Vəd olunub yazılmayan uzun məktub + Foto Noy 16, 2026 | 10:43 / Yeni nəşrlər

Allah və içərisində yaşadığı siyasiləşmiş mühit macal versəydi, o, ahıl, qoca yaşlarına çata bilsəydi, yəqin ki, ona gəlmiş, özünün yazdığı ən müxtəlif məktubları saf-çürük edərək bir kitabda birləşdirmək haqqında da düşünərdi.

Bunu ən az ona görə edərdi ki, Cəfər Cabbarlı mütaliəli adam idi, bir sıra dünya məşhurlarının kitablaşmış məktublaşmalarından da xəbərdar idi, ancaq nə Pərvərdigar, nə mühit bu imkanı verdi (mühit etiraz etməsin ki, mənlik bir iş yoxdur, onu İlahi Özü erkən apardı. Tanrı Öz yerində, axı mühit də Cəfərin elə sağkən neçə dəfə ölüb-dirilməsinə bais oldu, öz məkrli ənənələrinə uyğun olaraq onu diri-diri çərlətdi) və indi onun pərakəndə qalmış məktublarını, o məktublardakı ömrünü insanlara çatdırmaq bizim borcumuzdur.

Özünün etiraf etdiyi və yaxınlarının da təsdiqlədiyi kimi, Cəfərin məktub yazmağa çox həvəsli olmamasının səbəbini mən ilk növbədə bunda görürəm ki, o, məktuba da özünəməxsus bədii əsər kimi baxırdı, yetərincə ciddi yanaşırdı, yazırdısa, gərək öz ürəyi istəyən yüksək üslubda və gərəklilikdə (yəqin ki, həm də qalıcılıqda) olmasını düşünürdü. Amma bununçün gərək məktubun yazıldığı ünvan da həmin yüksək üsluba layiq olaydı. Elə yüngülvari hal-əhval tutmaqdan ibarət məktublarasa sərf etməyə vaxtı yox idi. Əslində qısa ömrü ərzində bu etmiş olduqlarını necə çatdırdığına da mat qalırsan.

Ömür-gün yoldaşına və övladlarına azacıq aralı düşən kimi birucdan yazmasına isə mən məktublaşma kimi baxmıram. Bu, istəkliləri ilə yazılı söhbətlər idi, həmin məktublar vasitəsilə onlarla birgə olmaq cəhdi idi.

Cəfərəsə məktublar lap çox gəlirdi. Bunlar Azərbaycandan və Azərbaycandan kənardakı digər şəhərlərdən həm müxtəlif təşkilatlardan, həm də ayrı-ayrı şəxslərdən alınan yaradıcılıq və iş həyatı ilə bağlı məktublar idi, bir də Cəfərə pərəstişkarlarının göndərdiyi kağızlar idi və çox vaxt həmin məktubları imzalayanları heç tanımırdı da. Hərçənd məktub göndərənlər onu şəxsən tanımasalar, hələ şəxsən görməsələr də, əsərlərinin sehrində idilər, kimliyindən, hansı gücün sahibi olduğundan agah idilər.

Qıraqdan gələn məktublardan biri elə budur ki, Cabbarlının əsərlərinin sorağı və şöhrətinin Azərbaycandan kənarlara yayılmasının əyani göstəricisidir və həm də bu perspektivin nişanəsidir ki, Cəfər qarşıdakı onillərdə hələ nə qədər zirvələr fəth edə, necə geniş coğrafiyada ad-san qazana bilərmiş.

1934-cü ildə Simferopoldan Cəfər Cabbarlıya göndərilən bu məktub Krım Dövlət Nəşriyyatının blankında yazılıb və məktub müəllifi Ömər İpçi (1897-1955) də elə həmin kağızı göndərəndən bir müddət əvvələcən orada çalışırmış. O, Cabbarlı ilə şəxsən tanış deyildi, amma "qohum" idilər: "Cabbarlı Cəfər arkadaş! Sizə ən atəşli salamlarımı yetirirəm. Krım Tatar Teatrosunun da salamını sizə çatdırıram. Bizdə mövsüm başlayıb. Artıq bir ay oldu və sizin "Sevil"inizi ikinci dəfə olaraq bu mövsümdə, bu gün də səhnəyə qoyuruq. "Sevil" bizim səhnədə pək böyük müvəffəqiyyətə nail oldu. Hətta şu qədər ki, pyesiniz səhnəmizdə peyda olduğu gündən dünyaya gələn qızlar arasında Sevil adına çox rast gəlinir. Biz sizin "Almas" pyesiniz haqqında da çox eşitdik və onu da öz səhnəmizdə görməyi özümüz üçün bir sevinc sayardıq. Mən ümid edirəm ki, bizi bu sevincdən məhrum qılmazsınız. Eşitdiyimizə görə, sizin yeni pyesləriniz də var. Yollasanız, bizi çox dərin məmnun qılardınız. Mən özüm sizinlə şəxsən tanış olmağı çox arzu edirəm. Həm sizin əsərləriniz və ədəbi fəaliyyətinizlə tanış olmaq, həm də artistlərimiz və yazıçılarımızı tanış etmək istəyirəm. Ümid edirəm ki, mənim bu arzumu yaxşı qarşılayar və özünüzün digər mətbu əsərlərinizi də yollarsınız. Mən özüm indi teatrda ədəbiyyat bölməsi müdirliyində çalışıram. İki ilə qədər teatrdan getdim, lakin teatrı çox dərəcədə sevdiyimdən yenə teatra qayıtdım. Salam və hörmətlərimi qəbul ediniz. Ömər İpçi. Adresim: Simferopol, Krım Dövlət Teatrosu".

