəfərin etdiklərini, söylədiklərini gün-gün əks etdirməsi, Cabbarlıya aid ayrı-ayrı sənədləri yığıb saxlamasıdır.

Cabbarlının 1920-ci illərdə teatrımızın nəfəs genliyinin artması yolunda gördüyü qiymətli işlərdən biri də onun tərcümələri idi və Tuqanov bu barədə də çoxlarına bəlli olmayan ayrıntıları əyan edir - Cəfərin məşhur "Hamlet" tərcüməsinin bunca uğurlu alınmasında yeri olan bir məqama, onun əsərin ingilis orijinalı ilə də işləməsinə diqqət yönəldir.

O dövrdə Şillerin də, Şekspirin də pyesləri səhnəmizdə var idi, amma köhnə, yumşaq deyilirsə, yetərincə uğurlu olmayan tərcümələrdə gedirdi. 1926-cı ildə Cəfər "Hamlet"i çevirməyə başlayır və əsas olaraq Boris Polevoyun (1839-1902) ruscaya etdiyi tərcüməni götürür. Ancaq Tuqanov ingiliscə yaxşı bilirdi və özü xatırlayır ki, biz Cəfərlə tərcümə üzərində qızğın səylə işləməyə başladıq. Məhz öz çevirməsini yalnız tərcümədən tərcümə kimi deyil, orijinala da birbaşa müraciətlə gerçəkləşdirdiyindən Cəfərin tərcümə parlaqlığının incisi olan "Olum, ya ölüm" (To be, or not ti be) kimi dahiyanə tapıntıları da bizə gəlib çatıb.

Tuqanov Cəfərə bunu da təklif edibmiş ki, gəl "Hamlet"dəki hadisələrin başvermə məkanını Qərbdən Şərqə köçürək.

 Hamletin əvəzinə Cəfər bir neçə variant təklif edir, bu sırada "Heybət" də olur, "Şahnamə"dən gələn "Söhrab" adları da. Azərbaycanlıların qulağına yad gələn, ingiliscədə "qızılgül çələngi", "qızıl ulduz" mənaları verən Rozenkrants, Hilderştern adlarını Cəfər "Gülçin", "Kamran" kimi verir, "Horatsio" olur "Bəhram", "Poloni" isə Cabbarlı qələmində "Loğman"a çevrilir.

Bu məqam da diqqətəlayiqdir ki, Tuqanov "Hamlet"ə verəcəyi quruluşu yuxuda gördüyünü, oyanınca kağıza köçürdüyünü, məsləhətlər almaq üçün Cəfərin yanına getdiyini xəbər verir. Pyesə musiqini Mailyan (Anton Sergeyeviç (Sarkisoviç) Mailyan (1880-1942) - erməni əsilli sovet bəstəkarı, xormeyster, pedaqoq, dirijor və musiqi xadimi. Onun həyat və yaradıcılığı Bakı şəhəri ilə bağlı olmuşdur. "Səfa", "Güllü" operalarının, "Molla Nəsrəddin" musiqili komediyasının və uşaqlar üçün yazılmış bir çox musiqi əsərlərinin müəllifidir) yazıbmış. Tuqanov xatırlayır ki, burada da Azərbaycan xalq musiqisinə, muğamlara üstünlük verilmişdi və motivləri də Mailyana Cəfər təklif etmişdi.

Orada bir matəm marşı da varmış və Tuqanov bunu da unutmamışdı ki, həmin marşı Mailyanın dəfni vaxtı da çalırlar.

Tuqanov bəstəkarın vida mərasimindəki çıxışında "təəssüf ki, notları qalmamış" bu marşın da "melodiyasını vaxtilə Mailyana Cəfərin təklif etdiyini" söyləmişdi.

