İnsanın dili söz tutan çağlardan tarixin bütün dövrlərində və dünyanın hər yerində həmişə belə olub, nə qədər dünya var, insan var, yəqin ki, elə belə də qalacaq - adamın onu adam balası kimi duyan həmdərdə, həmsöhbətə, həmfikrə ehtiyacı heç vaxt tükənməyəcək.

Cəfərin xoşbəxtliyi idi ki, onun Tuqanov kimi həmdəmi vardı, Tuqanov da xatirələrində dönə-dönə etiraf edir ki, Cəfərsiz onun ömrünün Bakı illərinin işığı heç vəchlə belə gur olmazdı.

Onlar bir-birinin ömrünün ən adi günlərinin çox saatlarını birovuzluqdan xilas edərək rənglə, mənayla doldura bilirdilər.

Tuqanov bir dəfə Gürcüstanda rastına çıxan hadisəni Cəfərə lətifə kimi söyləmişdi, amma sonralar artıq Cəfər dəfələrlə Tuqanovun yadına o məzəli söhbəti yetərincə ciddi, amma həm də kədərli mətləbləri çatdırmaqdan ötrü açmışdı.

Tuqanov Tiflisdə bir sərgiyə gedibmiş. Bu, 1920-ci illərin lap əvvəllərində baş veribmiş. Tuqanov həmin sərgidə nümayiş etdirilən bir rəsmin qarşısında xeyli dayanır, ancaq nə illah edirsə də, bu şəklin mənasının, məzmununun nə olduğunu anlaya bilmir. Yada salırdı ki, özbaşına bir şey anlamayacağını hiss edəndə həmin sərginin təşkilatçılarına yaxınlaşır, onlardakı kataloqa baxır, rəsmin adının "Küçədə" olduğunu oxuyunca təəccübü bir az da artır. Təşkilatçılara şəklin, deyəsən, başayaq asıldığından şübhələndiyini söyləyərək bu yanlışlığı düzəltməyi xahiş edir.

Görünür, heç sərginin təşkilatçıları özləri də həmin rəsmi əməlli-başlı anlaya bilmirmiş, odur ki, Tuqanov bu təklifi edincə elə yerindəcə tamaşaçının xahişinə əməl edirlər.

Ancaq yenə ha baxır, şəkildən bir mətləb anlaya bilmir, illər sonra bu əhvalatı Cəfərə gülə-gülə nağıl edir.

Və günlərin birində Tuqanovla Cəfərin yolu artıq Bakıdakı İncəsənət muzeyinə düşür və orada yalnız künclərlə döngələrin təsvirindən ibarət mücərrəd bir rəsm "əsəri" görürlər.

Cəfər bir vaxtlar ona Tuqanovun danışdığı hekayətə işarəylə qımışır ki, əsl "Küçə"dir.

Bundan sonra həmin "küçə" kəlməsi olur iki dostun arasında ucuz, mənası anlaşılmaz, sənətə az dəxli olanlara dəyərsizliyini nişan verməkdən ötrü bir ölçü vahidi - hansısa bir tamaşanı seyr edəndə, konserti dinləyəndə, rəsmə baxanda bir-birinə mənalı baxıb "Küçədir" deyəndə mətləbdən xəbəri olmayan gendən baxanlar heyrətə düşürlərmiş ki, bunlara nə oldu ki, durduqları yerdə gülməyə başladılar.

Tuqanovla Cəfər sözə qarşı elə həssas, mətni elə incəliklə duyan idilər ki, onların yanında söz deyəndə gərək həmişə ehtiyatlı olaydın, çünki eşitdikləri hər naşı ifadəyə bir şəbədə qoşmağa hazır idilər.

Tuqanov teatrın bədii rəhbəri imiş və Cəfər ona şikayətlənir ki, bəs bir sıra aktyorlar məşqlərə mütəmadi gecikirlər, pyeslərin mətni ilə özbaşına davranırlar, yeri gəldi-gəlmədi cümlələri təhrif edir, səhnədə istədikləri şəkildə ifadə edirlər. Bunlar aradan götürülsün deyə teatrın direktorunun adına qoşaraport yazırlar ki, intizam aşağıdır, aktyorlar rollarını yetərincə əzbər bilmir, özündənartırmalara çox yol verirlər və digər belə-belə qüsurlar.

Onların raportunu alan teatr direktoru dərhal kağıza dərkənar qoyur: "Etirazım yoxdur".

İndi Cəfərlə Tuqanov öz aralarında başlayırlar direktoru məsxərəyə qoymağa ki, yaxşı, bunun nəyə etirazı yoxdur?

Həm də bunu yalnız öz aralarında söyləyərək gülüşüb keçsəydilər nə vardı ki! Tuqanov bütün bunları götürüb yazıb, tarixləşdirib də.

"Gördük şikayətdən, məsələnin inzibati yolla həllindən bir şey çıxmır, özümüz qollarımızı çırmaladıq. Cəfərin teatrdakı kabineti aktyorların ziyarətgahı kimi həmişə dolu idi. O, aktyorlarla işləyir, onlarla rolları keçir, mətni əzbərlətməyə nail olurdu. Amma daha maraqlısı onun sonra kabinetinin yanındakı lojada oturaraq məşq edən aktyorları oradan izləməsi, gedişatda onların buraxdığı xətaları düzəltməsi, sözlərin tələffüzünə, ahənginə xüsusi fikir verməsi, ifaçılardan daha çox dramatiklik tələb etməsi idi. Cəfər bu əsnada təkid edərdi ki, ümumi, kollektiv işə daha çox fikir verin. Ancaq acınacaqlı hal idi ki, onun bu çağırışları hərdən səhradakı səs kimi itib-batırdı, çünki aktyorlar arasında mehribanlıq, kollektiv düşüncəsi yox idi".