Yəni hətta qonşu respublikalarda, başqa şəhərlərdə, Qafqazda, Krımda, Orta Asiyada da Cəfər Cabbarlının əsərlərini səhnəyə qoyurdular. Onun yazdığı yeni əsərləri əldə etməyə can atırdılar. Bizdə isə ayrı-ayrı paxıllar onun parlaq əsərlərinə, hətta yeni quruluşun, sovet siyasətinin tələb etdiyi mövzulara uyğun yazdığı əsərlərdə də əks baxışlar axtarmağa çalışaraq ona badalaq vurmağa səy göstərirdilər.

Ya da Teatr muzeyinin fondunda qalsa da və Cabbarlıdan yazmış araşdırıcıların onu görmək imkanı açıq olsa da, onillərcə heç diqqət göstərilməmiş bu məktub. Ona görə yan keçə bilmirəm ki, bu məktubda Cəfərin ovaxtkı Azərbaycandan kənarda tanınmağı üçün açılan üfüqlərin, həm də gələcəkdə sərhədlərdən uzaqlardakı daha artıq etirafının və məşhurluğunun aşkar əlamətlərini hiss edirəm.

Məktub 1934-cü il sentyabrın 28-də yazılıb. Hələ heç kəs təsəvvür edə bilməz ki, bu işgüzarlıq və istedadla daşan cavan sənətkarın vur-tut 3 aylıq ömür möhləti qalıb. Məktub daha uğurlu və avand sabahlara hesablanmışdı: "Mən çox təəccüblənirəm ki, indiyə qədər sizdən polyak dilinə tərcümə etmək üçün istədiyim əsərlərinizi ala bilməmişəm. Çox güman ki, Teatr Festivalındakı ekskursiya vaxtında sizə verdiyim vizit vərəqəsində qeyd etdiyim ünvanımı itirməmisiniz. Mən qayıdandan sonra burada nəşr şirkətləri ilə maraqlandım, belə tərcümələrin burada uğur qazanıb-qazana bilməyəcəyini soruşdum və müsbət cavab aldım. Buna görə də sizdən xahiş edirəm ki, lütfən, mümkün qədər tezliklə mənə "1905-ci ildə", "Sevil" və digər əsərlərinizi göndərin. Onları həvəslə tərcümə edəcəyəm. Bundan ötrü avtorizasiyanız - sizinlə danışdığım kimi, tərcümənin edilməsinə razılığınız da lazımdır. Söhbətlərimiz əsnasında siz lütfkarlıqla mənə söz verdiniz ki, Aleksey Tolstoyla (1883-1945 - R.H.) da danışıb ondan da əsərlərinin polyak dilinə tərcüməsinə razılıq alacaqsınız. Görəsən, o razılıq kağızını almaq mümkün olacaqmı? Sizə bütün bunlarla bağlı mənə göstərdiyiniz köməklərə görə təşəkkürümü bildirirəm. Tezliklə sizin cavabınızın və kitablarınızın gəlməsini arzulayıram. Xahiş edirəm ki, öz fotonuzu da yollayın. Çalışacağam ki, əsələrinizin tərcüməsi ilə birlikdə şəkliniz də verilsin.

Sizə uzaqdan səmimi salamlarımı yetirirəm - İda Raişnova".

O vaxtacan yeni dövr Azərbaycan ədiblərindən kiminsə əsərləri polyak dilinə tərcümə edilməmişdi. Bildiyim odur ki, ilk dəfə məşhur şərqşünas alim Aleksandr Xodzko (1804-1891) hələ 1889-cu ildə Nəsimi şeirlərindən nümunələri polyak dilinə çevirmişdi. Ondan sonra uzun sükut dövrü gəlir (Mirzə Şəfi Vazeh şeirlərinin polyakcaya tərcümələri varsa da, bu, tərcümənin tərcüməsi - almancadan edilmiş çevirmələr idi). Cabbarlı, əsərləri polyak oxucusuna geniş həcmdə təqdim edilən ilk qələm sahibimiz olacaqdı və söz yox, bu çevirmələr başqa şair və yazıçılarımızın da polyakcada səslənməsinə yol açacaqdı.

Heyiflər ki, bu niyyət də baş tutmayıb. Əvvələn, sual doğuran odur ki, belə xoş bir təklifə niyə Cabbarlı dərhal müsbət cavab verərək əsərlərini göndərməyib və tərcüməçi ikinci dəfə müraciət etmək məcburiyyətində qalıb?