Tuqanov azərbaycanlılaşdırılmış həmin quruluş haqqında "Bakinski raboçi" qəzetində 1926-cı ildə dərc edilmiş "Hamlet" türk səhnəsində" adlı məqaləni də kəsib saxlayıb və orada Hamletin ümumbəşəri olmasına baxmayaraq, hadisələr məkanının Şərqə köçürülməsinə mənfi yanaşılır, amma yazıya əlavə olaraq verilən "Redaksiyadan" qeydində göstərilir ki, heç də bu məqalədəki fikirlərin hamısına şərik çıxmayaraq "Hamlet"in türk səhnəsindəki bu quruluşunu "verilən bu və ya digər qiymətdən asılı olmayaraq, şübhəsiz ki, maraqlı, əhəmiyyətli təcrübəsi sayır".

Onlardan ötrü teatr həyat idi və bununla da bütün məhrumiyyət və sıxıntılarına baxmayaraq bəxtiyar idilər.

1926-cı ilin mətbuatını izləyəndə ona şahid olursan ki, Cəfərin tərcüməsində, Tuqanovun rejissorluğundakı "Hamlet" fasiləsiz səhnədədir.

İlk tamaşa günü haqqında isə Tuqanovun xatirəsi daha kövrək idi: "Misilsiz Azərbaycan aktyorlarının oynadığı, arada Cəfərin gözəl tərcüməsindəki şeirlərə yazılmış musiqi parçalarının səsləndiyi həmin gecəni yada salmağa çalışıram və bir qərara gələ bilmirəm ki, o gün kim daha çox sevinirdi - tərcüməçi, ya quruluşçu?

"Hamlet" nə vaxt gedir-getsin, Cəfər adətən teatra gələrdi. Mən artıq tamaşada olardım. Mənə yazardı: "Burada mənə aydındır ki..."

Bunlar Cəfərin teatra bağlı ömrünün gündəlik, sanki sıradan olan anlarıdır. Ancaq Cəfər nə xoşbəxtdir ki, onun ömrünün bu anlarının da lap yaxından "şəklini" çəkən Tuqanov varmış. Hər parlaq yaradıcının öz yaxınlığında belə bir təmənnasız, nəcib, yaxşıları görməyi bacaran və bunu başqalarının da görməsini istəyən şəxsiyyətə ehtiyacı var.

Allah insaflı Allahdır. Nəyisə alırsa, hökmən onun əvəzində nəyisə verir. Bunca hüdudlara sığmayan istedad bağışladığı Cəfərin əlindən ömrünü çox erkən alıb. Amma əvəzində ömrünün hətta üzdən baxanda çox sadə görünən anlarının belə diri qalmasına, bununla da Cəfərin həyatdan getdiyi illərdən çox-çox sonra da daim canlı qalmasına yol açıb.

"Cəfər anlayırdı ki, fasilə vaxtı ayaqüstü deyilmiş bir söz əhəmiyyətini itirə, yerinə yetməyə bilər. Ona görə də ifaçılara yazılı şəkildə irad və təkliflərini verərdi, onlar da adətən bunu çox istərdilər. Cəfərlə mənim aramda da belə yazışma vardı".

Cəfərin tələsik xətlə kiçik kağız parçalarında yazıb aktyorlara ötürdüyü, bir-iki kəlmə ilə ilhamlandırdığı, ardınca tövsiyyəsini qeyd etdiyi, belə edərsə daha yaxşı olar, belə deyərsə daha təsirli alınar" kimi ani antrakt məktublarını, görəsən, Tuqanov kimi saxlayan ikinci bir sənətkar olubmu?

Kim bilir, bəlkə elə Abbas Mirzə də bir kitabınmı arasında, bur qovluqdamı belə vərəqparələri çinləyib toplayırmış? Onu da 1937-də aparanda özü kimi, bütün kağızlarını da məhv ediblər.

Amma təsəvvür edin ki, Cəfərin tamaşa əsnasında ayrı-ayrı ifaçılara yazdığı bu məktubçalar əldə olsaydı, bizə yaradıcı ağlın, oynanmış tamaşadan az maraqlı olmayan, sənətin üzdən sezilə bilməyən alt qatının necə incəliklərini göstərərdi?

Tuqanovun gündəliyindən: "1926-cı il dekabrın 30-u Cəfərlə mənimçün (mən artıq ikimizi bir bütöv kimi görməyə başlamışam), eləcə də bütün türk teatrından ötrü əlamətdar gün idi. Bu, böyük iz qoyan bir gün idi".