Və xatirələrinin bu yerində Tuqanovun işlətdiyi ifadə nə qədər kəskin olsa da, heyhat, həqiqət idi: "Çox vaxt aktyorlar üz-üzə dayanan, digərlərinin onu qapacağından çəkinərək yana çevrilməkdən qorxan canavar sürüsünü xatırladırdılar".

Cəfər təkcə parlaq qələm sahibi, misilsiz dramaturq, istedadla çağlayan bir cavan deyildi, həm də bütövlükdə Azərbaycanın, onun sənəti və sənətkarının, milli teatrının qaynar təəssübkeşi idi.

Tuqanova min rəhmət ki, Cabbarlı şəxsiyyətinin, təfərrüatları vaxtında belə az adama bəlli olmuş, indi - ayrı bir vaxt kəsiyində isə daha kimsəyə məlum olmayan xeyli qabarıq cizgilərini köhnə bir kinolentin mötəbər kadrları kimi bizə öz doğruçu xatirələri ilə lap yaxından göstərir. Həmin ümumittifaq teatr olimpiadasına yola düşərkən Azərbaycan hökuməti, İncəsənət İşləri İdarəsi əslində özümüzə edə biləcəyi bütün pisliyi geninə-boluna törətmişdi - teatrımızın kollektivi Leninqrad, Kazan, Moskva, Samara və Həştərxanda uzun qastrolda olacaqdı, sadəcə tamaşalar göstərməyə getmirdilər, bu bir olimpiada idi - yarış idi, fərqlənmək, üstün olmaq gərəkdi. Digər respublikadan gedənlər üçün bunları nəzərə alaraq öz respublika hökumətləri imkanları çərçivəsində ən yaxşı şəraiti yaratmağa çalışmışdı. Bu, məhz respublikaların öz ixtiyarında idi, burcutmaq, Mərkəzin üstünə yıxmaq bəhanəsinə də yer yoxdur. Digərləri etmişdi, bizimkilər də edə bilərdilər, ancaq qıymamışdılar. Tuqanovun xatirələri açır sandığı, tökür pambığı: "Olimpiadaya yola düşməzdən əvvəl teatrın direktorluğu qarşısında İncəsənət İşləri İdarəsinin diktə etdiyi bir vəzifə vardı - ayrılmış büdcədən qırağa çıxmamalı! Rejissor heyətinin işin daha keyfiyyətli alınmasını təmin etməkçün tərtib etdiyi planı vardı və həmin plana əsasən əməkdaşların sayının artırılması haqda əsaslandırılmış təklifə cavab belə olmuşdu: "Heyət ən minimal sayda olmalı. Heç bir xərcə yol verməməli. Müəyyən etdiyimiz smeta çərçivəsində hərəkət etməli!"

Başqa sözlə, bizimkilər yalın əllə döyüşə göndərilən kimiydilər: qatara ən ucuz biletlər, ezamiyyət xərcləri ən aşağı, oralarda dost-tanış toplamaq, gələcək inkişafçün əlaqələr qurmağa zəruri vasitələrdən olan ziyafətlər təşkil etməkçün sıfır büdcə.

Bütün boşluqları doldura bilməkçün Cəfər özünü necə oda-közə vururmuş? Şahid Tuqanovdur: "Biz Kazana sərt plastkart vaqonda gedirdik. Dəhşətli dərəcədə siqaret tüstüsü ilə dolmuş vaqonda çay içə-içə biz Cəfərlə söhbət edirdik, o, xüsusilə Böyük Dramatik Teatrın bizə Leninqradda göstərdiyi diqqətin təsiri altında düşüncələrini bölüşürdü. Cəfər çay içəndə adətən stəkanı nəlbəkisiz, sol əlində tutar, elə həmin əlinin ovcunda da xırda doğranmış qəndi saxlardı.

Biz Leninqradda olanda məxsusən bizim teatrın şərəfinə "Küləklər şəhəri" tamaşasını qoymuşdular. Cəfərlə mən bütün kollektivimizlə birgə benuar lojada əyləşmişdik və birdən antrakt vaxtı projektorlar bizə tuşlandı, səhnədən elan edildi ki, bu gün leninqradlıların qonağı Azərbaycanın təmsilçiləri, Bakı truppasıdır.

Cəfər fəxrlə deyir və bunu aktyorlara da təlqin edirdi ki, bax, görürsünüzmü, biz, teatrımız respublikanın çöhrəsiyik!

Bizim şərəfimizə verilən qəbul möhtəşəm idi. Tamaşadan sonra verilən ziyafətdə Cəfər məclisin gözü idi, özü deyən kimi, "oda yağ atırdı".

Məhz yalın əllə döyüşə gedib qalib olmağı bacarmağın nümunəsi elə Cəfərin özü idi. Silah özü idi, istedadı idi. Məclisin davam etdiyi saatlar onunçün bir tamaşa kimi imiş. Bu tamaşada o, həm rejissor, həm dramaturq, həm aktyor idi. Gah ona, gah buna yaxınlaşırmış. Gah o masada, gah bu birindəymiş. Bircə-bircə onsuz onlara xoş münasibət bəsləyən leninqradlı sənətkarları zəkasının, ilhamının gücü ilə gecə boyu heyran qoymağa çalışırmış və bunu bacarırmış. O anlarda Cəfər tək özü deyildi, varlığı ilə mədəniyyətimiz idi, Azərbaycan idi.