Oçağkı xəfiyyə düşüncəli sovet idarəçiliyindən xəbərdar olanlar bilir ki, cavab sadədir: müraciət edən bir əcnəbi idi və sovet adamının istənilən xarici vətəndaşla əlaqələri xüsusi xidmət orqanlarının nəzarətində idi. Sovet adamı nəkarə idi ki, özbaşına xarici nəşriyyat şirkətinə əsərlərinin tərcümə və nəşr edilməsinə icazə verəydi. Sovet dövləti lazım bilıib icazə versəydi olardı, yoxsa yox. Ola da bilsin ki, Cəfəri o xanımla Moskvadakı təmaslarına görə elə oradaca tənbeh də ediblərmiş. Ümumittifaq Teatr Festivalının çəkisini və möhtəşəmliyini bir az da artırmaqçün dövlət özü lazım bilibmiş ki, normal münasibətləri olan ölkələrdən qonaqlar da dəvət etmişdi. Ancaq bu o demək deyildi ki, hər yerli iştirakçı onlarla tanış olub uzun söhbətlər etsin, əlaqələr yaratsın. Ayaqüstü 3-4 kəlmə danışdın, yetər, yoxsa ki, dostluq qur, məktub yaz, cavab al, işbirliyinə başla, bəs dövlət nə üçündür? Dövlətin NKVD-si belə şübhəli münasibətləri görməyə, qeydə almaya bilərdimi?

Bu səbəbdən Cəfərin Moskvada polyak xanımın etdiyi təklifə cavab verməməsi də təbiidir, Polşadan gələn məktubu da, yəqin ki, onun özündən əvvəl Bakıda çekistlər oxumuşdular.

Cəfərinsə qovluğu çekistlərin rəfində bu məktublaşmadan çox illər əvvəldən var idi. Onların siyahısına bir dəfə düşənisə sonralar daimi nəzarətdə saxlamaq yazılmamış, yaxud elə yazılmış qayda idi.

Odur ki, Cəfər hətta hansısa xəbərdarlıq edilməmişdən özü yaxşı anlayırdı ki, dinc durmaq lazımdır və icazə verilmiş cızıqdan kənara bircə qədəm də basmaq yasaqdır.

Cəfər çalışdığı və söz demək səlahiyyəti olan sahələrin hansındasa əyər-əskikləri, geriləmələri görəndə və hiss edəndə ki, ən azı işə yarayan təklifləri ilə həmin nöqsanların aradan getməsinə köməyi dəyə bilər, heç vaxt laqeyd qalmırdı, əvvəlcə dostlar, həmklarlar arsında, irili-xırdalı toplantılarda fikrini bildirirdi, amma nəticə hasil olmayanda qələmə əl atırdı, məktublar da yazırdı. Gələcəyinə və Azərbaycandakı inkişafına böyük ümidlərlə baxdığı kino ilə bağlı məhz bu cür olmuşdu - bu iclasda çıxış etmişdi, o toplantıda danışmışdı, hiss edəndə ki, bununla mətləbə yetmək mümkünsüzdür, təzyiqlər lap yuxarıdan gəlir, məktublar göndərməyə başlamışdı. Cəfərin kino məsələləri ilə bağlı ağıllı yolgöstərmələrlə dolu məktubları o vaxt həm də ona görə meydana çıxmışdı ki, Cəfər hesabatlarda bütün işlərin sahmanda olması haqda elə bəzəkli və tərifli sözlərə rast gəlirdi ki, bunlar əsl başverənlərdən yetərincə xəbərdar olmayanlara üzdən cəlbedici və uğur əlaməti kimi görünə bilərdi. "İnqilab və Mədəniyyət" jurnalının 1930-cu il 4-cü (aprel) nömrəsində dərc edilmiş "10 ildə kino işləri" adlı məqalədə (müəllifi: M. Həmin nömrədə radio haqqında dərc edilmiş məqalə də var ki, müəllifi "Quliyev" olaraq göstərilir. İkisi də eyni adamdır: Musatafa Quliyev. O, həmin dövrdə Əhməd Bədi Triniçlə birgə bu jurnalın "məsul müdiri" vəzifəsini daşıyırdı)  sadalananların heç biri yalan deyildi, olanı yazmışdılar, bu, müəyyən mənada xalq qarşısında hesabat idi və hər cümlə göz oxşayan çəhrayı rəngdə bərq vururdu: "Azərbaycanda səsli kino işini genişləndirmək və daha yaxından öyrənmək üçün xüsusi təcrübəvi səsli laboratoriya təşkil edilmişdir. Bu laboratoriyada 20 nəfərdən ibarət bir dəstə səsli kino işini öyrənməklə məşğuldur.

1926-cı il oktyabr ayının birinə qədər Azərbaycanda 70 kino nöqtəsi vardı, bunlar ayrı-ayrı təşkilat və idarələr tərəfindən idarə edilirdi. Oktyabr ayından başlayaraq kino-teatrların miqdarı artmağa başladı. Bu il aprel ayının birinə qədər Azərbaycanda 250-yə qədər kino nöqtəsi vardır. Bunların çoxusu Azərkinonun aparatı vasitəsilə təchiz edilir, yalnız klub-kino nöqtələrinin bir qismini Həmkarlar İttifaqı Şurasının Mədəni Maarif Şöbəsi təchiz edir. 1926-cı ilin oktyabr ayına qədər Azərkinonun xüsusi kino film fondu olmamışdır. Bütün filmlər icarə ilə alınmışdır. 1930-cu il aprel ayının birinə qədər artıq Azərkino Şuralar İttifaqının bütün kino təşkilatlarından çıxan məhsullarla təchiz edildiyi kimi, öz kino məhsulu da buraya əlavə edilməkdədir. Bu surətlə Azərkinonun 260 proqramdan ibarət kino fondu vardır. Bu proqramın 200-ü bədii, 60-ı isə siyasi-maarif şəklidir (39 nömrə kino-xronika buraya daxil deyildir). Bu şəkillərin 160-ı Şura kinosu məhsuludur.