Nə günmüş o gün?

Teatrın Gürcüstana qastrolları başlanıbmış və verilən tamaşalar arasında "Hamlet" də varmış.

Bu əsəri, bəllidir, Şekspir yazmışdı. Lakin Cəfər bu əsəri ürəyini qoyaraq tərcümə etmişdi və o qədər ki, artıq "Hamlet"i öz doğma əsərlərindən ayırmırdı.

Azərbaycan teatrının Tiflisdəki tamaşalarından da ən çox əks-səda oyadanı elə "Hamlet" olubmuş, haqqında Mixail Danilovun (1894-1962; şair, tənqidçi, jurnalist. 1920-ci illərin yaxşı tanınan və nüfuzlu qələm sahiblərindən olub, rusdilli Bakı qəzetlərində, Tiflisdə çıxan "Zarya Vostoka"da vaxtaşırı yazıları dərc edilərmiş və yəqin, elə bu məqaləsi də orada çap olunub) "Şekspir meydanda" adlı ayrıca və sanballı məqaləsi də dərc edilibmiş.

"Tiflis mətbuatındakı bu yazı Cəfəri bərk sevindirmişdi. Mən onunçün bir silsilə belə məqalələri toplamışdım və o da bunları bir yerə yığaraq öz tərcüməsinə yapılan bir abidə kimi qəbul etmişdi".

Ancaq həmin günlərdə Cəfər də Tuqanova balaca bir məktub və iri bir məqalə də göndəribmiş. Əslində, məqalə də elə bir başqa cür məktub idi, yəni məktub adı ilə yazılmış məqalə idi və həmin məktub-məqaləni qələmə almağı da Cabbarlıdan San Sanıç xahiş edibmiş.

Haradasa çap etdirməkçünmü, ya Moskvada kiməsə göstərərək "Bax, mənim "Hamlet"imlə bağlı tamaşaçılardan belə məktublar gəlir" söyləyə bilməkçünmü?

Gürcüstana qastrol səfərindən qayıdandan 1, ya 2 günmü sonra Tuqanov Moskvaya yola düşəcəkmiş, ona görə də Cəfərdən xahiş edibmiş ki, həmin məktub- məqaləni yubatmadan yazsın ki, özüylə götürə bilsin.

Cəfər yazmağına yazır, ancaq o da Tuqanovun yola düşəcəyi günün gecəsində haradansa yoldan gəlibmiş, çox yorğunmuş. Məqaləni tələsik də olsa yazıb hazır edibmiş və səhər tezdən özünü dəmiryol vağzalına çatdırıb Tuqanovla həm xudahafizləşməli, həm də yazdığını verməliymiş. Ancaq yatıb yuxuya qalır, ona görə də həmin məktub-məqalənin üstünə iki barmaqlıq qoşma izahat məktubçası da qoyası olur: "Əziz Aleksandr Aleksandroviç! Gecə qayıtdım. Zil qaranlıq idi. Başımı qoydum ki, səhərəcən bir az çimirimi alım. Lakin yatıb qalmışam. Elə hövlnak çıxıb vağzala getmək istəyirdim ki, Dmitriy Yakovleviç Bulatova (1894-1947; teatr xadimi, Bakıdakı Rus Dram teatrının direktor müavini vəzəifəsində işləyib, sonralar - 1941-ci ildə əməkdar incəsənət xadimi fəxri adına layiq görülüb - R.H.) rast gəldim, o da söylədi ki, artıq qatar gedib. Bu biri məktubu da tələsik yazmışam. Rica edirəm baxın, ixtisar edin, əl gəzdirin, yalnız ondan sonra əgər harasa göndərmək lazımdırsa, göndərin".

Və bu yazdığını da, məktub-məqaləni də həmin Bulatova verir ki, Tuqanova çatdırsın.