Bu həqiqəti o gecənin içərisindəki Tuqanov təsdiq edir: "Cəfər o banketdən bütün mümkün tanışlıqlar və vəziyyətin sahibinə çevrilərək hamıdan üstün görünməkçün istifadə edirdi. Onu zalın hər nöqtəsində, oradakı artistlərlə, yazıçılarla söhbət edən görürdük. Məclis gecədən xeyli keçənədək sürdü. Biz hamımız, xüsusilə Cəfər banketdən sonra teatr binasından küçəyə çıxanda heyran qaldıq. Gecə gündüz kimi aydın idi. Bu, Leninqradın bəyaz gecəsi idi və Cəfər bunu ilk dəfəydi görürdü. O, hamını "Tunc atlı" heykəlinin (rusların "Mednıy vsadnik" dediyi abidə - Sankt-Peterburqda Birinci Pyotrun Senat meydanındakı at üstündəki bürünc heykəli bu adla Aleksandr Puşkinin 1833-cü ildə yazdığı poemadan sonra məşhurlaşıb - R.H.) yanına getməyə səslədi. Yadına Puşkin düşdü. Elə hey Puşkindən danışırdı. Cəfər Puşkini çox sevir və dərindən hiss edirdi".

Bu da mühümdür. Həmin bəyaz gecədə, şən bir ziyafətdən sonra Leninqrad küçələrindən keçə-keçə ehtirasla Puşkindən danışan, həvəslə, duya-duya onun şeirlərini oxuyan Cəfər piterli sənətkarları həm də bununla valeh edirmiş, bir daha sübut edirmiş ki, kənddən gəlməyiblər, xiridardırlar.

"Bizə, Azərbaycan teatrına Leninqradda Böyük Dramatik Teatr və Mərkəzi İncəsənət Evinin təşkil etdiyi qəbul teatrımızın ömür kitabına işıqlı səhifələr yazdı. Bu, açıqca göstərdi ki, Leninqradın aktyor və ədəbiyyat mühiti Azərbaycan teatrının döyünən nəbzini hiss etdi. Cəfər "Nail olduq" deyirdi. Yəni o mənada ki, bizi başa düşdülər. O bu nail olmağımıza çox sevinirdi".

Necə də sevinməyəydi?!

Oçağkı Sovet İttifaqının başlıca mədəniyyət mərkəzində tək canı ilə bütöv teatrımızı və sənətimiz haqqında bunca yüksək təəssürat doğurmağı bacardığına görə Cəfərin sadəcə sevinmək deyil, tam ixtiyarla iftixar etmək haqqı vardı!

Tuqanov hər baxımdan çox səliqə-sahmanlı, ölçü-biçili, nizam sevən insan olub. Elə indi Cəfər Cabbarlının adını daşıyan Teatr muzeyində qorunan arxivi də bunun əyani göstəricilərindəndir. Cəfərin sağlığında da, onun vəfatından sonra da dostuyla bağlı hansı qəzetdə hansı yazı gözünə dəyirmişsə, kəsib saxlayırmış.

İçəridən gələn saf duyğu, təmənnasız məhəbbət elədir ki, işığı ilə hər an hökmən üzə çıxır.

Cəfəri hamının böyük kimi, qiymətli kimi tanıyıb qəbul etdikləri ilə hər girəvə düşəndə müqayisə etməkdən də ürəyi bir ayrı toxtaqlıq tapan Tuqanov Cəfərli yaddaşlarının bir ayrı yerində onu məşhur "Polad necə bərkidi" romanının yazarı Nikolay Ostrovski (1904-1936) ilə tutuşdurur: "Mən Cəfərə Malıy Teatrın böyük aktyorlarından A.İ.Yujin-Sumbatov (Aleksandr İvanoviç Yujin (əsl soyadı - knyaz Sumbatov); 1857-1927 - R.H.) haqqında bir hadisəni danışmışdım. Cəfər onu görməmişdi, yalnız 1927-ci ildə həmin aktyorun nəşi Bakının yanından keçməklə aparılanda biz cənazəni qarşılamağa gedəndə dəfn mərasimində iştirak etmişdi. Cənazəni xalq artisti A.A.Yabloçkina (Aleksandra Aleksandrovna Yabloçkina (1866-1964) məşhur teatr aktrisası, teatr pedaqoqu və 1937-ci ildə SSRİ xalq artisti fəxri adına layiq görülmüş ilk sənətkarlardan biridir - R.H.) müşayiət edirdi, mən Cəfəri onunla tanış etdim. Həmin A.İ.Sumbatov-Yujin bir dəfə Malıy Teatrda Ostrovskinin pərdə arxasında var-gəl edə-edə tamaşaçıların əsəri necə qarşılamasından məmnunluqla gülümsədiyini görərək deyir: "Baxın aktyorlar necə gözəl oynayır". Ostrovski təbəssümlə dillənir: "Yox, görün Ostrovski pyesi necə gözəl yazıb!" Cəfər bu sözləri tez-tez təkrar edərdi və hansı surətlərlə hansı aktyorları yetişdirdiyini söylərdi".