1926-cı ildən başlayaraq kino filmlərdə türkcə yazı tətbiq edilmişdir. 1930-cu ildə göstərilən bütün kino filmlərin 95%-i türkcə yazılı olmuşdur.

Azərkinonun xüsusi kino məhsulları (istər bədii, istərsə də siyasi-maarif filmləri) Şuralar İttifaqının bütün cümhuriyyətlərinə satılmış və ya başqa filmlərlə dəyişdirilmişdir. İki kino şəkil xarici ölkələrə göndərilmişdir.

Kəndləri kinolaşdırmaq işiylə Azərittifaq da məşğul olmaqdadır. Azərittifaq birinci təşəbbüsündə 20 səyyar kino aparatı ilə işə başlamışdır. Məlumdur ki, 20 aparat ilə bütün Azərbaycanı təmin etmək olmaz. Kino aparatlarının sayını artırmaqla bərabər, kino-mexaniklər hazırlamaq da lazım idi. Bu məqsəd üçün Azərittifaq iki kurs açmışdır. Hər iki kursdan 46 kino-mexanik buraxılmışdır. Bu gün bütün Azərbaycan istehlak kooperativlərinin ixtiyarında 49 səyyar kino aparatı vardır. Cəmi 53 kino-mexanik işləyir. Kino işlərini ucuzlaşdırmaq və bütün kooperativləri kino işlərinə cəlb etmək məqsədilə kooperativlər arasında kino şirkətləri təşkilinə başlanmışdır. Hal-hazırda 28 kino şirkəti düzəlmişdir. Kəndlərdə kino işinin zəif getməsinin bir səbəbi də nəqliyyatın əlverişli olmamasıdır. Bu məqsəd üzrə "Azərittifaq" xüsusi kino qazalaqları (arabaları) düzəltdirməyə başlamışdır. Hal-hazırda 60 araba sifariş edilmişdir. Bunlardan 28 aprelə qədər 10 dənəsi hazır olub mahallara göndəriləcəkdir".

Tariximizdir, ona görə gen-bol iqtibas edirəm. Oxuyan düşünər ki, tam sürətlə inkişaf gedir, qayğı və diqqət var. Ancaq Cəfərin məktub və müraciətləri büsbütün fərqli mənzərəni canlandırırdı və onun baxışları ilə tanış olduqca anlayırsan ki, yeni günün son dərəcə vacib ifadə vasitəsi olan kinoda milli çöhrənin bariz görünməsinin qarşısının alınması yolunda hansı xəbis fəaliyyətlər varmış, güclü milli kinonun və səviyyəli yerli kadrların ortaya çıxmasına nə təhər maneələr törədilirmiş.

Elə teatrda da oxşar fəsadlarla tuş gələndə Cəfər eyni dözməzliyi nümayiş etdirmişdi, sözünü sonacan deməkdən heç vaxt çəkinməmişdi, günü yetişəndə məktublar da yazmışdı.

1932-ci ildə Azərbaycan Dövlət Türk Dram Teatrına yeni baş rejissor göndərmişdilər. Heç olmazsa ondan əvvəlki baş rejissor ruslaşmış türk olan Tuqanov idi, Azərbaycan aktyorları və milli teatr məktəbimizlə Tiflisdəki fəaliyyət illərindən tanışdı. Yakov Abramoviç Varşavskini (ata adını göstərməyi ona görə zəruri sayıram ki, eyni ad və soyadlı başqa rejissor da olub) Bakıya guya bizə qayğı göstərərək yollamışdılar ki, teatr həyatının yüksəlişinə kömək göstərsin. Varşavski isə mühitə nabələdliyindən, aktyorları tanımadığından, milli teatrın incəliklərinə bələd olmadığından fayda vermək gücündə deyildi. Amma əvəzində səlahiyyətləri genişdi və onlardan da kefi istəyən kimi yararlanırdı. Ola bilsin ki, Varşavskinin eyni eksperimentləri əvvəllər işlədiyi Xarbin, Krım, yaxud Odessa rus dram teatrlarında nə şəkildəsə özünü doğruldurmuş, ancaq Azərbaycanda özbaşına etdiklərinin nəticələri əsasən zərərdən ibarət idi.

Elə həmin 1920-ci illərin sonları, 1930-cu illərin əvvəllərində bənzər təmayülü musiqi həyatımızda müşahidə edən Müslüm Maqomayev (1885-1937) gündəliklərində yazırdı ki, "Bizə varyaqlar lazım deyil" - varyaqlar, yəni gəlmələr. Cəfərsə sözünü yalnız gündəliyində yazaraq ürəyini boşaltmaqla kifayətlənən deyildi, götürüb əvvəlcə Yakov Varşavskinin özünə məktub göndərmişdi. Bu məktuba da indiyədək diqqət edilməyib, yəqin ki, bundan sonra heç oxuyan olmaz, çünki oxunası halı da yoxdur.