Cabbarlının bu məktub-məqaləsi nə ondan qalan və işıq üzü görmüş məktubların arasında rast gəlinir, nə məqalələrinin sırasında gözə dəyir. Tuqanovun sayəsində Cəfərin qələmindən çıxmış və rusca yazılmış daha bir itkin əsərlə görüşürük. Mən o bənzərsiz şəxsiyyətdən qalan hər yazıya əsər deyirəm. İstər bir neçə cümlə olsun, istər bir neçə vərəq, istərsə bir az da çox. Harada Cəfərin nəfəsi və düşüncəsinin işığı varsa, o yadigar hökmən əsərləşir.

Dahi rəssamın əllərini bulamış boyanı silib bir kənara atdığı əsgi parçasına məhz dahidən saxlanc olduğuna görə ağlasığmaz qiymət verilərkən dahi bir azərbaycanlının fikir döyünən istənilən izinə niyə qeyri-adi xatirə kimi baxmayaq?!

"Mən həddən ziyadə məşğul olduğumdan sənə çoxdan idi ki, yaza bilmirdim. Ancaq mühüm bir təsadüf məni, heç olmazsa, bir neçə sətir yazmağa vadar etdi. Bu hadisə Türk Akademik Teatrında "Hamlet"in tamaşaya qoyulmasıdır. Sən bilirsən ki, türk səhnəsi Şekspirə, Molyerə və digərlərinə yad deyil. Bizim səhnə artıq "Kral Lir"i və "Otello"nu görüb. "Otello"da türk tragiki Ərəblinskinin ifası heç bir Adelgeymin oyunundan geri qalmazdı. Hazırda isə Şərifov hətta bir çox müasir teatr tuzlarını geridə qoyur. "Hamlet"in nümayişi köhnə şablon üzrə, yenə üstü lələkli şlyapa taxmış matəm kostyumundakı Hamleti göstərmiş olsaydı, bəlkə də mühüm hadisəyə dönməzdi, mən də o barədə yazmazdım. Amma burada tamam başqa vəziyyət idi. Burada dünya əhəmiyyətli nəhəng bir bədii təcrübə həyata keçirilmişdi və "Hamlet" türk teatrının iradəsi ilə "xaç suyu"na çəkilmişdi. Axı belə bir tərəddüd vardı və hətta mən də o gümanda idim ki, bizim xeyli gənc olan səhnəmiz Moskva və Leninqradın qabaqcıl teatrları ilə bir cərgəyə uyğunlaşmağa can atır və bu cərgədən öz müstəqil addımları ilə qırağa heç cür çıxmaz. Hərçənd bir neçə az-çox orijinal quruluş bu qənaəti müəyyən qədər yumşaltmışdı. Ancaq bütün bunlar cəsarətli bir qənaətə gəlməkçün yetərli deyildi. Fəqət "Hamlet"in bu quruluşu ilə ilk dəfə inkaredilməz bir aydınlıqla türk teatrının bədii xətti sənədləşdirildi.

Bu azyaşlı uşaq dəliqanlılıqla ona təlqin edilmiş mənəvi epoxa ilə əlaqəsini kəskin şəkildə qırdı və risk və hürküləri göz altına alaraq qəti addımlarla müstəqil yaradıcılığın yeni yoluna çıxdı. Öz yönəldiciləri başda olmaqla, bütün aktyorların bir vahid ruh olaraq bu tamaşaya necə hazırlaşdığını, sanki ən həlledici bir imtahana gedirmiş kimi hansı inadkarlıqla, nə təhər dəhşətli əsəb gərginliyi ilə, nə cür sevinclə işə girişərək çalışdığını görmək insana ləzzət verirdi. Heç kimin əlində bircə də olsun hazır səhnə hərəkəti, klassik üslublu avtoritetlərdən əxz edilmiş yeganə də olsa "başmaq" yox idi. Hər şey yeni idi və ilk dəfə edilirdi. Artistlərin öz daxili yaradıcılıqlarının stixiyasına nə sayaq qapıldıqlarını yalnız bircə elə buna görə təsəvvür etmək mümkün idi ki, həm faciəvi, həm komik rolları eyni uğurla ifa edən Şərifov bu tamaşadan xeyli əvvəl və sonra da əsl Hamlet kimi olurdu və hətta küçədə də özünü o cür aparırdı. Hətta Tuqanov bir neçə dəfə şikayətlənmişdi ki, Şərifov küçəyə sanki şəhərbaşı kimi çıxır.