Tuqanov Cəfərçün, Cəfər Tuqanovdan ötrü bir də ona görə Allahın bəxşişi idi ki, Tuqanov Qərbi, Cəfər Şərqi yaxşı bilirdi və Cəfərin Qərbi, Tuqanovun Şərqi daha yaxşı bilməyə, daha dərindən tanıyıb duymağa ehtiyacı vardı. Tuqanovun fransızcası və ingiliscəsi vardı, Cəfərin farscası və ərəbcəsi. Yəni görüşənəcən içərisindən keçib gəldikləri mühitin verə biləcəklərindən savayı, onlar həm də mütaliəçi idilər, ruscadan əlavə, məhz bildikləri dildəki əsərlərdən də bəhrələnmək imkanları olmuşdu. Beləcə, bir-birinə bilik, həmin biliklə işıq ötürə-ötürə ikisi də daha nurlu olurdu.

Cəfər kiçikkən məhəllə mollasının yanında çərəkə, "Quran" oxumuşdu. Gün yetişmişdi ki, onun "Quran" bilgiləri əlinə Müqəddəs Kitabın mükəmməl fransız tərcüməsi düşmüş Tuqanovla bu səmtdə də uzun saatlar çəkən söhbətlərinə körpü olmuşdu və həmin söhbətlər əsnasında ikisi də Səmavi Kitabın daha mübhəm qatlarına nüfuz etmək imkanı qazanmışdı. Quran söhbətlərini edə-edə həm özləri zənginləşmişdilər, həm də artan bilikləri yaradıcılıqda onların karına gəlmişdi: "Cəfər tez-tez mənə Şərqlə bağlı nələrisə ətraflı və aydın tərzdə izah edib öyrədirdi, eyni zamanda, mən də onu Qərblə bağlı məlumatlarla tanış edir, yaxud biliklərini hekayətlərimlə tamamlayırdım. Fransız dilində "Quran"ı əldə edəndən sonra mən onu Cəfərin şərhləri ilə böyük maraqla oxudum və ovaxtacan mənimçün anlaşımaz olan çox mətləblər tamam aydınlaşdı.

Vaxtilə mən Tiflisdə tatar qəbiristanlığında "Şaxsey-vaxsey" mərasimində iştirak etmişdim. Pyeslərdə qarşıma çıxdığından səhnədə "Quran"dan bir çox şeyləri vermək lazım idi. Mənə əvvəllər qaranlıq olan və geridəqalmışlıq kimi gələn bir çox məsələlər "Quran"ı oxumağımın sayəsində mənə aydınlığı ilə çatdı".

Cəfər kitab adamı idi. Həm oxumağı sevirdi, həm də həyatını dünyada qalacaq gözəl kitabların sırasına yenilərini əlavə etmək qayəsi ilə yaşadı. Bütün yazı-pozularının, millət naminə çalışmalarının da əsas hədəfi bu idi ki, xalqı savadlı, bilikli, yüksək zövqlü olsun. Teatra da məktəb, aktyora müəllim kimi baxırdı və çox istəyirdi ki, aktyorlar ədəbiyyatı yaxşı bilsinlər, mütaliələri geniş olsun, yalnız elə əzbərlədikləri rollarla kifayətlənməsinlər. Tuqanov olanları yaddaşında belə sıralayırdı: "Cəfəri çox narahat edirdi ki, aktyorların böyük hissəsi kitab oxumaq, başqa teatrların tamaşalarına baxmaqla öz səviyyələrini yüksəltməyə əsla maraq göstərmir, yalnız məşqlərlə işlərini bitmiş hesab edirlər. Aktyorların böyük hissəsi üçün kabinetdə oturub işləmək anlayışı tamam yad idi.

Teatrda kitabxananın təşkili və ardınca da akyorlara mütaliəni vəzifə kimi müəyyən etmək Cəfərin daimi arzusu idi.

O, aktyor heyətinin mədəni səviyyəsinin qalxmasını istəyir, onlara aktyorun hansı yüksək dəyər olması və hansı məsuliyyət daşıdığnı izah etməyə çalışırdı".

Cəfərin aktyorları savadlı, əli qələmli görmək istəməsinin bir ayrı səbəbi də bu idi ki, o, hər artsitin lazım gələndə özünü müdafiə edə bilməyə hazır olmasını arzulayırdı. Çünki özünə qarşı saysız haqsız hücumlar olmuşdu. Cəfər dövrünün Azərbaycan və rus dilli mətbuatını vərəqləyəndə onun hər səhnəyə gələn əsəri ilə bağlı irili-xırdalı onlarla yazıya tuş düşürük. Bir çoxunda tənqidlər var. Həm də bəzən lap kəskin. Özü də heç də həmişə bu, hər hansı qərəzlə yazılmış məqalə deyil. Sadəcə, müəllif o cür düşünüb, o təhər də yazıb. Ancaq səviyyə məsələsi də var axı. Cəfər böyüklükdəki zəka sahibində qüsur axtarmaq, nəyi necə yazsa daha yaxşı olar tövsiyyəsi verməkçün gərək heç olmazsa Cəfər olmasan da, ona yaxınlaşacaq bir səviyyədə olaydın. Amma yazırdılar, dərc edilirdi, Cəfər də oxuyurdu, camaat da. Haqsız tənqidləri oxuyan ağıllı adamlar təəssüflənirdi, Cəfərin bədxahları xoşhallanırdı və Cəfər o qədər məşğul, işlərin içində batan olmasaydı, bəlkə də, həmin insafsızlıq-mürvətsizlik ona daha ağır yük olardı. Sadəcə, gündəlik qaçhaqaçda hər ağcaqanad sancmasına bənd olmağa vaxtı çatmırdı. Tuqanovdur bu: "Haqqındakı tənqid və rəylərə onun özünəməxsus yanaşması vardı. O, bircə dənə də olsun tənqidi və rəyi diqqətsiz buraxmırdı. Hərdən bunun bir mənası və əhəmiyyəti olduğuna inanırdısa, mübahisə də edirdi, amma çox zaman o tənqidlərə məhəl qoymadan əsərlərində hər şeyi öz bildiyi kimi saxlayırdı.