Yadıma gəlir ki, biz uşaq olanda məktəbdə istifadə üçün həm hazır mürəkkəb satırdılar, onu alırdıq, həm də xırdaca dərman həblərinə bənzəyən quru mürəkkəb olardı ki, onlardan alıb suyla qatışdırar, özümüz mürəkkəb düzəldib işlədərdik. Görünür, indi qarşıma çıxan məktub da həmin yolla - həb mürəkkəbdən düzəldilmiş məhlulla yazılıbmış və bu da aşkar duyulur ki, mürəkkəbi düzəldən suyu çox qatıbmış. Çünki bu məktub indi tam solub-saralıb, sözləri duman örtüb, mətn təqribən görünməz haldadır. Zamanın sətirlərini soldurduğu bu məktubu, ola bilsin, onillər qabaq oxumaq daha rahat imiş, ancaq mən yalnız müasir kompüter texnolojilərinin gücündən istifadəylə birtəhər bərpa edəndən sonra güc-bəla oxuya bilirəm.

Azərbaycan Dövlət Türk Dram Teatrının baş rejissoru Varşavskiyə məktubunu Cəfər konkret və danılmaz dəlil-sübutlar əsasında yazmışdı, burada qaldırılan məsələlərin heç birinə qaneedici cavab vermək mümkün deyildi, daşı daş üstə qoymayan o məktub belə başlayırdı: "Birincisi, ongünlük cədvələ əsasən mayın 6-da gündüz tamaşasında "Ölülər"də Hacı Həsən rolunu aktyor Kazım Ziya oynamalı idi. Mayın 5-də axşam teatrda tamam başqa cədvəl düzəldib asırlar və orada Hacı Həsən rolunun ifaçısı kimi Təhmasibin təyin edildiyi göstərilir. Həm də bütün bunlar hər hansı izah və xəbərdarlıq edilmədən həyata keçirilir. Mayın 6-da səhər akytor Kazım Ziya teatra gəlir və təzə cədvələ əsasən bugünkü tamaşada oynamayacağını biləndən sonra sərbəst olduğu üçün teatrdan gedir. Aktyor Təhmasib isə o ərəfədə tamaşaları olmadığından teatra gəlmirmiş və ona görə də mayın 5-də qəflətən tərtib edilmiş yeni ongünlük cədvəldən xəbər tuta bilməzdi. Köhnə ongünlük cədvəl üzrə mayın 6-da gündüz tamaşasında çıxış etməyəcəyini bildiyindən özünün sərbəst olduğunu güman edirmiş və teatra da gəlməyibmiş. Ona tam təsadüf nəticəsində şəhərdə rast düşən teatr əməkdaşı bugünkü tamaşada oynayacağını xəbər verir və o, özünü gec də olsa çatdırır. Nəticədə tamaşanın başlanması saat yarım gecikdi. Özü də Hacı Əhməd rolunun başqa daha uyğun ifaçısı olduğu halda həmin rolun oynanılması həvalə edilən aktyor Təhmasib saat 6-da bitən gündüz tamaşasından sonra o gün axşam saat 7-də digər məsul bir əsərdə "Şeyx Sənan"a daha aparıcı rolu - elə Sənanın özünü ifa etməkçün qrimlənməyə başlamalı idi. Şübhəsiz ki, belə normal olmayan hallar istər aktyorun vəziyyətində, istər tamaşanın keyfiyyətində əksini tapmaya bilməzdi".

Cabbarlı Azərbaycan Dövlət Türk Dram Teatrında baş rejissorun müavini idi, əslində baş rejissor vəzifəsini tutmağa bu teatrın cikinə-bikinə bələd olduğundan ondan yaxşı namizəd də yox idi. Ancaq dil bilməyən, bu teatrın aktyorlarının imkanlarından xəbəri olmayan, iddiaları da xirtdəkdən yuxarı Varşavskini qıraqdan gətirib baş rejissor etmişdilər, o da ilk addamlarından elə naşılıqlar edirdi ki, nəticədə teatrın nüfuzdan düşməsinə bais olurdu. Cəfər, gəldiyi qısa müddət ərzində nöqsanı nöqsana calanan Varşavskinin qəbahətlərini, teatrın başında etdiyi kobud dəlləkliyi bircə-bircə üzünə çırpırdı: "İkincisi, rejissorluğa əvvəlcədən məlum idi ki, Hacı Baxşəli rolunun ifaçısı aktyor Əli Qurbanov xəstəliyinə görə tibbi yoxlanış komissiyası tərəfindən azad edilib, onun əvəzedicisi C.Əliyev isə Moskvaya elmi ezamiyyətə gedib. Belə olanda həmin çox məsul Hacı Baxşəli rolu indiyə qədər bu rolu Azərbaycan Dövlət Türk Dram Teatrının səhnəsində ifa etməmiş Səfaiyə verildi. Səfainin oynayacağı rol Kələntərliyə, onun ifa edəcəyi surət isə Yusif Məmmədova tapşırıldı. Aydındır ki, belə yerdəyişmələr nəticəsində tamaşa zəifləməyə bilməzdi. Bununla belə, o yandan da Şeyx Əhməd roluna, həmin surətin əsas yaxşı ifaçısı Əhmədov olduğu halda, bu rolu daha az oynamış və əsasən də əvəzedici olmuş, hazırlıq səviyyəsi də kifayət qədər olmayan Mərdanov təyin edilir. Mərdanovun əsas rolu olan Kərbəlayi Vəli isə aktyor Abbas Rzayevə həvalə edilir. Halbuki həmin aktyor bu roldan bircə kəlmə belə bilmirdi. Ona görə də aktyor heç bir məşq keçmədən çıxış etməli oldu və tamaşaya yarım saat qalmış rolla tanış olmaq üçün suflyor kitabını axtarırdı. Özü də bu, o əsnada baş verir ki, həmin rolun əsas ifaçısını istifadə etmək tamamilə mümkün idi. Bundan əlavə, azad edilmiş Vəlixanovun və həmin gün Şamxalovu əvəz etməli olan Şaraplının rolları aktyorlar arasında düzgün bölüşdürülməmişdi. Bütün bunların nəticəsində əsər həvəskarların hazırladıdğı bəsit tamaşa səviyyəsində alındı.