Nəhayət, sınaq günü gəlib çatdı və etiraf edim ki, bu imtahan ləyaqətlə verildi. Türk səhnəsi kamal attestatı aldı və sübuta yetirdi ki, o işləyir, həm də ümumdünya sənət cəhbəsində müstəqil mövqelərə sahib olaraq özü işləməyi bacarır.

Məktubumu yekunlaşdıraraq mən quruluş haqqında da bir neçə söz demək istərdim. Şekspir əsərlərinin müvafiq səhnəyə tətbiqinin zəruriliyi haqqında məşhur Getenin sözləri burada ilk dəfə tamamilə həyata keçirilmiş oldu. Gerçəkləşən təcrübə bundan ibarət idi ki, tamaşanı köhnə klassik biçimli danimarkalı kostyumlarında oynamırdılar. Pyesi Şərq fonunda oynayırdılar və ən xırda detallaradək hər şey buna uyğunlaşdırılmışdı. Pyesi coğrafi xəritəni Danimarka, İngiltərə, İrana və sairəyə, Şərqə və Qərbə bölməyərək, indiki halda da hadisələri Şərqə keçirməyərək məkan və zaman xaricində ifa edirdilər.

"Hamlet"dəki bütün adlar dəyişdirilmişdi və Şərq adları ilə gözəl həmahənglik yaradırdı. Həm də elə adlar seçilmişdi ki, onlara ən əski zamanlardan indiyədək İranda da, Türkiyədə də, Azərbaycanda da, Türküstanda da, bir sözlə, Yaxın Şərqin bütün ölkələrində rast gəlmək mümkündür.

Kostyumlar hansısa bəlli bir Şərq ölkəsindəki məlum bir tarixi dövrü nişan vermirdi. Burada miqyas daha geniş götürülmüşdü - bütün Şərq səciyyəvi cizgilərlə görünürdü.

"Hamlet"in belə başqalaşdırılmasında məqsəd, yəqin ki, onu Şərq tamaşaçısına yaxınlaşdırmaq idi.

Teatr bir atəşlə iki dovşanı vurmağa müvəffəq oldu. Belə ki, "Hamlet"dəki xarakterlərin hamısı Şərq üçün doğmadır, bu haqda əlavə söz deməyə belə lüzum yoxdur. Hətta bəzən tamaşaçı heyrətlənirdi ki, Şekspir qəhrəmanları Şərq atalar sözləri ilə danışırlar".

 Rejissorun - Tuqanovun Azərbaycan teatrının tarixində dönüşə çevrilən yeni quruluşunun bu məziyyətləri və özünəməxsusluqlarından bəhs etdikdən sonra Cəfər niyə belə edilməsinin fəlsəfəsini açır, həm də bunu məhz Cabbarlıcasına edir: "Hamletə gəlincə, o, Şərqin doğmaca oğludur. Xüsusən də hamletizmin kütləvi bir hala çevrildiyi son onilliklərdə. Kimə bəlli deyil ki, XIX əsrin sonlarından başlayaraq Şərq böyük keçid mərhələsini yaşayır. Yüzillərcə uyumuş xalqlar bir-bir oyanır, özünü yuxu səltənətində görərək dəhşətə gəlir. Qərb intibahının nailiyyətlərindən bəhrələnmiş çox adamlar oldu ki, Qərb universitetlərini bitirərək İranın, Türkiyənin və bu qəbil ölkələrin qaranlıq küçələrinə qayıtdılar. Və Azərbaycan - ilk qaranquş öz uçuş yüksəkliklərindən hansı canfəşanlıqla mürgüləyən xalqına təzə baharın nəğməsini oxumağa başladı. Və dünənki Şərqin qaranlıq mühiti xalqın bu "ibsensayağı" "düşmənləri"ni əzməyə, qanadlarını qırmağa və tədricən onları öz qatı qaranlığına sovurmağa başladı.