İş bundadır ki, hər yetən başqalarının yazdığı pyesdə qüsurlar tapmağa səy göstərir və xüsusən də düzəlişlər etməyə çalışırdı. Sanki bu, hər kəsin öz mülahizəsinə görə dəyişə biləcəyi bir materialmış. Bu, xüsusən Cəfərin "Sevil" və "Od gəlini" əsərləri ilə bağlı özünü daha çox göstərirdi".

"Sevil" Cabbarlının ən səs-küylü, kütlələrə ən çox təsir edən və həm də ən sevilən əsəri idi, haqqında da həm Cəfərin sağlığında, həm yoxluğunda ən çox rəylər dərc edilmiş pyesdir. Söz yox, əksəri tərifləyir. Amma tənqid atəşinə tutanlar da az deyil. Üstəlik, o tənqidlərin bir qismini sadəcə tənqid deyil, qəddar ittihamlar zümrəsinə aid etmək daha düz olar.

Tuqanov o qəbil qəzet kəsiklərinin də neçəsini yığıb saxlayıb. Həmin davakar məqalələrdən birini "Sevil" filmi təzəcə ekranlara çıxdığı vaxtlarda A.Qurviç (Abram Solomonoviç Qurviç (1897-1962) Bakıda anadan olmuş sovet ədəbiyyatşünası, teatr aktyoru və şahmat etüdləri sahəsində dünya səviyyəli mütəxəssis, beynəlxalq hakim (1956) və çempion (1962). 1925-1929-cu illərdə "Bakinski raboçi" (Bakinskiy raboçiy) qəzetinin şahmat şöbəsinin redaktoru olub - R.H.) deyilən bir nəfər yazıb. Barıtı o qədər çox edib ki, həmin irinli məqaləyə etiraz olaraq qələmə alınmış məqaləyə bir nəfər deyil, bir neçə tanınmış ziyalı imza atıb: Əli Məmmədov, M.Biqand, Ə.Triniç, Q.Şafir, M.Yurin - imzalar o vaxt bu yazının çıxdığı "Molodoy raboçiy" qəzetində necə verilibsə, o təhər də saxlayıram. Cavab məqaləsi "Stajlı resenzentin daz fikirləri, ya toyuq korluğu" adlanırdı. O "toyuq korluğu" ifadəsini sərlövhəyə səbəbsiz çıxarmamışdılar. Məqalə müəllifləri haqlı olaraq yazırdılar ki, imkanları zəif, məhsulları ondan da betər olan Azərkino ayda-ildə "Sevil" kimi yaxşı film ortaya çıxarıb ki, şəksiz, irəliyə doğru bir addım sayılmalıdır, amma 5-6 illik tənqidçilik stajı olan A.Qurviç "şübhəli korluqla" bunu tam görməzliyə vurur.

"Sevil"ə namərd həmlələr Cəfəri incitməyə, qəlbini sındırmaya bilərdimi? Axı o, sadəcə pyes yazmamışdı, bu əsərə bütün istqamətlərdə can qoymuşdu: "1930-cu il oktyabrın 29-da mən teatrın direktorundan belə bir kağız aldım ki, Yeva xanım xəstə olduğu üçün çıxış edə bilməyəcək, ona görə də Gülüş roluna bir aktrisa hazırlamaq lazımdır.

Teatrda böyük təlaş başlandı - "Sevil" repertuardadır, Gülüş rolunu oynamalı aktrisa xəstələnib, onu əvəz edəcək bir kimsə isə yoxdur. Bütün mümkün imkanlar nəzərdən keçirildi və nəhayət, Mustafa Mərdanovun zövcəsini yola gətirdik, o da 2 dəfə bu rolu ifa etdi. Cəfər özü onunla məşğul olur, rolu öyrədirdi. Sonra tamaşanı bir dəfə həmin rolu oynamaqla Mustafa Mərdanovun bacısı xilas etdi.

Təbii, bütün bunlar vəziyyətdən birtəhər çıxmaq idi. Cəfər təkid edirdi ki, qəzetdə elan verək.

Budur, nəhayət, 1930-cu il noyabrın 11-də "Vışka" qəzetində belə bir elan dərc edildi ki, Türk Bədaye Teatrı türk qızlarını səhnəyə cəlb etmək istəyir.

Elanda bu vurğulanırdı ki, qızların yaşı 16-dan az və təhsilləri də ikinci pillədən aşağı olmamalıdır. Qəbulun şərtləri ilə əlaqədar sənədlərin Şaumyan küçəsi 8 ünvanına (indi Azərbaycan prospekti - R.H.) göndərilməsi istənilir və bu da qeyd edilirdi ki, arayışlar üçün hər gün axşam saat səkkizədək teatrın müdiriyyətinə müraciət etmək mümkündür.

Bu da kömək etmədi. Amma hər halda bu təşəbbüsün özü teatr quruculuğunda mühüm bir addım idi.

Sonra "Sevil" filmi çəkiləndə də baş rolda oynamaqçün aktrisa lazım idi. Xatirimdədir ki, yenə necə panika yaranmışdı".