Xahiş edirəm məni məlumatlandırasınız ki, belə mənasız, bacarıqsız və savadsız rol bölgüsü nəyə əsasən edilmişdi və belə qəbuledilməz vəziyyəti haqlı olaraq teatrın rejissor rəhbərliyinin fərasətsizliyinin, diqqətsizliyinin və doğru olmayan hesablamalarının nəticəsi hesab edən tamaşaçılara necə cavab verək?"

Teatra Cəfər evi kimi baxırdı, hansıylasa münasibətlərinin daha isti, hansıylasa nisbətən soyuqluğuna rəğmən, buradakılar hamısı onun ailə üzvləri kimi idi. Məktubda təsvir edilən mənzərəni göz önündə canlandıranda belə gözüyumulu yerdəyiş etmələrin teatrda necə qan qaraltdığını, hansı əsəb gərginliyinə bais olduğunu təsəvvür etmək çətin deyil. Özünü təcrübəli rejissor sayan Varşavski yekəxanalıqla Cəfərin xeyirxah tövsiyələrinin birini də nəzərə almır, hətta Cabbarlının səhnənin qurulmasını təmin edən fəhlələrin əməyindən qarasına yox, sistemli şəkildə istifadə etmək məsləhətlərinə də məhəl qoymurmuş: "Üçüncü, direktorluqda rejissorların son iclasında direktor və bədii hissə müdiri tərəfindən belə bir məsələ qaldırıldı ki, səhnə fəhlələri arasında texniki vəzifə bölgüsü dəqiq aparılsın və tamaşalar zamanı səhnə fəhlələrinin vəzifələri texniki baxımdan dəqiq müəyyənləşdirilsin. Bu minvalla hər bir fəhləyə imkan verilsin ki, dəqiq olaraq öz işini bilsin, tamaşadakı hər şəkildə hansı vəzifəni yerinə yetirməli olduğu haqda aydınlıq hasil etsin. Bununla da antraktlar arasındakı fasilələr azalsın və hər vəzifədən ötrü kimin məsuliyyət daşıdığı aydın bilinsin. Bu təklif nə üçünsə sizin tərəfinizdən utandırıcı və məntiqi əsaslandırılmış izahatlar verilmədən etirazla qarşılandı. Gətirdiyiniz yeganə səbəb və dəlil də bu oldu ki, sizin təcrübəniz var və buna teatrların mövcud praktikası yol vermir, belə etmək lazım deyildir.

Ancaq həmin iclasdan əvvəl də, xüsusən həmin yığıncaqdan sonra mən montaj hissəsinin müdiri yoldaş Rzayevə bildirmişdim ki, tamaşada şəkillər dəyişərkən 4 fəhlə görməli olduğu başqa işləri bir kənara qoyaraq, 1 stulun ardınca qaçır, bu arada isə 2 fəhlə bekar dayanaraq bilmir ki, hansı işin qulpundan yapışsın.

Ağaclar səhnədə olduğu kimi qalır, rejissor köməkçisi isə mebel otağında kətil axtararaq onu səhnəyə aparır. Dünən işığı söndürüb təzədən yandıranda səhnədə qoyulmalı skamya əvvəlcədən xəbərdarlıq edilməsinə baxmayaraq, yerində olmadı. Bu onun nəticəsində baş verir ki, hər kəs digərinə ümid olmuşdu və skameykanı yerinə qoymağı heç kim öz şəxsi vəzifəsi hesab etməmişdi. Ümumiyyətlə, heç kəs bilmirdi ki, skameykanı nə vaxt və hara qoymaq gərəkdir. Hamı bir stulun ardınca qaçır, bu arada pərdə açılır və səhnədə olmalı olan ikinci stul gözə dəymir. Bundan əlavə, bu gün divarı yerinə qoyan fəhlələr sabah ağacı səhnəyə gətirirlər və onu əyri yerləşdirirlər. Həmin səbəbdən də belə düzülüş səliqəsiz və pinti bir görünüş yaradır, bu da ciddi qüsurdur. Xüsusilə hər bir fəhlənin sabit funksiyası dəqiqləşdirilmədiyindən və onlar bəlli bir bir sahə üzrə, tutalım, ağacın yerləşdirilməsi, ya divarın quraşdırılması, stulların gətirilməsi və sair üzrə ixtisaslaşmadığından, nəticə ona gəlib çıxır ki, antraktlar həddən artıq uzanır, şəkillər arasındakı səhnə qaranlıqlaşmaları ifrat yorucu dərəcəyə çataraq tamaşaçıları qıcıqlandırır. Belə ki, son "Ölülər" tamaşasında hər 10 dəqiqədən bir yarım saatlıq fasilə olurdu. Siz olmayanda mən quruluş hissəsi müdiri qarşısında tələb qoymuşdum ki, səhnə maşinistləri ilə birgə hər tamaşa üzrə, ilk növbədə isə "Hamlet"lə bağlı vəzifələrin bölüşdürülməsi təmin edilsin, nəticələr barədə məlumat təqdim edilsin. Mayın 7-dəki tamaşada da rolların ifaçılarının əvəzlənməsi qeyri-peşəkarlıqla aparıldı, iş o həddə çatdı ki, tamaşa gecəsi səhnəyə ilk əllərinə keçən Rza Nadirovu buraxdılar, o da son səhnəni və finalı zay etdi.