Əli-qolu bağlanmış bu səmimi insanlar kütlələrin iradəsinə uyaraq və nəsə etmək imkanından məhrum qalaraq, şah və sultanların bütün bu yuxu səltənətini bir zərbə ilə dağıtmağı bacarmayaraq acı göz yaşları tökdülər. Onların bir çoxu xilasa hər bir ümidi itirərək intihar etdi. Bəziləri sərsəri əyyaşlar, hətta dəli qiyafəsinə girərək kütlələrin içinə atıldılar və onları lənətləyən xorunda qarşılarına çıxan hər kəsi həqiqət zəhəri ilə sancdılar. Bir başqaları ciddi şəkildə içki düşkününə dönüb öz dərdlərini spirtlə söndürdülər və aqibətdə də başlarına hava gəldi.

Məgər bu, hamletizmin inkişafı üçün ən münbit məkan deyilmi?

Qərbin soyuq ağlı ilə düşünüb Şərqin qaynar qəlbi ilə duyan insanlar yetişməyə başladı. İnsanlar bir şey istəyib başqa cür düşünürdülər, idrak və hisslər, istək və iradə arasında uçurum əmələ gəlməyə başladı. Təbii nizam pozuldu. Məgər bu, hamletizmin tərəqqisi üçün ən münasib şərait deyilmi? (Xülasə, bu dövr başdan-başa qəribə bir vəhşətlə başlanır - köhnə məişət dağılır, yenisə hələ yoxdur). Tarix səhnəsindən bir sinif gedir, onun yerinə hələ nə etməli olduğunu bilməyən başqası gəlir. Köhnə baxışlar dağılır, yenisi isə hələ kifayət qədər mənimsənilməyib. Tərbiyə ayrı, ona təlqin edilən baxışlar başqa. Bu burulğanda nə qədər insan öz-özüylə faciəli münaqişəyə girir. Adam belə hesab edir ki, qadına tam fəaliyyət azadlığı vermək lazımdır, amma tərbiyəsi ona imkan vermir ki,  bunu öz həyat yoldaşına tətbiq etsin. İnsan Allaha inanmır, amma hər ehtimala qarşı ibadət edir.

İkiləşmə, tərəddüd, çılğın ehtiraslar, ürkək iradə, oyadıb cuşa gətirən düşüncələr və ya bunun əksi - laxlamış müvazinət, bütün bunlar Hamleti müasir Şərq adamına elə tanış və yaxın edir ki, onun çalmada görünməsi insana əcaib deyil, əksinə, çox təbii və özünəməxsus gəlir.

...Məhz bütün bunlar "Hamlet"i Şərq üçün belə doğma bir övlada çevirib və Şekspiri də dəyişərək həmin Getenin dediyi yeddi dahi Şərq şairinin sırasına səkkizinci kimi əlavə edib.

Mən hələ çox şeyi yazmadım. Belə kağız qıtlığı əyyamlarında sənə yekə roman yaza bilməzdim ki! Sən özün barədə yaz, amma qısa, mənimsə, amerikanlar demiş, daha qısa yazmağa vaxtım yoxdur".

Anlayıram ki, iqtibas qədərindən artıq uzun oldu. Amma bunu sadəcə iqtibas da saymayın. Axı bu, Cəfərin itkin bir əsəri idi və heç özünün də bunun haçansa əsərləri sırasına qatılacağına iddiası yoxmuş. Dostu Tuqanov xahiş edibmiş, yazıbmış və icazəsini də veribmiş ki, necə istəyirsən istifadə et, yəni hətta altına başqa imza da qoya bilərsən. Amma bu yazıda Cəfər bütün özlüyü ilə görünür və ruscadan çevirərək əlim gəlməsə də, sitat həddən artıq yormasın deyə yüngülvari ixtisar etdiyim bu yazıda Cəfər diridir.

Cəfəri hansısa dəqiqələr boyunca canlı görüb eşidə bilməyin müqabilində sitatın uzunluğu nədir ki, ondan gileylənəsən. Yoxluğundan doxsan ildən çox keçirkən Cəfər sağ-salamat qarşınızda dayanıb indiyədək eşitmədiyiniz sözlərini deyə bildi. Bundan artıq nə məmnunluq olar ki!

Akademik Rafael Hüseynov

525-ci qəzet