Tuqanovun teatrda nigaranlıq yaratdığını yazdığı həmin panikaların hamısı Cəfərin içərisindən fırtına kimi keçirmiş, ona görə də belə qəfil narahatlıqların biryolluq aradan getməsindən ötrü yalnız əsərlərindəki qadın rollarını oynayacaq azərbaycanlı qızları qapı-qapı düşərək axtarmırmış, həm də qadınların baş qəhrəman olduğu əsərləri bir-birinin ardınca yaratmaqla həmin vəsiləylə qızlarımızın azad qol-qanad açacağı Azərbaycan cəmiyyəti quruculuğu ilə məşğulmuş.

Və ən çeşidli sıxma-boğmalar nəfəsini tıncıxdıranda bir təsəlli nöqtəsi də varmış - tarını götürürmüş, narın-narın çalırmış.

Və tarın təsəlli dərmanı olduğunu ağsaqqal dostu Tuqanova da aşılaya bilibmiş: "Cəfərin müstəsna musiqieşitmə duyumu vardı. Xalq mahnılarını yaxşı bilən Cəfər pyeslərinə öz motivlərini də daxil edərdi. Cəfərdən xatirə kimi mən də özümə tar almışdım. Öz nümunəsi ilə yoluxdurmağı bacaran Cəfər "1905-ci ildə" pyesində aktyoru da tar çalmağı öyrənməyə və tamaşa vaxtı müşayiət etməyə vadar etmişdi".

Cəfər ilk əsərləri səhnəyə gələndən rejissorluğa meyil etmişdi. Bunu həm Əfrasiyab, həm Şəmsi Bədəlbəylilər söyləyirdilər, hər ikisinə müxtəlif vaxtlarda, söz sözü çəkəndə bir neçə dəfə bu arzusunu da ifadə edibmiş. Xatirələr öz yerində, amma elə məntiqlə də bu canatmanın səbəbini anlayıram, çünki özüm də onillər boyu çalışmışam ki, hazırladığım verilişlərin, ssenarimlə çəkilən filmlərin rejissor işini özüm görüm və bir çox hallarda da etmişəm. Ola bilsin, istedadlı bir rejissor peşənin incəlikləri baxımından bunu məndən yaxşı yerinə yetirərdi, amma burası da var ki, mətni sən yaratmısansa, orada nə istədiyini, nələri ən əvvəl çatdırmağı düşündüyünü, hansı cizgilərin itməməsini umduğunu səndən daha yaxşı heç kim bilə bilməz. Cəfər də ilk növbədə bu baxımdan özü öz əsərlərinin rejissoru olmağa can atırmış. Üstəlik də, onun incə rejissor zövqü, fəhmi və qabiliyyəti olmasını ustad rejissor olan Tuqanov təsdiqləyir ("Cəfər həmişə gözəl danışırdı və mətləbini çatdırmağı bacarırdı. Məni həmişə onun qarşısına qoyduğu məqsədə çatmaqda inadcıllığı və ardıcıllığı heyrətləndirirdi. Onun böyük rejissor istedadı vardı, əlbəttə, bu, gərgin və düşünülmüş iş tələb edirdi. Məni həmişə bu da təəccübləndirirdi ki, əsərlərində qəhrəmanları bunca gənc, belə alovlu, belə çılğın olan Cəfər məktublarında bu qədər təmkinli və səbirli ola bilir"). Amma Tuqanov bizi ehtimalların ümidinə buraxmamaqçün bu babətdə yazılı-sübutlu sənəd də yadigar qoyub gedib.

Cabbarlının "Od gəlini"nə Tuqanov ilk dəfə 1926-cı ildə quruluş vermişdi. Amma 1930-cu ildə o pyesə bir də qayıtdı. 1926-cı ildən 1930-cu ilədək təqvimdə ötüb keçən 4 il əslində iki-üç dəfə artıq zaman idi. Vaxt elə sürətli, hadisələr elə bol, həyatda və düşüncələrdə dəyişikliklər elə çox idi ki, indi qoyulan tamaşa heç cürə 4 il, yəni əslində 8, yəni əslində 12 il qabaqkı kimi ola bilməzdi. Tək quruluş deyil, elə mətn də yeni günə uyğun dəyişdirilmək zərurətinə möhtacdı. Xoşbəxtlikdən rejissor da, dramaturq da daxilən buna hazır idilər.

Və oturub birlikdə cidd-cəhdlə çalışırmışlar. Bütün hazırlıq işlərini görüb qurtarandan sonra ("Vaxt gedişiylə Cəfər və mən dönə-dönə pyesin mətnini nəzərdən keçirdik, məğzi saxladıq, detallara və xırdalıqlara yeni gözlə baxdıq"), həmin çağların ənənəsi və tələblərinə görə bədii-siyasi şuraya görülən işlərlə bağlı məruzə təqdim etmişdilər. Tuqanov tənbəllik etməyib, o əlyazmaları da saxlayıb və Cəfərin sözləri də bu minvalla 1930-cu ildə həmin bədii-siyasi şurada nə təhər səslənmişdisə, bu gün də o sayaq eşidilə bilir. Rejissorla dramaturqun səhnəyə gələn əsərdə ixtiyarları və sərbəstliklərinin hüdudlarından bəhs edir və onun qənaətləri açıqca anladır ki, nə üçün rejissorluğa, öz əsərlərinə özü can verməyə belə israrlıymış: "Kim nə deyir-desin, rejissorun başlıca vəzifəsi səhnədə özünün deyil, dramaturqun fikrində tutduğunun düzgün ötürücüsü olmaqdır. Mən belə hesab edirəm ki, rejissor yozumu yalnız illüstrasiya səciyyəsi daşımalıdır və birinin yaradıcılıq azadlığının digərinin yaradıcılıq hüdudlarını aşması mənim xoşuma gəlmir".