Belə bir xəbərdarlığa baxmayaraq, baş rejissor məsləhətləşməni, tədbirlər görülməsini lazım bilmədi və nəticədə tamaşa xarab oldu. Tanış tamaşaçılar bu uğursuzluq haqqında ikrahla danışırdılar".

Və Cəfər məktubunun sonunda daha ciddi və ağrılı bir mətləbə toxunur. Sən demə, bütün bu özbaşınalıqların, teatrı hərc-mərclik meydanına çevirməyin yanında Cabbarlıya qarşı da ardıcıl təxribatlar aparılırmış. Onu gözdən və nüfuzdan salmaq üçün həmin baş rejissor Varşavski və əlaltıları vasitəsilə quyular qazılırmış.

Və məktubun sonunda boz sifətini göstərir, işlərin belə nahamvar gedişinə dözməyəcəyini bəyan edir: "11 maya "Ölülər"in məşqini təyin ediblər. Hər iki rejissoru müəyyən ediblər, məni isə kənarda qoyublar. Ümumən mənə qarşı sıxışdırma və təcridetmə xətti yürüdülür. Mən təkid etmişdim ki, hər tamaşada və quruluşda bütün şəxslər irəlicədən təyin edilməli, onların yerinə yetirməli olduğu vəzifələr dəqiq müəyyənləşdirilməlidir. Lakin sizin mövqeyiniz səbəb oldu ki, bu iş yatıb qaldı və köhnə qeyri-mütəşəkkil kustarçılıq ənənəsi, məsuliyyətsizlik, öz sifəti olmamaq xətti yenə davam etməkdədir. Belə vəziyyətin davam etməsini mümkünsüz sayaraq xahiş edirəm ki, öz mövqeyinizə yenidən baxasınız, səhnəmizin maraqlarına, şübhəsiz ki, cavab verməyən təcrübələrinizin tətbiqindən əl çəkəsiniz, işlərin daha mütəşəkkil qurulması, funksiyaların daha dəqiq bölüşdürülməsi məsələsini həll edəsiniz ki, antraktların həddən artıq uzanması və digər uyğunsuzluqlardan əziyyət çəkən fəhlə tamaşaçılarımızın və səhnəmizin canı, nəhayət ki, bu narahatlıqlardan qurtulsun. Əks təqdirdə mən məcbur olacağam ki, bu məsələni direktorluq qarşısında təkrarən müzakirəyə çıxarmaq məsələsini qaldırım".

Teatrda onun gedişindən sonra yaranmış bu cür acınacaqlı vəziyyət, Cəfərə qarşı əl altından aparılan çirkindirmə, pisikdirmə siyasəti barədə soraqlar Tuqanova gedib çatırdı.

Tuqanov Bakıdakı iş müddətini başa vurandan sonra işləməkçün elə yerə ezam edilmişdi ki, sovet hökuməti o tərəflərə adətən "xalq düşmənləri"ni yollayardı. O, Yaxın Şərqdən Uzaq Şərqə gedib çıxmışdı və gedib yetişdiyi Vladivostok, Xabarovskla Bakı arasındakı məsafə 13 min kilometr idi.

Ancaq Tuqanov o əbədi buzlaqlar diyarına dustaq kimi yox, Uzaq Şərq Diyar Teatrını qaldırmaqçün göndərilmişdi. Hər halda o tərəflər başdan-başa yalnız həbs düşərgələri də deyildi, orada da azad insanlar yaşayırdı. Bakıdan ayrılana qədər də Tuqanov çox ünvanlar dəyişmişdi. Ancaq heç birinin cazibəsi Bakı qədər qüvvətli olmamışdı ki, ayrılıqdan sonra yenə onunçün doğmalaşmış bu şəhərə qayıtdı və son nəfəsinəcən orada qaldı.

Bakıdan ayrılandan az sonrakı hisslərini belə ifadə etmişdi: "Orada, Uzaq Şərqdə olarkən mən öz sevimli teatrımdan, öz istəkli aktyorlarımdan, mənim Cəfər Cabbarlımdan ötrü həyəcan keçirirdim. Mən 60 illiyini qeyd edən teatra alovlu bir təbrik göndərdim. Hərdən-birdən mənə teatrda Cəfərlə bağlı nələr törədilməsi ilə əlaqədar qara-qura xəbərlər gəlib çatırdı. Bu, bəzən onun məktublarında da sezilirdi. Yazırdı ki, məni hamıdan yaxşı tanıyan bir adam kimi niyə az məktub yazdığıma görə məndən inciməyinizə təəccüblənirəm. "Birincisi, mən sizdən başqa heç kimə, hətta qızlara da məktub yazmıram. Bu, tənbəllikdirmi, məktub yazmağı bacarmamaqdırmı, ya sadəcə, pis vərdişdirmi, bilmirəm. Amma öz təbiətimin əksinə olaraq sizə yazmışam. Düzdür, cəmi 2 məktub göndərmişəm, görünür, onlar sizə yetişməyib. Əlbəttə, mənimçün ayıbdır. Siz mənimçün çox əzizsiniz və təbii ki, ikicə məktubla özümə haqq qazandıra bilmərəm".

Bu, Cəfərin 1932-ci il yanvarın 20-də yazdığı məktubdur. Hələ Varşavski Bakıya gəlib çatmayıb. Hələ teatrda rejissor işlərini Tuqanovun gedəndə etdiyi məsləhətə uyğun olaraq Cəfər yerinə yetirir: "Məni müşkül işə salmısınız. Sakitcə işləyirdim, şövqlə içirdim. Mən lənətə gəlmiş bu rejissor işinə bağlanmışam. Aktrisaya bir rol verirsən, başlayırlar danışmağa ki, aralarında haqq-hesab var, özüm görmüşəm, öpüşürdülər. Gələn dəfə bu danışana rol verirsən, bu dəfə əvvəl haqqında şayiə gəzən başlayır bunun haqqında danışmağa. Hələ mən imtiyazlı, əməkləri olan aktyorlardan deyirəm. Amma hər halda böyük imtahanın öhdəsindən gəldim. Hamını istehsalatın tələblərinə tabe etməyə müvəffəq oldum.

Elə bircə bu yetər ki, "Qorxu" tamaşasına rolları böləndə aktyorlardan heç biri bircə kəlmə də səs çıxarmadı, hamı da səliqə ilə işləyir".

Demək, baş rejissor kimi rahatca işləyə bilirmiş və bu cür davam edərsə, onunçün də, teatrdan ötrü də çox yaxşı olarmış. Amma yuxarıların tələbi idi ki, mütləq baş rejissor kənardan gələn olmalıdır.

Həmin Varşavski kənardan gələcək və teatrda onun və digərlərinin əli ilə Cəfərə qarşı dürlü iyrənc həmlələr başlanacaq.

O isə işlə nəfəs alırdı və yəqin, həmin çarpaşıq günlərdə Cəfəri qoruyan həm də bu imiş: "Bir sözlə, çox yüklənmişəm. Bugünlərdə xəstələnmişdim. Amma yatmağa vaxt yox idi. Məsuliyyət ağır məsələdir. Kiminsə qarşısında qorxub-çəkinmək yox, məhz özün qarşısında, yerinə yetirməli olduğun borc qarşısında məsuliyyət".

Tuqanovda Cəfərin ən son məktubu da qalıb. Bunu 1933-cü il iyunun 24-də yazmışdı. Xəbər verirdi ki, "Almas"ı bu günlərdə Moskvada oxuyublar. Resenziya da yazılıb; hesab edirəm ki, "Almas" əsl böyük əsərdir və Moskvanın bütün böyük teatrlarını maraqlandırmalıdır. İndi tərcümə üzərində işləyirəm.

Və əziz dostuna vəd edir: "Sizə uzun və müfəssəl məktub yazmaq istəyirdim. Amma hələ yazacağam. Allah haqqı, yazacağam".

Allah o uzun məktubları yazmaqçün Cəfərə rüsxət vermədi. Apardı öz yanına...

...Cəfər dostu Tuqanovun əziz xatirə kimi saxladığı həmin axırıncı məktubunda öz "Almas"ından yazırdı, amma mən bu anda Cabbarlının məşhur qəhrəmanı haqqında deyil, yerin çox dərin qatlarında yaranan qiymətli daş almaz haqqında düşünürəm. Torpağın təkindən çıxan almaz gün işığında bərq vurur, rəngdən-rəngə düşür. Cila vurursan, brilyanta çevrilir, füsunkarlığı da, dəyəri də neçə dəfə artır.

İstedadlı insan da belədir. Dövr, mühit onu sınaqlarından keçirib öz aləmində guya sıxdıqca, əslində isə elə almaz kimi cilaladıqca hər dəfə fitri istedad yiyəsi olanlar get-gedə daha da qiymətliləşir, işığı artır, parlaqlığı çoxalır.

"Almaz" sözünün qədim türkcədə mənası əyilməyən, ram olmayan, şimşək idi.

Hər üçü bu millətin bəxtinə düşmüş almaz olan Cəfərə çox yaraşır.

O, nə fani vaxta ram olandır, nə də zaman ötüşüylə bir şimşək kimi parlaqlığı azalan. Vəd etdiyi məktubları yazmaq fürsətini Pərvərdigar ona qıymadısa da, əvəzində artıq yazmış olduqlarının ən xəyalasığmaz gələcək zamanlara uçub çatması üçün qanadları da əsirgəmədi.

Akademik Rafael Hüseynov

525-ci qəzet

Video
Faydalı linklər
Facebook