Özü öz əsərinin rejissoru olanda isə Cəfərin daha kiminləsə mübahisə etmək, ən yaxşı rejissora belə nəyisə izah etmək, nəyəsə toxunmamağı xahiş etmək, hər dəfə bütün bunlardan ötrü əsəb keçirmək başağrısı yoxdu - öz əli, öz başı idi.

Bir zaman təəccübləndiklərimin nə qədər sadə həqiqətlər olduğunu indi başa düşürəm. Bunu mənə yalnız vaxt öyrədə bilərmiş.

...İndiki Nizami muzeyinin 4-cü qatındakı Teatr muzeyinə, Turan xanımın yanına gedib-gələrdim, onda hələ 1970-ci illərin sonları idi, hər dəfə Turan xanımın yanında çoxdan səhnədən ayrılmış, yaxud da artıq səhnədəki son illərini keçirən xeyli yaşlı aktyorları, aktrisaları, rejissorları, teatr adamlarını görəndə heyrətlənərdim ki, niyə bu qoca vaxtlarında bu dik pilləkənlərlə çətinlik çəkə-çəkə qalxaraq həftə səkkiz-mən doqquz heç də çox söhbətcil olmayan Turan xanımın yanına gəlib saatlarla burada otururlar.

İndi, özüm yaşlanandan sonra onları yaxşı başa düşürəm. Onlar Turan xanımın atası Cavidi görmüşdülər, Cavidin sağlığında onun əsərlərində oynamışdılar, bura onlar Cavidin adına gəlirdilər, bura onlar keçmişləriylə, gənclikləriylə görüşməkçün gəlirdilər.

Gəlirdilər yox, gəlirmişlər.

O vaxt bunu hələ dərk etməmişdim axı!..

Ahıl, yaşa dolmuş, elə Cəfər kimi bir zamanlar bərabər çalışdıqlarının xeylisi artıq haqq dünyasında olan Tuqanov indi mənim baxdığım bu köhnə yazıları, sənədləri, məktubları, qəzet kəsiklərini, afişaları, proqramları tökürmüş qabağına, daha heç vaxt qayıtmayacaq, amma hafizəsində daim diri olan dünənlərə qayıdırmış, bəlkə də, ona elə gəlirmiş ki, bunların qalaqlandığı masanın ətrafı boş deyil, elə sənədlərdəkilər, məktublardakılar, qəzetlərdəkilər, afişalardakılar, o köhnə curlar oturublar həmin masanın çevrəsində.

Axı artıq özüm də yaşın müəyyən həddindən sonra hiss edirəm ki, adam dünənlə, dünəndəkilərlə canlı adamlarla danışırmış kimi necə söhbətləşə bilərmiş... əmrdən adicə bir çıxarışdır - 1931-ci il fevralın 4-də Türk Bədaye Teatrında imzalanıb: "TBT Cəfər Cabbarlının "Almas" pyesinin quruluşuna başlayır. Rejissor işi A.A.Tuqanov və C.Cabbarlıya, bədii tərtibat P.Ryabçikova, musiqi A.Rifatova (1902-1938; əslən Krım tatarı olan Asan Rifatov həm bəstəkar, həm şair idi. Bakı Konservatoriyasını bitirdikdən sonra filarmoniyada dirijor işləməklə yanaşı, teatrlarla da bir bəstəkar kimi əməkdaşlıq edirdi. 1934-cü ildə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri seçilmişdi - R.H.) tapşırılır. Göstərilən müddətdə işə başlamaq üçün gərək olan bütün materialları hazır etməli. Direktorun müavini, bədii hissə müdiri Cahangirov".

İki ay sonra - 1931-in 13 aprelində artıq "Almas" səhnədə idi və Tuqanov axırıncı pərdə bitəndən sonrakı anları təsvir edir: "Tamaşa çox böyük uğurla keçdi. Alqışları ilə müəllifi istəyən tamaşaçıların qarşısına Cəfəri sözün birbaşa mənasında güc-bəlayla çıxarmaq mümkün oldu".

Görünür, o gün tamaşanı "yumaq" üçün hansısa restorana deyil, Cəfərgilə qalxıblarmış. Çünki Tuqanov müvəffəqiyyətli premyeradan sonra dərhal keçir Sona xanımın bişirdiyi ləziz yeməklərə: "Bozbaş, küftə, düşbərə, dovğa kimi yeməkləri mən Cəfərgildəki ləzzətdə başqa heç bir yerdə görmədim. Cəfərin ailəsindəki məxsusi mühit hər şeyi gözəl göstərirdi. Cəfər məni birinci dəfə evlərinə aparıb yoldaşı Sona xanımla tanış edəndə çox xoşbəxt olmuşdum".

O xörəklərin dadları da, o təamları nuşcanlıqla yeyib bir-birinin söhbətlərindən doymayanlar da, o alqışlar da, o qış, o yaz günləri də çox, lap çox uzaqlarda qalıb.

Tuqanovdan qalan bu yadigar yazılardan, sənədlərdən, fotolardansa həmin günlərin mehi əsir. Bunlardakı alqış sədaları da heç vaxt bitməyəcək, həyəcanlar da, sevinclər də, gülüşlər də, hətta Yuxarı məhəllədəki o xudmani evdə, Cəfərin mənzilindəki masadan gələn çəngəl-bıçaq, toqquşan badə cingiltiləri də...

Atalar deyəndir - keçən günə gün çatmaz.

Amma heç olmazsa bu cür də olsa, hər halda çatır...           

...Cəfərin son şəkli Tuqanovun yaddaşına əvvəllər gördüyündən də gözəl, keçmişdəkilərdən də cazibədar bir biçimdə hopub qaldı. Moskvada Sovet İttifaqının tanınmış yazıçılarının ilk dəfə toplaşdığı qurultayda Aleksandr Aleksandroviç əziz dostunu məşhurların əhatəsində görəndə, onların Cəfərə necə sayğı ilə yanaşdığına şahid olanda, Cəfərin qurultaydakı ağıllı, müdrik, sabahlara baxan çıxışını dinləyəndə köksü iftixarla dolmuşdu. İzdihamın içərisində Cəfəri Bakıdan ayrıldığı vaxtdan sonra ilk dəfə gendən görən Tuqanov həmin görüşdən düz 10 il sonra kağıza köçürdüyü xatirələrində soyumamış duyğularını əks etdirir, oxuduqca hiss edirsən ki, bu, sadəcə bir dostun dost haqda düşüncəsi deyil, o, Cəfər barəsində kiçik, sevimli qardaşı haqqında yazırmış kimi nəvazişlə, məhəbbətlə bəhs edir, yazır, bu qədər vaxt keçəndən sonra yaşadığı fəxr duyğusunu gizlətmədən balasının boyuna baxıb öyünən ata kimi fəxrlə Cəfərin nə qədər dəyişdiyini, əvvəlkindən daha qəşəng, daha yetkin göründüyünü deyir: "Mənə çox yaxşı tanış olan keçmiş "Bloqotvoritelnoe Sobranie" binasının (Moskvanın tən mərkəzindəki həmin bina sovet dövründə və indi də "İttifaqlar Evi" adlanır - R.H.) bir zamanlar Moskva Praktik Akademiyasının müdavimi olarkən ballara dirijorluq etdiyim, mazurka oynadığım, kotilon fiqurlarını tərtib etdiyim (bu bir fransız mənşəli bal rəqsidir. Ondoqquzuncu əsrin ortalarından Avropada və Rusiyada geniş yayılmışdı, bütün iştirakçılar tərəfindən adətən balın sonunda ifa edilərdi - R.H.), böyük tədbirlərin təşkilatçısı olduğum əzəmətli zallarında mənə tanış olan xeyli insanla rastlaşdım. Cəfəri uzaqdan gördüm. İlahi, o nə yaman dəyişmişdi! Öz ləyaqətinə yaraşan parlaqlıqda idi. Biz onu ağ, ya boz köynəkdə, adətən başıaçıq görməyə alışmışdıq, indi mən birdən büsbütün başqa, yeni, qurultayda çıxış edən, Sovet Yazıçılarının Rəyasət Heyətinə daxil edilən Cəfəri gördüm. Ətrafında da bir yığın yeni adamlar.

Orada mən Tiflis Akademik Teatrı vaxtlarından dostluq etdiyim, həyatının bir hissəsini xaricdə keçirmiş Aleksandr Şirvanzadəni (1858-1935; əslən Şamaxıdan olan və hələ 1930-cu ildə Azərbaycanın ilk Xalq yazıçısı adına layiq görülən bu ədib oxucumuza daha çox "Namus" romanından tanışdır - R.H.) gördüm. O mənə qürubunu yaşayan kimi gəldi, Cəfərsə bütün varlığıyla gündoğuşunu təcəssüm etdirirdi. Hələ ondan gələcəkdə nə qədər ilhamlı əsərlər gözləmək olardı!

Mən Moskvadan təcili getməliydim. O vaxt telefon danışığımızda Cəfərə söz verəndə ki, qayıdıb onunla teatrda işləyəcəyəm, haradan ağlıma gələrdi onu bir daha görməyəcəyəm.

Azərbaycan qadınları düşünərdilərmi ki, qadınların hüquq bərabərliyinə əsərlər həsr etmiş, onların azadlığı uğrunda döyüşmüş Cəfər belə erkən gedəcək?

Mənə onu bir daha görmək qismət olmadı və yalnız bu işıqlı, gözəl insan, dost, dramatik yazıçı haqqında xatirə qalır. O, Azərbaycan mədəniyyəti quruculuğuna çox böyük güc və enerji sərf etmişlərdən biridir. Onun xatirəsi mənim qəlbimdə əbədilik qalacaq. O, yazdığı kimi yaşadı, yaşadığı kimi yazdı".

Azərbaycana sədaqətlə xidmət etmiş və çox da faydalar vermiş etibarlı dost Aleksandr Tuqanov ürəyində, hafizəsində Cəfərin xatirəsini daim yaşadacağını quruca söz, elə çox zaman əksəriyyətin deyib keçdiyi qəlibləşmiş ifadə kimi vəd etməmişdi. Onu burada teatr adamları nişan verəndə "Kişi" deyirlərmiş. Millətimiz və vicdan qarşısında bir kişiliyi də Cəfərin xatirəsini sonacan bağrının başında yaşatması, onun haqqındakı məhrəm xatirələrini gələcəkdəkilərə də çatsın deyə qələmə alması oldu.

...Gur yağışlı bir gün olsa da, çiçək dəstəsi ilə getdim, yəqin ki, çoxdan kimsənin baş çəkmədiyi məzarını ziyarət etdim. Ruh adamları ölmür ki! Yəqin duydu, gəlmişəm!

Akademik Rafael Hüseynov

525-ci qəzet